172 57 427MB
German Pages [302] Year 1998
Oberitalische Grabaltare Ein Beitrag zur Sepulkralkunst der romischen Kaiserzeit
Dagmar Dexheimer
BAR International Series 7 41 1998
Published in 2019 by BAR Publishing, Oxford BAR International Series 741
© Dagmar Dexheimer and the Publisher 1998 The author’s moral rights under the 1988 UK Copyright, Designs and Patents Act are hereby expressly asserted. All rights reserved. No part of this work may be copied, reproduced, stored, sold, distributed, scanned, saved in any form of digital format or transmitted in any form digitally, without the written permission of the Publisher. ISBN 9780860549727 paperback ISBN 9781407350639 e-book DOI https://doi.org/10.30861/9780860549727 A catalogue record for this book is available from the British Library This book is available at www.barpublishing.com BAR Publishing is the trading name of British Archaeological Reports (Oxford) Ltd. British Archaeological Reports was first incorporated in 1974 to publish the BAR Series, International and British. In 1992 Hadrian Books Ltd became part of the BAR group. This volume was originally published by John and Erica Hedges in conjunction with British Archaeological Reports (Oxford) Ltd / Hadrian Books Ltd, the Series principal publisher, in 1998. This present volume is published by BAR Publishing, 2019.
BAR
PUBLISHING BAR titles are available from:
E MAIL P HONE F AX
BAR Publishing 122 Banbury Rd, Oxford, OX2 7BP, UK [email protected] +44 (0)1865 310431 +44 (0)1865 316916 www.barpublishing.com
Me inen E l te rn u nd P h i l ipp D exhe ime r
I nha l t sverze ichn i s
V orwor t
I I
Abkürzung sverze ichn i s
W
E in le i tung
1
I .
D ie T echn ik
3
I A . I . 2 . 1 . 3 .
D e r Auf s t e l lung skon tex t D a s Ma te r ia l D ie B ea rbe i tung
3 3 3
I .
D ie T ypo log ie
7
I .1 .
V o rbeme rkung u nd D ef in i t ion B ek rönungen
7 8
1 .1 .1 1 .1 .2 .
P u lv in i Akro te re
8 8
1 .1 .4 . 1 .1 .3 . I .2 .
G e rade r , c i ppu sf önn ige r G es im sab sch luß P y ram iden A l tä r e m i t g l a t tem S chaf t
8 9 9
1 .3 . 1 .3 .1 . 1 .4 .
A l tä re m i tp rof i lge rahm t em S chaf t R ank enge rahm te A l tä r e A rch i t ek ton isch g eg l iede r t e A l t ä r e
1 0 1 2 1 2
1 .5 .
Z u sammenf a s sung
1 2
I I . I I .1 .
D ie F unk t ion V o rbeme rkung F unk t ion swande l
1 4 1 4 1 4
1 1 .2 .
Z usammenf a s sung
1 5
I V .
D ie R e l ie fdar s te l lungen
1 6
I V .1 . I V .1 .1 . W .1 .2 . W .2 . W .2 .1 . W2 .1 .1 . W .2 .1 .2 . W .2 .2 .
V o rbeme rkungen S ak ra le T hemen S zen ische D a r s te l lungen G egens tände S epu lk ra l symbo l ische T hemen Meerw e sen S zen ische D a r s te l lungen E inze lmo t ive E ro ten
1 6 1 7 1 7 1 7 1 8 1 8 1 8 1 9 1 9
W2 .2 .1 . W2 .2 .2 . W2 .3 . W .2 .4 . W2 .4 .1 . W2 .4 .2 . I V .2 .5 .
E ro ten m i tF ack e ln o de r Mohnkapse ln E ro ten a l s J ah re sze i t en o de rN a tu rpe r son if ika t ionen Ü br ige N a tu rpe r son if ika t ionen D iony s ische T hemen S zen ische D a r s te l lungen E inze lne Mo t ive u nd G egen s tände „A t t isf igu ren"
2 0 2 0 2 1 2 2 2 2 2 2 2 2
W2 .6 . W3 . I V .3 .1 . W .3 .2 . I V .3 .2 .1 .
Übr ige Mo t ive m i t s epu l l c r a l symbo l i schem B ezug T hemen m i tp e r sön l ichem B ezug z u d en A u f t raggebern/V e r s to rbenen P or t rä tf igu ren B eruf sda r s te l lungen S zen ische D a r s te l lungen
2 4 2 4 2 4 2 7 2 7
1 V .3 .2 .2 . W3 .3 . W .3 .3 .1 . I V .3 .3 .2 .
E inze lmo t ive D a r s te l lungen a bst rak te rB eg r if f e S zen ische D a r s te l lung E inze lmo t iv
2 8 2 9 2 9 2 9 I
I V .4 . I V .5 .
Ü b r ige Mo t ive Z u sammenf a s sung
3 0 3 0
V . V . 1 .
D ie Chrono log ie V o rbeme rkung D ie G rund lage : F e s tda t ier te A l tä re
3 1 3 1 3 1
V .2 . V3 . V .4 . V5 .
D ie P or t rä tf igu r en D ie ü b r igen f i gü r l ichen R e l ief da r s te l lungen D ie o rnamen ta le D eko ra t ion Z usammenf a s sung
3 4 3 9 4 4 4 8
V I .
D ie I n schr if ten
4 9
V I .1 .
A l lgeme ine B eobach tungen I n s ch r if t en n u rm i tA ngaben v on N amen
4 9 5 0
V I .2 . V I .3 .
I n s ch r if t en m i tp e r sön l ichen A ngaben I n s ch r if t en m i tB eru f s - u nd Äm te rangaben
5 0 5 0
V I .4 .
D a t ierung d e rI n sch r if t en
5 1
V II .
S ta tu s u nd S t e l lung i nd er G e se l l schaf t T abe l le
5 7 5 9
V I II .
E in V erg le ich u nd e i n Au sbl ick
6 2
I X .
Z u sammenf a s sung S umma ry R ia s sun to
6 4 6 7 7 0
G l iede rung d e s K a ta log s u nd B enu tze rh inwe i se
7 1
D er K a ta log
7 2
X .
V erze ichn i s d er I n schr if ten
1 68
V erze ichn i s d er l a te in i schen N amen I
1 70
V erze ichn i s d er l a te in i schen N amen I
1 75
S tandor tverze ichn i s
1 76
Abb i ldung snachwe is
1 77
Abb i ldungen z um T ex t
1 78
Abb i ldungen z um Ka ta log
1 82
I
V orwor t
e benf a l l s m e in h e rz l iche r D ank f ü r i h r H i lf sbe re i t schaf t u nd i h r en W i l len z u r k r i t ischen Au se inande r se tzung m i t d en G raba l tä ren b e sonde r s w äh r end d e r l e tz ten Mona te
D ie v o rl iegende A rbe i t i s t d i e l e ich t v e rände r te F a ssung m e ine rD is se r ta t ion , d i e i m W in te r semes ter 1 994 /95 d e r P h i lo soph ischen F aku l tä t d e rR he in ischen F r ied r ich -W i l h e lm s -Un ive r s i tä t i n B onn v o r lag . D ie An regung d azu g ab H . G abe lmann .E rb e t reu te d i eA rbe i tü be rd i eg esam t eE n t s tehung sze i th inweg u nd s t and m ir m i t D enkan s tö ß en , I deen u nd s t e te r D isku s s ion sbe re i t schaf t z u r S e i t e . D af ü rg i l ti hm me in b e sonde re rD ank . H . G a l s te re rü be r n ahm f r eund l iche rwe ise d a sK o r ref e ra t , a uch i hm a n d i e s e r S t e l le D ank .
d e r N iede r schr if t : M . A sp r i s , P .B aume i s te r , E . B öh le N eugebau e r , D . C las en , E . H äge r -W e ige l , J .C . Wu lf m e ie r , R . S ch le i thof f , M . S chne ide r , E . L inde . Un te r s tü tzung e r h ie l t i c h i nF o rm e i nes S t ipend iums d e s D eu t schen Akadem ischen Au s tau schd ien s te s ,d a sm i rd en S tud ienauf en tha l t i n I t a l ien e rmög l ich t e u nd d u r ch e i n m eh r jäh r ige s S t ipend ium d e r D eu t schen F o r schung sge m e in schaf t , d a s m i t d e rT e i lnahm e am G radu ier t enko l leg „ Fo rm ierung u nd S e lbs tda r s te l lung s t äd t i sche rE l i ten d e r r öm ischen K a ise rze i t" a n d e r Un iv e r s tä tK ö ln v e rbunden w a r .
D a s T hema h ä t te n i ch t o hne d a s E n tgegenkommen u nd d i e H i lf e d e r i t a l ien ischen An t ik end ien s te u nd Mu seen b ehande l t w e rden k önnen . D ank s chu lde i c h f o lgenden S t e l len : S opr in tendenza A rcheo log ica d i T r ies te /Mu seo A rcheo log ico d i Aqu i le ia ( F . Ma se l l i S co t t i ) , d e l la L om b a rd ia /Man tova ( A . M . T ama s s ia u .A . M . A rdov ino ) ,p e r i lV ene to /Padova ( B . M . S ca rf i ) , d iR avenna ( G . A p ra to ) , A l t ino ( M .T i re 1 1 i ) ,B e rgamo ( S .C as in i ) ,B o logna ( C . Mo r i g iG ov i ) , C iv ida le ( P . L opr ea to ) ,F e r ra ra ( A . M . V i s se r ) , M i lano ( P . F ron t in i ) , Modena ( A . C a rda re l l i ) , Nova r a ( M . L . T om ea G avazzo l i ) , O de rzo ( F . Z u l ian ) , P adova ( M . C i so t to ) , P av ia ( C . S a le t t i ) , P or togrua ro , R egg io Em i l ia ( G . Amb rose t t i ) , S u sa ( M . C anavo so ) , T rev i so ( E . Manza to ) ,T r ies te ( G . B rava r ) , Ud ine ( G . B e rgam in i ) , V enez ia ( M . T ombo lan i ) , V icenza ( F . R igon ) u nd i h r en M i ta rbe i te rn .
D ie g roße D isku s s ion sbe r e i t schaf t , d i e i c h d o r t u n te r M i tko l leg ia ten f and , s o l l h i e r n i ch t u nerwähn t b l e iben . H ervo rheben möch te i c h I rmga rd Wrob lew sk i ( Bonn ) u nd S t ef an B r eue r ( Aachen ) s ow ie J ü rgen O bmann ( Kö ln ) , d i e m i r d u rch i h r e k r i t ische Au se inande r se t zung m i t d e r f a chübe rg r e if enden P rob lema t ik manche n eue B l ickw ink e l e r öf f ne ten . D e rD ru ck d i e se rA rbe i t wu rde e rmög l ich td u rch d i e Un t e r s tü tzung m e ine r E l tern u nd e i ne r g roßzüg igen G abe v on H e lga u nd H an s Münch ,d i e me inen S tud ienweg s t e t s m i t g roßem I n te r e sse v e r f o lg ten .
D ank s agen möch te i c h a l l d enen , d i e m ir b e im S tud ium d e r D enkmä le rH i lf e z u te i l w e rden l i eßen , H inwe is e u nd Au skünf t e g aben : W . E ck , H .-G . H e l lenkemper , G . H e l l e nk empe r S a l ie s , H . v .H e sbe rg ,I L -G . S eve r in . D en K om m i l i tonen u nd F reunden a u s B onn , B er l in u nd Neu ss g i l t
G ew idme t i s t d i eses B u ch me inen E l tern , d i e m ich j e d e r ze i t g edu ld ig u n te r s tü tz t u nd g ef ö rde r t h aben u nd me inem G roßva te r P h i l ipp , d e r m i r d u rch s e ine u ne r s chü t te r l iche R uhe u nd s e in V er t rauen i n m ich a uch i n s chw ie r igen P ha sen d e rA rbe i te i ne g roße H i lf e w a r .
I I
Abkürzung sv erze ichn i s
Außer d en i n d e r A rchäo log i schen B ib l iog r aph ie 1 986 u nd i m A rchäo log ischen Anze ige r 1 985 e mpf oh lenen L i tera tu r -Abkü rzungen g e l ten f o lgende S ige l : Ar ch . e p igr . Mi t th . : A r cha eo log i sch -Ep ig raph i sche M i t t he i lungen a u s Oes ter re ich -Unga rn . AAAd : A n t ich i tä A l toadr ia t iche Bo schung , Graba l täre : D . B o schung , A n t ik e G r aba l tä r e a u s d en N ek ropo len R om s ,A c ta B emen s ia X ( 1 987 ) .
I n scr .Aqu i l . : G . B .B ru s in ,I n sc r ip t iones Aqu i le iae . I-I I ( 1990 1993 ) . I nscr .I t . : I n sc r ip t ione s I t al iae K ranz , J ahre sze i ten : P .K ranz , J ah resze i tensa rkophage . E n tw ick lung u nd I konog raph ie d e s Mo t ivs d e rV ie rJ ahre z e i ten a uf k a ise rze i t l ichen S a rkophagen u nd S a rkophag d ecke ln . ASR V , 4( 1984 ) .
CCCA :J .M . V erma se r en , C o rpu s C u l tu s C ybe lae A t t i d i sque .
MCC : M i t the i lungen d er K . K . C en t ra l -Comm iss ion z u r E rf or schung u nd E rha l tung d e r Kun s t - u nd H i s to r ischen D enkma le .
I LS : H erma rmu s Dessau , I n sc r ip t iones L a t inae S e lec ta e V o l . I-I I ( 1962 ) .
P f lug ,P or trä t s te len :H . P f lug ,R öm ische P or t rä t s te len i n O ber i t a l ien ( 1983 ) .
3
F it t schen -Zanker , I-I I : K . F i t t schen -P .Z ank e r ,K a ta l og d e rr öm ischen P o r t rä t s i nd en c ap i to l in ischen Mu s een u nd d en a nde ren k ommuna len S am rn lungen d e r S t ad t Rom . IK a i se r -u nd P r inzenb i ldn is se ( 1985 ) ; D IK a i se r in n en - u nd P r inzess innenb i ldn isse ( 1983 ) . Gabe lmann , Werk s ta t tgruppen : H . G abe lmann , D ie We rk s ta t tgruppen d e r o be r i ta l ischen S a rkophage . 3 4 . B e ih . B ib ( 1973 ) . Goet te , T ogadar s te l lungen : H . R . G oe t te , S tud ien z u r öm ischen T ogada r s te l lungen ( 1989 ) . Gregor i ,B re sc ia : G . L . G r ego r i ,B re sc ia R omana . R ice r c he d i p ro sopog raf ia e s t o r ia s oc ia le 1 . ID ocumen t i ( 1990 ) .
I V
R öm ische Gräber s traßen : R öm i sche G räbe r s t raßen . S e lbs tda r s te l lung — S ta tu s — S tanda rd . K oloqu ium i n München v om 2 8 . -3 0 . Ok tobe r 1 985 ( 1987 )h r sg . v .H . v . H e sbe rg -P .Z ank e r . Rumpf , Meerwe sen : A . R umpf , D ie Mee rwesen a uf d en a n t iken S a rkophag re l ief s . ASR V , 1( 1939 ) . S cr inar i ,C a ta logo :V .S .M . S cr ina r i , Mu seo A rcheo log i c o d i Aqu i le ia . C a ta logo d e l le S cu l tu r e R omane ( 1972 ) . S upp l . I t . : E . P a is , C o rpo r is i n sc r ip t ionum L a t ina rum s upp lemen ta I t a l ica . F a sc icu lu s I . Add imen ta a d v o l . V . G a l l iae C isa lp ina e . A t t i d e l la R . A ccadem ia d e i L ince i a nno 2 85 , 1 988 ,S e r ie q ua r ta , Memo r ie d e l la c l a sse d is c i e nze mo ra l i v o l . V ,1 884 .
E in le i tung
B e i d e rB e t rach tung d e r S epu l l c ra lkun s t i m I t a l ien d e rr ö -
s ammen s te l lung d e s Ma ter ia ls m i t z ah l re ichen g rund sä tz -
m ischen K a ise rze i t h eb t s i ch n eben d en G rabbau ten u nd
l i chen Ü be r legungen z u r G rabkun s t v or .
d en S t e len s e i t d em 1 .J h . n .C h r . e i ne G ruppe v on D enk mä lern h e rvo r , d i e b e sonde re B each tung v e rd ien t : d i e G raba l tä re . Kaum e i ne a nde re G rabdenkma lgruppe i s t i nne rha lb d e r i h rv o rgegebenen G renzen d e rA l ta r f orm i n G röße , Au sf üh rung u nd D ekora t ion s o v i e lf ä l t ig u nd v e r s ch iedena r t ig g es ta l te t . D ennoch s i nd Mu s te r e r kennba r , d i e a u s d em r e ichen R eper to i re v on F ormen , G röße u nd Dekora t ion i n h äuf ig w iede rkeh renden K omb ina t ionen m i t n u r g er ingen A bw e ichungen z u e i nem D enkma l z u s ammengef t ig t wu rden . E s s t e l l t s i ch d i e F rage , w arum b es t imm te F ormen h äuf i g er a uf t re ten , a l s a nde re . D ie se s s che in t a uf d en e r s ten B l ick a bhäng ig z u s e in v om Auf s te l lung sor t , p r imä r o b e in A l ta r u n te r f r e iem H imme l o de r i nne rha lb e i ne s G e b äudes e r r ich te t wu rde , s ekundä r i n w e lche r L and schaf t d as G rabdenkma l a ufge s te l l t wu rde . A bhäng ig v om Auf s t e l lungsor t s i nd a uch d i e B edeu tung , d i e d e r A l ta r f ü r d en Auf t raggebe r h a t te , u nd d i e F unk t ion , d i e d e r A l ta r a uf d em G rab e rf ü l l t . D e r A l ta r k ann D enkma l u nd /oder O r t e i ne r s ak ra len H and lung s e in . B e ides s ch läg t s i ch i m Au ssehen d e s Monumen tes n i ede ru nd i s th äuf ig v om I n -
B e i d e r B e t rach tung a nde rer , a uße rha lb R om s l i egende r , r e g iona l
z u sammenhängende r D enkma lbes tände ,
z e ig t
s i ch d i e T endenz , ä hn l iche F ormen , G rößen u nd D eko ra t i onen z u v erwenden . B esonder s a uff ä l l ig i s t d i ese T en d enz i n O ber i ta l ien , e i nem G eb ie t , d a s b ekann termaßen i nd e r An t ike e i nen e ngen Ku l tu r , K un s t - u nd H andwe r k e rau s tau sch a ufw ies ' u nd i n d i esem S inne a l s e inhe i t l i c he K un s t land schaf t g ewer te t w e rden d ar f . D ie G raba l tä re O be r i ta l ien s b ie ten a uf d en e r s ten B l ick e i ne h omogene , i ns i ch g e sch lossene D enkma lgruppe , d i e s i ch j edoch h in s ich t l ich G röße u nd Au ss ta t tung v on d en s t ad t röm ischen
E xemp la ren
d eu t l ich
u n te r sche iden .
D ie o ben s k izz ie r ten Z u sammenhänge b i lden mög l iche L ösung san sä tze f ü r d i e F rage n ach d en G ründen u nd U r s a chen
d i ese r
k ün s t le r ischen
E r sche inung . u nd
D ie
B esonde rhe i ten
h andwe rk l ichen
Au sp rägung
d e r d e r
L and schaf t , d i e d i e v i e r a n t iken R eg ionen A em i l ia , V ene t i a e t H is t r ia , T ran spadana u nd L igu r ia e i n sch l ieß t , z u e r f a ssen , i s t e i n w e i te res An l iegen d i ese rA rbe i t . I nne rha lb d e r v e rgangenen 2 0 J ah re w a r d e r B l ick v e r -
s ch r if t enf ormu la r a bzu le sen . Auch d i e R e l iefda r s te l lun -
s t ä rk t a uf d i e G raba l tä re a l s E inze lmonumen te o de r a l s
g en u nd d i e D eko ra t ionen , m i t d enen e i n T e i l d e r A l tä re
T räge r v on I n sch r if t en i n v e r sch iedenen Mu seum spub l i -
v er sehen i s t , u nd d i e e i nf achen , n i ch t v e rz ie r ten N eben s e i ten s i nd i n d i e se r H in s ich t a u s sagek räf t ig .
k a t ionen g e r ich te t w o rden , s o d aß e i nT e i l d e rD enkmä le r b e re i t s b ekann t i s t . I m R ahmen d e r D enkma laufnahmen u nd k a ta loga r t igen E rf a s sung d e r Mu seum sbe s tände b l ieb
B edeu tung u nd F unk t ion w iederum , k önnen u n te r V or -
d i e B esprechung j edoch n o twend igerw e ise p unk tue 1 1 4.
b eha l t H inwe ise a uf d i e P er sön l ichke i t d e rA uf t raggebe r
E in T e i l d e rA l ta r in sch r if t en wu rde i ne p igraph isch o r ien -
u nd a uf i h ren s oz ia len S ta tu s , i h ren P la tz i nd e r G ese l l -
t i e r ten We rken v o rge s te l l t u nd b i swe i len d i e R e l iefda r -
s chaf t sh ie ra rch ie g eben . S o k ann b e i e i ne r g anzhe i t l i -
s t e l lungen i m R ahmen t ypo log ische r o de r i konog raph i -
c hen B e t rach tungswe ise a l le r g re i fba ren I n f o rma t ionen ,
s che r Un ter suchungen e rwähn t . Abe ra uch h i er h ande l t e s
d ie u n s d i e G raba l tä re s e lbs t l i ef ern , n i ch t n u r e i ne g e -
s i ch um E inze lbe t rach tungen . E s f eh l t b i s h eu te e i ne Un -
s ch lossene D enkma lgruppe i ni h re r f o rma len , c h rono lo -
t e r suchung , d i e a uße r d en G rund lagen , w ie d e r B enen -
g i schen u nd s t i l is t ischen E n tw ick lung b e t rach te t w e r -
n ung , B e sch re ibung u nd z e i t l ichen E ino rdnung d e rA l tä re
d en , s ondern e s s i nd z ug le ich a uch I nfo rma t ionen ü be r
a uch e i ne z u sammenhängende S ehwe i se d e r e i nze lnen
Z usammen se tzung u nd G ew ich tung d es r öm ischen G e -
D enkma le lemen te m i t e i ne r ü be rg re if enden D eu tung d e r
s e l lschaf t ssys tem s f aßba r .
G ruppe a l s s o lche s a n s t reb t .
A l tmann ' s t e l l te a l s e r s te r e i ne a l lgeme ine B e t rach tung
E ine s o lche A rbe i t muß z unäch s td i e g rund sä tz l ichen F ra -
d er G a t tung d e r G raba l tä re a n . S e in I n te re s se g a l t i m
g en z u r C h rono log ie , T ypo log ie u nd I konograph ie k lä ren .
Wesen t l ichen d en i n d e r u rbs g efundenen A l tä r en , u nd
S i e s o l l a be r a uch d i e b i she r w en ig b each te te E inhe i t v on
o bg le ich e ra uch D enkmä le r a nde re r G eb ie te I t a l ien s v e r -
R e l iefdeko ra t ion , I n sch r if t , ä uße re r F ormgebung u nd , s o -
g l e ichend u nd a b se tzend i n s e ine B e t rach tung m i te inbe -
w e i t b ekann t , Auf s te l lung skon tex t d es D enkma ls v or Au -
z og , b i lde ten d i e s t ad t röm ischen A l tä re d en H aup tan te i l
g en f üh ren .
u nd d i e G rund lage s e ine r Un te r suchung se rgebn i s se . Übe r a ch tz ig J ah re s pä te r m i t D . B oschune wu rden d i e A l tä re w iederum G egen s tand e i ne r monog raph ischen B ea rbe i t ung . E r e r f or sch te d i e G raba l tä re a u s e i nem f e s tum r isse n en g eog raph ischen G eb ie t u nd b e t rach te te s i e ü be r d i e
2
a l lgeme inen F rage s te l lungen — w ie s t i l is t ische , c h rono lo 3
g i sche E n tw ick lung — h inau s a uch i m K on tex t d e r Auf -
4
s t e l lung u nd d e rI n sch r if t en a l si nH inb l ick a uf d i eG ese l l -
W . A l tmann , D ie r öm ischen G raba l tä re d e r K a ise rze i t ( 1905 ) . D . B oschung , An t ike G raba l tä re a u s d en Nek ropo len R om s . A c ta B ernens ia X ( 1987 ) . G abe lmann , We rk s ta t tgruppen p a s s im . I n d e r R e ihe C o l lez ion i eMu se i A rcheo log ic i d e l V ene to e r sch ienen s e i t d en 7 0e r J ah ren f i rT or ce l lo , C onco rd ia /Po r togrua ro , Oderzo u nd P adua z um T e i l s eh r a u sf üh r l iche P ub l ika t ionen z u d en G raba l ta rbes tänden d e r e inze lnen Mu seen . S ie b l e iben i n i h re r B ea rbe i tung j edoch p unk tue l l u nd a uf d ie S tücke b ezogen .
s chaf t a u s sagef äh ige D enkmä le r . E r w äh l te e benf a l ls d i e s t ad t röm ischen A l tä re , u nd l e g te e i ne umf ang r e iche Z u 1
A uf d i e se r G rund lage g i l t e s z u u n te r suchen , w e lche I n -
A l len d i e sen A spek ten s o l l i n d e r v o r l iegenden Un te r su -
t e n t ion d e r Auf t raggeber h a t te u nd i nw e lche rF orm d i e se
c hung R echnung g e t ragen w e rden , d enn i n d e r Z u sam -
a uf d i e G e s ta l tung d e r S t e ine E in f luß n ahm .
men schau d er D inge l i eg t d e r Wer t d e r B e t rach tung .
A u sgehend v on d e r Annahme , d aß d i e g e se l l schaf t l iche
D ie
P os i t ion u nd d i e r e ch t l iche S t e l lung d e s S t if te r s maßgeb -
G a t tung d e r G raba l tä re . S i e u n te r l iegen j edoch a nde ren
R unda l tä re
g ehören
s t renggenommen
z wa r
z u r
l i ch a uf A l ta rf o rm , R e l iefdekora t ion u nd I n sch r if t enf o r -
G es ta l tung sk r i te r ien u nd D eko ra t ion sp r inz ip ien a l s d i e
mu la r e i nw i rken , b i lden s i ch i n d e r G e sam tun te r suchung
r e ch teck igen E xemp la re u nd s i e w e isen n u r i n s e l tenen
v o r a l lem g ese l lschaf t sbezogene S chwe rpunk te h e rau s .
F ä l len I n sch r if t en a uf . S i e s i nd f i r d i e h i e r g es te l l te Auf -
U nabhäng ig d avon i s tb e i d e rG es ta l tung e i nes G raba l ta r s
g abe m i t d en v o rgesch lagenen L ö sung san sä tzen n i ch t
m i t i nd iv idue l len , mög l icherwe ise a uch modeabhäng igen
a u s sagek räf t ig u nd w e rden i mR ahmen d i ese rA rbe i tn i ch t
I d een d e r Auf t raggebe r z u r e chnen , d i e e benf a l ls b erück -
b e t rach te t 5.
s i ch t ig t w e rden mü ssen .
5
2
Z u R unda l tä ren v g l . H . G abe lmann , B Jb 7 7 , 1 977 .
I .D ie T echn ik
I .1 .D er Auf s te l lung skon tex t D ie N ek ropo len o r ien t ie ren s i ch e n t lang d e r Au sf a l l s t raßen d er S t äd te . Do r t w a r d a s G eb ie t , d a s a uße rha lb d e s g e s ch los senen S i ed lung s raume s l a g , i ne i nze lne , n ebene inan d er l iegende v e r sch ieden g roße B ez i rk e u n ter te i l t 6,d i e i n meh re ren R e ihen p a ra l le l z u r S t raße g e s taf f e l t s e in k onn -
g eb l ich z um ä uße ren E r sche inung sb i ld d e r R e l ief s i n O be r i ta l ien b e ige t ragen h a t . S e l tene r f i nden s i ch a uch A l tä re , d i e a u s S er izzo g ef er t ig t s i nd . D abe i h ande l t e s s i ch um e i nen g rauen S t e in , d e r m i t w e ißen g l änzenden u nd s chwa rzen E in sch lü ssen g e sp renke l t i s t . S e in h oher H är teg rad e r schwe r t d i e B ea rbe i tung , w e sha lb d i e A l tä re a u s d i esem Ma te r ia l k e ine R e l ief s a ufwe i sen u nd a uch d i e
t en . J ede r B ez i rk w a r z u r S t raße h i n a u sge r ich te t . D ie
I n sch r if ten n u r i nu nge lenken B uch s taben e r sche inen .
G rund s tücke w a ren h äuf ig v on h üf thohen B a lu s t raden a u s S t e in e i ngef aß t ' , i n d e ren F unk t ion a be r a uch H eck en
2 6 A l tä re s i nd a u s Ma rmo r g ef e r t ig t" , w obe i d i e Meh r -
d enkba r s i nd . D a s a uf d i e se We ise e i ngef aß te A rea l d i en te
z ah l d e r S tücke a u s d e r R eg io X I ( Ga l l ia T ran spadana )
a l s A uf s te l lung so r t d e s A l ta r s . S o s t anden d i e Monumen te
s t ammen . Auf f a l lend i s t , d aß ma rmorne A l tä re e r s t i m 2 .
i nO be r i ta l ien u n te r f r e iem H imme l u nd w a ren v e rhä l tn i s -
J h . nC h r . a uf t re ten 1 7 ,m an d ar f d a s Ma ter ia l s oga r a l s
mäß ig g u t u nd w e i th in s i ch tba r ' . D a rau s r e su l t ier te e i ne
D a t ie rung sk r i te r ium h e ranz iehen .
d re i se i t ige Au sa rbe i tung d e r A l tä re , w obe i d i e R e l ief s z u -
I .3 .D ie B earbe i tung
me i s t a uf d en N eben se i ten e r sch ienen , w äh rend d i e I n s ch r if t a uf d e r H aup tan s ich t s se i te a ngeb rach t wu rde . D e r
D e rA u fbau d e rA l tä re g l ieder t s i ch i nd r e i T e i le : S ocke l ,
A l ta rk onn te a l s z en t ra le s D enkma l i nd e rM i t te d e s B ez i r -
S chaf t u nd B ek rönung" . A l le d re i E lemen te k önnen j e -
k es s t ehen o de r am h in te ren E nde9.B i swe i len g aben G rab -
w e i ls a uch s epa ra t g ea rbe i te t s e in , u nd a n sch l ießend z u -
c i pp i , s chma le , o ben a bge runde te f l ache P f e i le r , d i e i nne r -
s ammenge se tz t w e rden . E s g ib t j edoch a uch A l tä re , d i e
h a lb o de r a n d en E cken d e rA rea le s t anden , z u sä tz l ich z u r
a u s e i nem e i nz igen S t e in g eschaf f en wu rden .
e i gen t l ichen G rab in sch r if t Au skunf t ü be r d en B es i tze ru nd d i e G röße d e s A rea l s" . V on d i e sen h aben s i ch z ah l r e iche E xemp la re e rha l ten , s o d aß man u nabhäng ig d e r a r chäo lo -
6
Z u r E n t s tehung d e r Nek ropo len u nd d eren p laner ische rE n tw ick lung s e i -
t ens d e rS täd te s ow ie z ua dm in is t ra t iven Ab läuf en d e rP lanung v g l . : H . v . H e sbe rg , R öm i sche G räbe r s t raßen , 5 0 i f . ; B oschung , G raba l tä re 1 24 . 7 G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 )T af V I , g ib t e i ne Z e ichnung d e ri nP a rze l le 8 59 , d e rN ek ropo le v on L evan te , g efundenen G raba rea le v on P os tum ius H i la ru s , Appu le iu s Max im ianu s u nd d en Appon i i P r imu s u nd B landu s . S ie w e i sen j ewe i ls e i ne F undamen t ierung d e r B ez irk sbeg renzung a uf , w onach s i ch h i e r Mauern o de r B a lu s t raden b efunden h aben mü ssen . E i n en E ind ruck ü be rd a s Au ssehen e ine ra n t iken G räbe r s t raße i n Ober i ta l i e n g ew inn t man n och h eu te i n Aqu i le ia a n d er V ia Ann ia , am G rabbez irk d e r S ta t i i , d e r v on e ine r r e ich v e rz ier ten K a lk s te inba lu s t rade e ingef aß t w ird . 8 D ie S ich tba rke i t w a rn a tü r l ich a uch a bhäng ig v on d e r Anzah l d e r a ufge s t e l l ten D enkmä le r i nne rha lb e ines A rea ls . E s v erh ie l t s i ch k e ineswegs s o , d aß s i ch l ed ig l ich e i n Monumen t i nne rha lb e i nes B ez irkes f and , w enn d i es a uch am Anf ang d er P lanung g es tanden h a t te .V ie lmeh r wu rde m i t z unehmende r Nu tzung sdauer d er G rabs tä t ten , d i e Anzah l d e rd o r t e r r i ch te ten D enkmä le r g röße r . 9 C . R eu s se r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 26 i f . A bb . 4 .5 . 10 D u rch C ipp ib eg r enz te A r ea le g ab e sa uch i nR om . V g l . B oschung , G rab a l tä re 3 9 Anm . 6 0 1 . II Z u d en G rößenve rhä l tn is sen d e r G raba rea le i n Aqu i le ia v g l . A . C a lde r i i , Aqu i le ia r omana ( 1930 )4 31 f . ; z u sammenf as send u nd n ach s oz ia len A spek ten a u sgew e r te t b e i C . R eu sse r , R öm i sche G räbe r s t raßen 2 47 f . Abb . 7 9 . Z u a n t ik en Angaben s . Hor . S a t . I8 , 1 2 -13 . 1 2 V ie r se i t ige Au sa rbe i tung z e igen d i e A l tä re K a t . 1 . 2 8 . 2 42 . 2 43 .
g i schen B odenfunde , a n e i n igen O r ten ü be r d i e G röße d e r G rabbez i rk e g u t u n ter r ich te t i s t" . Daneben e x is t ier ten G raba l tä re a uch i n g röße re r E n tf e r n ung d e r S täd te a uf d em f r e ien F e ld . Do r t muß ten d i e G rabbez i rke s i ch i n i h re r Au sr ich tung n i ch t n ach d em S t raßenve r lauf r i ch ten , w om i t s i ch d i e Mög l ichke i t e i ne r a l lse i t igen D eko ra t ion d e r D enkmä le r b o t" .
I .2 . Das Ma ter ia l D er w e i tau s g röß te T e i l d e rA l tä re i s t a u s K a lk s te in g ef e r t i g t" . D a s Ma ter ia l b o t d en V or te i l , i n g roßen Mengen u nd a nv i e len O r ten d e rR eg ionen v o rhanden z u s e in u nd s o f a s t ü be ra l l i n d e r Nähe d e r N ek ropo len a bgebau t w erden z u k önnen . S o s t amm t d e r K a lk s te in , d e r i n d e r R eg io X , v ornehm l ich i n Aqu i le ia u nd d en O r ten e n t lang d e rV ia P o s tum ia v e ra rbe i te t wu rde ,ü berw iegend a u sA u r i s ina ' 4.D iese B rüche s i nd u nwe i tv on T r ie s td i rek t a nd e r
D ie s s t eh t i mG egen sa tz z ud en s t ad t röm ischen A l tä ren , d i eb i sa uf w en i g e Au snahmen i n Marmo r a u sgef i ihr t wu rden , v g l . B oschung N r . 4 15 : g e lb l iche rT uf f s te in ; 4 16 : T uf f s te in , 7 70 : T raver t in ; 8 82 : K a lk s te in ; 9 37 , g e lb l iche r T uf f s te in . 1 4 z u r V erwendung v on S te inen a u s d en b ekann ten S te inb rüchen i m G eb ie t 1 3
Kü s te g e legen u nd n och h eu te z u s ehen . H äuf ig wu rde a uch K a lk s te in a u s d en S te inbrüchen i n B o t t ic ino b e i B resc ia v e ra rbe i te t . D ie se S t e inbrüche w e rden b i s i n d i e G egenwa r th ine in g enu tz t .V e rone se rK a lk s te in wu rde n u r
z w ischen T ic ino u nd Ma i land s .M . G . Z ezza ,A t t i S oc . i t a l . S c i . n a t . Mu s . C iv . S to r . n a t . M i lano, 1 5 . J un i 1 982 , 3 -188 . S i e e rwähn t d o r tn eben Au r i s i na u nd V e rona n och S te inbrüche i nV icenza , d i e v on a ugu s te ische r Z e i t b i s i nd a s2 .J h . n .C h r . a u sgebeu te t wu rden u nd d i e S t e inb rüche b e i B o t t i c i no , w ohe r b esonde r s i nj u l isch -c laud ische r u nd f l av ischer Z e i t Ma ter ia l b e schaf f t wu rde , s ow ie S t e inbrüche b e i Z andobb io u nd A nge ra . 1 5 Vg l . : K a t . 1 63 u nd 1 66 . 1 6 Ka t . 1 .2 . 6 -9 . 1 2 . 1 3 . 1 7 . 1 8a . 2 9 . 1 09a . 1 40 . 1 44 . 1 73 . 2 15 . 2 18 . 2 19 . 2 21 . 2 23 . 2 26 -229 . 2 37 . 2 43 . 1 7 D ie s h äng t s i che r l ich m i t d em D enkma lwechse l i n d e r G rabkuns t i m 2 . J h . n .C h r . z u sammen , b e i d em d i e S te len u nd A l tä re v on S a rkophagen a bge lös t wu rden . D a s D ef iz i t a n G röße u nd p rach tvo l le r Au sa rbe i tung b e i d en t r ad i t ione l len G rab lösungen a u szug le ichen , w i rd e in G rund f ü r d i e Ma ter ia lwah l g ewesen s e in . 1 8 Z u rD ef in i t ion u nd z um Au fbau d e rD enkma lf o rm v g l . h i e r : I . D ie T ypo l og ie , S .7 .
v e re inze l t v erwende t . E r e r inner t w egen s e ine r r ö t l ich g ema ser ten O ber f läche a n Ma rmo r . D e r n i ed r ige Do lo m i tan te i l i nd i esem S t e in mach t i hn j edoch b esonde r s a n f ä l l ig f i rW i t terung se in f lü s se , s o d aß A l tä re , d i e a u s d i e s em Ma ter ia l g ef er t ig t wu rden , k aum i h re ä uße re F o rm u nd n u r w en ig v on d en u r spr üng l ichen I n sch r if ten o de r R e l ief s b ewah r t h aben" . B e i K a lk s te in h ande l t e s s i ch um e i n v e rhä l tn ismäß ig w e iche s G e s te in , d a s l e ich t z u b ea rbe i ten i s t u nd d u r ch s e ine S t ruk tu r , f e inkö r n ig m i t ma t te r O ber f läche , maß 3
D ie Au sa rbe i tung d e sA l ta r s g e schah i n meh re ren S tuf en .
Gußkana l e rha l ten s i nd . S e l ten f i nde t s i ch f ü rd i e B ef es t i -
S o wu rden z unäch s t d i e ä uße ren Maße u nd d i e F orm b e -
g ung n u re in Dübe l loch . Z ume is tt r e ten s i ep aa rwe ise d i a -
s t i mm t . I n e i nem w e i teren A rbe i t sgang wu rden b e isp ie ls -
g ona l v e r se tz t a uf , h äuf ig e r sche in t e i n q ue r rech teck ige s
w e ise d i eP rof i le e i ne s g e rahm ten A l ta r schaf tes s o rgf ä l t ig
Dübe l loch 2 4 i nd e rM i t te d e r O be r se i te u nd w ird v on k l e i -
a u sgea rbe i te t , w äh rend man d i e B i ldf e lde r d e rN eben se i t e n , d i e e i n R e l ief t r agen s o l l ten , v o re r s t i n B os se l i eß
n eren f l ank ier t . E ine a nde re Mög l ichke i t d e r B ef e s t igung b e s tand i n d e r
( Abb . 1 ) . D ie se A bf o lge d e rA rbe i t svo rgänge e rmög l ich te
s i ch tba ren V erk lammerung 2 5 d e rv e r sch iedenen T e i le . D a -
z unäch s t d en E in sa tz v e r sch iedene r H andwe rke r a n e i -
f ü r wu rde i nb e ide z uv e rb indende B löcke j ee i n r e ch tek -
n em A l ta r . D e rH e r s te l lungsp rozeß wu rde s o b e sch leun ig t
k ige s Dübe l loch e i nge t ief t . D azw ischen w u rde e i n d e r
u nd d i e R e l ief au swah l w a r d en Kunden of enge la ssen .
B re i te u nd T ief e d e r K lamme r e n tsp rechende r T e i l d e s
E in B e isp ie l f ü r d i e meh r s tuf ige Au sa rbe i tung s t e l l t d er
S te in s a bgea rbe i te t . An sch l ießend wu rde d i e K lamme r
A l ta rd e s P .V e t t ic iu sV i ta l is ( Ka t . 5 9 ) d a r . D ie P rof i le d e r
e i ngepaß t u nd m i t B le iguß j u s t ier t . Du rch d i e Aba rbe i -
N eben se i ten z e igen u n te r sch ied l iche S t ad ien d e r F e r t ig -
t ung w e isen d i e e i ngese tz ten K lammer n u nd d e r S t e in
s t e l lung . D ie s b e t r if f t s owoh l d i e R ahmung a l s a uch d i e R e l iefda r s te l lung ' 9. D e r A l ta r
d e s
e i ne n ahezu p lane E bene a uf . S pu ren d avon h aben s i ch
S k laven V enu s tu s
e rha l ten . Häuf ig wu rde b e i d i ese r B ef e s t igung sa r t k e ine
( Ka t .104 ) v e rdeu t l ich t e benf a l ls d en A b lauf d e rv e r sch ie -
R ück s ich t a uf d i e R ahmung o de r d i e D eko ra t ion d e rN e -
d enen A rbe i t sgänge . E r i s t i m G rundkonzep t b e re i t s a u s -
b en se i ten g enommen .
g ef üh r t , w ie a n d e r d e ta i l l ier t a u sgea rbe i te ten P rof i l ie r ung a bzu le sen i s t . D ie F lächen d e r N eben se i ten s t ehen
D agegen f i nden s i ch a uch ä uße r s t s o rgf ä l t ige V orbe re i -
j edoch i nB o s se u nd w e isen k e ine r le i S pu ren v on R e l ief -
t ung sspu ren b e i d e r Auf e inanderf t igung z w e ier A l ta r te i le .
d a r s te l lung o de r d af ü r v orbe re i tende Maßnahmen a uf .
S o z e igen e in ige S tücke a uf d e r O be r se i te e i nen g eg lä t te -
D e rA l ta rd e sM . C o rne l iu s S ecund inu s( Ka t . 4 8 )z e ig ta uf
t en R and , d e r a n S orgf a l t d e r Au sf ührung u nd d em G lä t -
d en N eben se i ten e i ne g roße , o va le Aba rbe i tung , d i e s i ch
t ung sgrad d en B i ld - b zw . I n sch r if t enf e lde rn g l e ichzu -
v on d em s i e umgebenden R e l iefgrund d u rch v e r sch iede -
s e tzen i s t . Da s i nne re V ie reck z e ig t d agegen d eu t l iche
n e G lä t tung sgrade a bheb t . D am i th a t s i ch mög l icherwe i se
S pu ren d es z u le tz t g enu tz ten H andwe rkzeugs , me is ten s
e i n B e i sp ie l f ü r e i ne z unäch s t g ep lan te N eben se i tende -
d es S p i tzme iße ls ( Abb . 2 ) . D iese t e chn ische Z u r ich tung ,
k o ra t ion e r ha l ten , d i e e i ne B osse e r f o rde r l ich mach te . R e -
g enann t Ana thy rose 2 6 ,d i en t d azu , d i e F ugen mög l ich s t
l i efda r s te l lungen e n t sprachen i n d i e sem F a l l of en s ich t -
u n s ich tba re r sche inen z u l a ssen . D aß d em D enkma l d u rch
l i ch n i ch t d en Wün schen o de r d en f i nanz ie l len M i t te ln
d i ese B ea rbe i tung d e r An sche in e i ne s Mono l i then g ege -
d es K äuf e r s , s o d aß d e r S te in e n t sp rechend a bgea rbe i te t
b en w i rd , s e ine K os tba rke i t d adu rch e rhöh t w ird , mag e i n
w erden muß te . E inen w e i te ren H inwe is a uf d i e R ich t ig -
maßgeb l icher B eweggrund f ü r d i e S o rgf a l t g ew esen s e in .
k e i t d e r T he se , d aß d i e Auf t raggebe r u n te r e i ne r Anzah l
D e r mono l i the o de r d e r a uf d i e o ben b e sch r iebene We ise
v on i n d e r G rundf orm b e re i t s v o rbe re i te ten A l tä ren e i ne
z u sammengef üg te A l ta r wu rde a uf e i ni mB oden v e r senk -
Au swah l t r ef f en k onn ten 2° ,i s t d er A l ta r d e s L . A p in iu s
t e s P od ium g es te l l t ( Abb . 3 ) . Dor t wu rde e rt e i ls m i tw e i -
P o t i tu s ( Ka t . 6 7 ) . H ie r r e ich te d i e I n sch r if t enf läche n i ch t
t e ren E isenk lammern b ef es t ig t , t e i ls l e d ig l ich a ufge se tz t
a u s , a l le N amen a uf zunehmen , s o d aß e i ne n ach t räg l iche
u nd v ie l le ich t m i t Mör te l i u s t ier t . D a s P od ium k onn te
A ba rbe i tung d e ru n te ren P rof i le n o twend ig wu rde .
g emauer t s e in o de r a u s g rob b ehauenen B löcken b e s te h en ' ' ' . B ea rbe i tung sspu ren a n d en S ocke ln e i n ige r A l tä re
D ie V e rb indung d e rs epa ra t g ef er t ig ten T e i le e r f o lg te ü be r B indem i t te l ' ' , w obe i f ü r d i e G raba l tä re n u rmeh r d i e m e c han ischen ü be r l ief er t s i nd . E s h ande l t s i ch d abe i um
1 9
2 0
Dübe l o de rK lamme rn a u s Me ta l l . D ie Dübe l k onn ten a uf
Vg l . d ie B esch re ibung b e i Ka t . 5 9 . D iese T hese s t imm t n ich t m i t d e r B eobach tung B oschung s ü be re in , d e r
f e s ts te l l te , d aß d ie A l tä re i n R om Ma ssenf abr ika te w a r en . I n Ober i ta l ien wu rden l ed ig l ich d ie „Ha lbf abr ika te" v orbe re i te t . V g l . d azu a uch : I V D ie R e l iefda r s te l lungen , S . 1 6 . 2 1 H . B lümner , T echno log ie u nd T erm ino log ie d e rG ewe rbe u nd Kün s te b e i G r iechen u nd R ömern I I ( 1884 ) 5 9 ; W . Mü l le r -W iener , G r iech i sches B auwesen i n d e r An t ike ( 1987 ) 8 5 Abb . 4 3 .5 . 2 2 B lümne r a .0 . 9 6 .
z we ie r le i v e r sch iedene We ise v e rwende t w e rden : I n d i e O be r se i te d e s We rk s tückes wu rde e i n L och g eme i ß e l t , d a s i m Du rchme s se r e twa d oppe l t s o g roß w a r , w ie d e r Dübe l , d e r a n sch l ießend m i t B le iguß d a r in j u s t ier t
B . J . Du rm , B aukuns t d e r G r iechen ( 1880 ) 5 7 . S o lche Dübe l löcher k önnen a uch z um H eben d e r S te ine g ed ien t h aben , a l le rd ings s i nd d ie t yp ischen Wo lf s löcher b ed ing t d u r ch d en E rha l tungs z u s tand n ich t n achzuwe isen . Z u d en H ebevor r ich tungen v g l . Mü l le r W iene r a .0 . 8 1 Abb . 3 9 . 8— 9 . 2 5 Z u K lammern u nd i h re r Anwendung v g l . Mü l le r -W iener a .0 . 8 2 Abb . 2 3
wu rde . D a s a uf rech t s tehende S tück d e s Dübe ls f and e n t -
z .
2 4
s p rechend e i ne Au shöh lung i m a uf zu se tzenden T e i l d e s A l ta r s ( Bek rönung o de r S chaf t ) 2 .B ed ing t d u rch d i e Auf s t e l lung ss i tua t ion d e rA l tä re i nd en Mu seen , d i e e i ne Un t e r suchung d e r Un te r se i ten v on A l ta r schäf t en o de rB ek rö -
2 6
n ungen v e rh inde r n , i s t d i e se Me thode n u r i n s e l tenen F ä l len n achwe i sba r .
4 0 .4 . z um B egr if f d e r Ana thy rose v g l . : B lümne r a . 0 . 1 39 ; G . P rech t , D a s G rabma l d es P ob l ic iu s ( 1975 ) 2 3 Abb . 8 ; D . B oschung — M . P f anne r ,
Gußkana l g e schmo lzene s B le i i n d a s u n te re Dübe l loch
Mü Jb 3 9 , 1 988 , 1 7 f . Abb . 1 0 . E in k onserv ier ter G rabungsbefund , d e ra u s e ine rG rabung u n te rd em C a s t e l lo V iscon teo i n P av ia s t amm t u nd d or t a u sges te l l t i s t , z e ig t e ine I C ie s e ls t ic i cung , d ie a u s d re i L agen d icke r , f au s tg roße r S t e ine b e s teh t . E s f o lg t e in zwe i lag iges B ack s te in -Z iege lfundamen t , a uf d em d e r mono l i t he „ un ter ird ische" F undamen tb lock d es Monumen tes r uh t . Auf d iesem wu rde s ch l ieß l ich d e r S ocke l d es A l ta r s mon t ie r t . Auf d em Z iege lfunda men t k onn ten a uch meh re re Ka lk s te inb löcke , d i e w iederum m i t Me ta l l k lammern v erbunden wa ren , a l s Un ter lage f ü r d en A l ta r sock e l d ienen .
e i n2 3. V on d i e se rT echn ik z eugen z ah l re iche A l ta robe r se i t e n , b e i d enen Dübe l löche r m i t n ach a ußen w e isendem
Vg l . d azu a uch d ie k on serv ie r te u nd t e i lwe ise w iede rherges te l l te Nek r op le i m No rdwes ten v on Aqu i le ia b e i C . R eu s se r , Aqu i l Nos t 5 6 , 1 985 , 1 23 ; 1 26 Abb . 5Abb . 7 .
2 7
B e i d e ra nde ren Me thode i u s t ier te man d en Dübe l a uf d i e b esch r iebene A r t u nd We ise i m o be ren We rk s tück u nd s e tz te d anach b e ide T e i le a uf e inande r . An sch l ießend f ü l l t e man d u rch e i nen z u sä tz l ichen v e r t ika l v e r lauf enden
4
z eugen d avon , d aß d i e l e tz te G lä t tung d e s S t e in s n i ch t
l i eße s i ch a l lenf a l ls m i t e i ne r z u sä tz l ichen Auf s te l lung
s t a t tgefunden h a t . D enkba r i s t , d aß d e r S ocke l t e i lwe ise
v on K e ram i l c thyma te r ien i nne rha lb d e s G rabbez i rk es e r -
n och i m E rd re ich v e rbo rgen w a r b zw . d u rch P f lanzenbe -
k lä ren . E in Me ta l lfocu s a uf d em A l ta r h ä t te d ann a uch
wuch s , d e r d i e B ef e s t igung svor r ich tung k a sch ie ren s o l l -
k e inen f unk t iona len We r t .
t e , n i ch t v o l ls tänd ig s i ch tba r w a r . E ine s o rgf ä l t ige B ea r -
G egen d en Me ta l lf ocu s s p r ich t a uch d i e G röße d e rA l tä re ,
b e i tung k onn te d ah e r e n tf a l len . S o s i nd mög l icherwe i se
a uf d enen d i e V er t iefungen z u f i nden s i nd . S i e w e i sen
a uch d i e R i l len , d i e a n d en S ocke ln v on e in igen A l tä ren
e i ne Höhe v on 1 09 cm b zw . 15 cm a uf . E rgänz t man e i -
e r ha l ten s i nd , z u e r ldä renn .
n en S ocke l u nd e i nen s t uf enf örm igen Un te rbau , wü rde
V erk lammerungen b ef inden s i ch b e sonde r s h äuf ig b e i
d i e Opf e r f läche a uße rha lb d e s n orma len men sch l ichen
A l tä r en , d i e z ug le ich Au fbewahrung so r t d e r A sche s i nd .
Ak t ion s rad iu s z u l i egen k ommen . D am i t i s t e i ne r e a l i s t i -
S i e d i en ten z u rB ef e s t igung d e r „ Decke l" , d i e d i e U rnen -
s che Opf e rhand lung am A l ta r n i ch t p rak t ikabe l . D a a uch
öfnungen v er sch lo ssen . Mög l icherwe i se k onn ten d i e a uf
d er Me ta l lfocus b e i e i ne r s o lchen H öhe n i ch t s i ch tba r i s t ,
d i ese A r t u nd We i se v e r sch lo ssenen U rnen b e i B eda rf —
k omm t d a sA rgumen td e rZ u r schau s te l lung v on R e ich tum
e tw a f ü r e i ne Zw e i tbe s ta t tung — o hne g röße re Mühe u nd
—w a s d i e B ef es t igung e i ne s me ta l lenen G e rä te s a uf e i -
v o r a lem o hne d i e b e t rof f enen A l ta r te i le z u z e r s tören ,
n em A l ta r b ezwecken k önn te — h i e rn i ch t z um T ragen .
g eöf f ne t w e rden . D ie f e s te V e rb indung m i t E i sendübe l
H ande l t e s s i ch d emnach um d i eV o r r ich tung f i rd i e B ef e -
u nd B le iguß h ingegen z og b e i d e r E n tf e rnung u nwe ige r -
s t igung s o lche r E in sä tze , o de r muß man i n d i e se r t e chn i -
l i ch d i e Z e r s törung e i nes d e r A l ta rg l iede r n ach s i ch , d a
s chen Z u r ich tung n i ch t e he r e i ne a uße rgewöhn l iche B ef e -
d i e e n tp rechenden T e i le m i t e i nem B reche isen h ä t ten a u s -
s t igung svor r ich tung
e i nande rbeweg t w e rden mü s sen .
f i r
e i ne
B ek rönung
s ehen?
E ine
E n t sche idung d arübe r i s t w egen f eh lende r a r chäo log ische r
D ie A sche k onn te s owoh l a uf d e r O be r se i te d es A l ta r -
Z eugn is se w ie d e r Me ta l le in sä tze u nd d e r z u d i e se r V o r -
s chaf te s ( Abb . 4 ) a l s a uch i n e i ne rV er t iefung i m S ocke l
r i ch tung p a s senden O be r te i le d e rA l tä r e , n i ch t z u t r ef f en .
( Abb . 5 )e i ngebrach tw e rden . E s i s t a uch e i nF a l lü be r l ie -
E in a nde res t e chn ische s D e ta i l a n d en V orde r se i ten d e r
f e r t , b e i d em d i e A sche i m I nne ren e i ne s A l ta rauf sa tze s
A l ta rbek rönungen l ä ß t s i ch d agegen e rk lä ren . E in ige A l -
a u fbewah r tw e rden k onn te ( Abb . 6 ) . D abe i s t e l l te man d i e
t ä re" z e igen v orne a n d e r B ek rönung , manche s oga r i n
s t e rb l ichen Übe r r e s te w ah r sche in l ich i ne i nem G ef äß a uf
d er R ahmung , r unde L öche r , i n d enen t e i lw e ise n och
d en A l ta r schaf tu nd v e rdeck te e sm i td e rv on I nnen a u sge -
B le iguß e rha l ten i s t ( Abb . 7— 8 ) . D ie E xemp la re , b e i d e -
h öh l ten P y ram ide . U n ter d en b ehande l ten A l tä ren z e igen
n en a uße rdem a uch k an t ige Me ta l l s t if te i n d en L öchern
2 3 S t ücke r unde V e r t iefungen a uf i h re rO be r se i ten , i nd i e
s t ecken , g eben Auf sch luß ü be r d en Zweck d e r V o r r ich -
d i e R e s te d es L e ichenb rande s e i ngef i i l l t w e rden k onn ten .
t ung . D ie Me ta l ls t if t e d i en ten z u r Au fhängung v on K rän -
W ir h aben k e ine K enn tn is d a rübe r , w ie d i eA sche d or t d e -
z en u nd G i r landen . D iese wu rden i m R ahmen d e s G rab -
p on ie r t wu rde , d a i n s i tu F unde n i ch t ü be r l ief e r t s i nd .
k u l tes a n d en G räbern n i ede rge leg t o de rk onn ten , w ie d e r
D enkba r s i nd U rnen a u s G la s ' ° , Me ta l l o de r K e ram ik .
B efund b e leg t , d i rek t am D enkma l a ufgehäng t w e rden 3 4.
V ie l le ich t wu rde d e rL e ichenbrand a uch i ne i nem k os tba r en T uch g esamm e l t u nd i nd i e Ö f fnung e i ngebrach t .
E ine B esonderhe i t z e ig t d e r A l ta r d e s P ub l iu s P o s tum iu s H i laru s ( Ka t . 4 4 ) . B e i d en Me iße lspu ren a uf d e r V orde r -
Auf d en O be r se i ten d e r G raba l tä re f i nden s i ch j edoch
s e i te h ande l te s s i ch n i ch t um e i ne u r sprüng l iche B ea rbe i -
a uch a nde re Ö f fnungen , d i e f ü r d i e Aufnahme v on U rnen
t ung , s ondern um e ine n ach t räg l iche , d a s h e iß t n ach d e r
n i ch t g ee igne t w a r en . S ie z e igen n i ch t d i e c ha rak ter is t i -
E rr ich tung g eschehene Z e r s törung . D eu t l ich s i nd d i e
s che A no rdnung v on Dübe l löche rn z u r B ef es t igung e ine s
Um r isse zwe ie r ü be r leben sgroßen B ü s ten e rkennba r , d i e woh l i n d er A r t d e r G rabs te lendeko ra t ionen a l s P or t rä t -
Auf sa tze s . S o w e i sen K a t . 3 1 u nd 9 9 a uf d e rO be r se i te j e e i ne r e ch teck ige E in t iefung a uf . S i e i s t b e i K a t . 3 1 a uf d r e i S e i ten , b e i K a t . 9 9 a n v i e r S e i ten n ach i nnen a bge -
b üs ten e rgänz t w erden k önnen .
t r epp t , w obe i d i e e r s te S tuf e j ew e i l s s o rgf ä l t ig g eg lä t te t
D en Namen e rh ie l t d e rA l ta rd u rch d i ei m s e lben G rabbe -
wu rd e , d i e t i ef e r e Ö f fnung d agegen n u r g rob m i t d em
z i rk m i tgefundenen b e iden p f e i le rf örm igen S t e ine m i t
S p i tzme iße l b ea rbe i te t i s t . D ie Z u r ich tung e n t spr ich t d en
a bgerunde tem o be ren A bsch luß ( Abb . 9 ) . S i e b i lde ten
b e i E . S ch raudo lphm b eobach te ten Me rkma len f i r d en E in sa tz e i nes Me ta l lf ocu s . D ie se r d i en te a l s O pf e r s te l le
2 8
u nd w a r n i ch t v e rzapf t , s ondern l a g n u r f e s t a uf d e r s o
2 9
e n ts tandenen k l e inen S tuf e a uf . A uf d en G ö t te ra l tä ren
Ka t . 1 7 , 6 3 . 6 4 . 2 22 . 2 23 ; K a t . 1 03 w e is t e i nen r oh b ehauenen S ock e l a uf . Aufgrund d er Über l ief erungs s i tua t ion k ann ü be r d i e Anzah l d e r A l tä re ,
d ie g le ichze i t ig a l s Au fbewahrungsor t d e s L e ichenbrandes d i en ten , k e i n e g enaue Angabe g emach t w e rden . A ls B e i sp ie l s e ien h i er n u r K a t . 4 3 , 7 9 u nd 8 0 a ngef üh r t . S ie z e igen d i e c ha rak ter i s t ischen F ormen d er V e r t i efungen , d ie o hne n ach u n ten h in s chma ler z u w e rden u nd o hne s o rg f ä l t ige G lä t tung d e r Wänd e i nd i e Ober se i ten d e r A l ta r schäf te h ine inge h auen wu rden . B e i K a t . 7 9 i s t d i e Öf f nung v on e i nem s chma len a uf s tehenden R and umgeben , d e r v ermu t l ich d i e I u s t ierung d es D ecke ls e r le ich ter te . 3 0 Z u r V erwendung g lä serner U rnen v g l . : M . C . C a lv i , Iv e tr i r oman i d e l Mu seo d i Aqu i le ia . ( 1968 ) 8 8 . u .9 0 m i tT af . I . 1 . 3 1 E . S ch raudo lph , R öm ische G ö t terwe ihungen m i t R e l ief schmuck a u s I t a l ien ( 1993 ) T ex tabb . z u S .2 6 . 3 2 v g l . d azu h ier a uch : I I . D ie F unk t ion , Anm . 1 32 , S . 1 4 . D ie E insä tze s i nd n ich t ü ber l ief er t , o de r man h a t s i e n och n i ch t a l s s o lche e rkann t . 3 3 Vg l . : K a t . 6 5 . 6 9 . 7 1 . 9 2 . 1 00 . 19 . 1 69 . 2 0 1 . 3 4 Vg l . h ie r : I I . D ie F unk t ion , Anm . 1 35 , S . 1 4 .
w a r e i n Me ta l le in sa tz n o twend ig , d a B randopf e r d en S t e in — Marmor o de r K a lk s te in — v erf ä rb t o de r g a r z e r s t ö r t h ä t ten . E s s t e l l t s i ch n un d i e F rage , w e lche F unk t ion s o lche Me t a l le in sä tze a uf G raba l tä ren h aben s o l l ten . B randopf e r am G rab s i nd n i ch t ü be r l ief er t3 2 .S pu ren v on V e rb rennungen l a s sen s i ch a n d en A l tä ren e benf a l l s n i ch t n achwe isen . G ehö r ten B rand - o de r R äuche ropf e r t a t säch l ich z u d en H and lungen , d i e a m G rab z u E h ren d e r T o ten v o l lzogen wu rd en , w ä ren s o lche B rand spu ren z uf o rdern . I h rF eh len 5
n en v e rhä l tn ismäß ig g e r ingen Nu tzen v on e i nem z e r s tö r -
e hema l s d i e B egrenzung d es A rea ls . Wäh rend d i e Obe r f l äche d e s e i nen S te in s w e i tgehend z e r s tör t i s t , z e ig t d er a nde re a uf j e e i nem a bgeme iße l ten S t re if en d i e I n sch r if t
t e nD enkma l . D arübe rh inau s i s t d er Z e i tpunk t d e rZ e r s tö r ung n i ch t e i ndeu t ig z u b e s t immen ; e r k önn te a uch i n
P (ub l i ) P o s tum i P (ub l i ) 1 ( iber t i ) H i la r i /i n a gr (o ) XXX I
n achan t ike r Z e i t g e legen h aben . D ie t i ef e rge leg te I n -
( Abb . 1 0 ) . I m Z u sammenhang m i t d e r f eh lenden V orde r -
s ch r if t a uf d en m i tgefundenen S t e inen g i b t d ahe r An laß
s e i te d e s A l ta r s , d i e a bs ich t l ich a bgesch lagen wu rde" ,
z ue i ne rw en ige rs pek taku lä ren E rk lä rung a l s d i e d e re xa -
möch te G . B . B ru s in" e i ne e xac isc la t io , w oh l e i ne b e -
c i sc la t io . D enkba r i s t , d aß d i e S t e ine e i ne B es i tzanze ige -
wuß te Z e r s törung u nd f o lgende Okkupa t ion d es G raba re -
f unk t ion e rf ü l l ten . S i e w ä ren n ach d em K auf d e s G rund -
a l s d u rch e i nen N ich tbefug ten a nnehmen . D aß s o lche
s t ücke s z u r B ekann tmachung d er G rabg ründung e r r ich te t
ma ss iven Ü be rgr if f e a uf G räbe r v orkommen k onn ten ,
w o rden . N ach d e r e r s ten r i tue l len B es ta t tung u nd d e r E r -
g eh t s pä te s ten s a u s d en G ese tzen h ervo r , d i e v on S ep -
r i ch tung e i nes G rabdenkma l s k onn te man s i e e n tf ernen
t im ius S eve ru s g egen M ißach tung u nd V e r le tzung d e r
u nd n ach Aba rbe i tung d e s v o rher igen N amen s w iede r -
G räber e r la ssen wu rden" . D ies l ä ß ts i ch a uch d e rI n sch r if t
v erwenden . D ie T he se w ird d u rch e i n ige , l e ide r u npu -
d es C . V i tu l l iu s P r iscu s -A l ta res ( Ka t . 6 0 ) e n tnehmen , d e r
b l iz ie r te S t e ine d e r se lben A r t i n Aqu i le ia u nd B re sc ia
d en B egr if fe xac i sc la tum r e s t i tu i t wäh l t , um d i e W iede r -
u n te r s tü tz t" , d e ren I n sch r if t e benf a l ls a uf a bgea rbe i te ten
h e r s te l lung d es G raba l ta r s z u e rk lä ren .
F lächen a ngebrach t i s t . F ü rd en h i er b esch r iebenen F und k omp lex wü rde d i e sb edeu ten , d aß d e rI nhaber d e sA rea ls
A l le rd ing s e r sche in t d i e Z e r s törung u nd a n sch l ießende
v on B eg inn d e r G rabgründung a n e i n Mann n amen s
öf en t l iche Okkupa t ion e i ne s d e ra r t monumen ta len G rab -
P ub l iu s P os tum iu s H i laru s g ew esen i s t" .
a l ta res u nwah r sche in l ich . Auch h ä t te d er Nachf o lge r e i -
E ine Z er s törung d u r ch W i t terung se inf lü sse o de r S tu r z i s t a u szu s ch l ießen , d a S pu ren d i ese rA r t v on a nde re r B eschaf f enhe i t s i nd . Z udem b ef and s i ch d e rA l ta r i nne rha lb e ine s G raba rea ls , i nd em k e ine w e i te r en z ugehör igen F ragmen te z u tage g ef ö rder t wu rden , wom i t a uch d i e S tu rz theor ie a u sgesch los sen w e rden k ann . D agegen z eugen d i e We rk z eug spu r en a n d e rV o rde r se i te v on e i ne r Aba rbe i tung . 3 6 G . B . B ru s in , O h s cav i d ie Aqu i le ia ( 1936 ) 1 97 i f . 3 7 D ig . 1 ,7 u .D ig . 4 7 , 1 2 . S ogenann te G rabmu l ten , d i e g ehäuf ti m2 .J h . n . C h r . a uf I n schr if ten e r sche inen u nd d u rch And rohung v on h ohen S t raf en a l s Warnung v o r G rabschändung z u v er s tehen s i nd , d i enen a l s w e i te re r B e leg f ü r d iese Ü be rgr if f e , v g l . d azu F . d e V is scher , L e d ro i t d e s t ombeaux r oma in s ( 1969 ) 1 39 i f . b e s . 1 54 i f . Auch d i e G e se tze , d i e e i ne 3 5
3 8
3 9
6
W iede rverwendung v on T e i len e i nes G rabes v e rb ie ten u nd d ie n och M i t te d es 4 .J hs . e r la s sen wu rden , w e isen a uf d ie se M iß s tände h in . J .M . C . T oynbee , D ea th a nd B u r ia l i nt he R oman Wo r ld ( 1979 ) 7 6 ; B oschung , G raba l tä r e 3 9 m i t A nm . 5 76 . H inw e ise z u a nde ren C ipp i m i t e rad ier te r G rundf läche , d ie of enba r d i e s e lbe F unk t ion h a t ten , b e i E . Ma ion ica , MCC ( 1897 ) 7 6 . Nach D ig . 1 , 6u nd D ig . 4 7 k önnen K eno taphe , a l so G edenk s te ine a uf e i nem G rabbez i rk , d e r n och n ich t l o cus r e l ig iosus i s t , e n tf ern t w e rden . Mög l icherwe ise e rf ü l l te s o lch e in K eno taph a uch d i e F unk t ion d e r e r w ähn ten p f e i le rf örm igen S te ine .
I .D ie T ypo log ie
V orbemerkung u nd D ef in i t ion
d e r B ek rönung z u r F o lge . Auch A ba rbe i tungen i m Z uge e i ne r Zwe i tverwendung t r agen z um u nvo l ls tänd igen E r -
D ie h i e r a ngewand te , i m f o lgenden d a rzu legende Me thode
h a l tung szu s tand v i e le r E xemp la re b e i" . D esha lb i s t e i ne
e i ne r t ypo log i schen Un ter suchung b i e te t d i e Mög l ichke i t ,
T ypo log ie w ie s i e e twa P f lug
d i e o be r i ta l ischen G raba l tä re a uf grund i h re rE r sche inung s -
f ü r d i e o ber i ta l i schen P o r -
t r ä t s te len e n tw icke l t , n i ch t a uf d i e A l tä re a nwendba r . F ü r
f o rm i nb e s t imm te G ruppen z us che iden , um i n ne rha lb d i e -
i hn b edeu te t d e r B egr if fT ypu s e i n K ong lome ra t , b es te -
s e rG ruppen Auf sch lü s se ü be rE n t s tehung ,V e rb r e i tung u nd
h end a u s z we i K omponen ten , d eren e i ne d i e ä uße re E r -
d a rau s r e su l t ie rend ü be r d i e E n tw ick lung d e r g e sam ten
s che inung sf orm , d i e S i lhoue t te , u nd d e ren z we i te d i e A r t
G a t tung z u g ew innen . Z u sammenhänge z w ischen e i nze l -
d e rG l iederung b esch re ib t . E rh ä l tf e rne rd i eA r td e rG l ie -
n en G ruppen u nd A bhäng igke i ten v on a nde ren G a t tungen
d erung , d i e S t ruk tu r , i m f o lgenden a uch T ek ton ik g e -
t r e ten d abe i z u tage .
n ann t , d e r e i n D enkma l u n terwor f en i s t , f ü r e i n e ben so
G rund sä tz l ich g i l t , d aß d e r B eg r if f T ypu s n i ch t a u s -
maßgeb l iche s O rdnung sk r i ter ium , w ie d es sen ä uße ren
s ch l ieß l ich d i e F orm b esch re ib t , s ondern e i ne Z u sam -
Au fbau . I hm g e l ing t e s a nhand d i ese r D ef in i t ion , s äm t l i -
m en s te l lung meh rere r K r i ter ien me in t , d i e i nb e s t imm te r
c he v on i hm b ea rbe i te te D enkmä le r e i nzuo rdnen u nd z u
K omb ina t ion h äuf ige r w iede rkeh rend , d i e G eme in sam -
v e r sch iedenen G ruppen z u sammenzuf a s sen . V orau sse t -
k e i ten d er D enkmä le rb eze ichne t . E sh ande l t s i ch a l so um
z ung d af ü ri s tj edoch d i e G rundbe schaf f enhe i t d e r S t e len ,
Me rkma le , d i e e i ne Meh rhe i t v on E inze le r sche inungen
d i e —i m G egen sa tz z u d en G raba l tä ren — i mme r a u s e i -
a l s s pez if isch ü be re in s t immend e rkennen l a s sen , w obe i
n em B lock g ea rbe i te t s i nd , s om i t i h re ä uße rere E r sche i -
d i e Merkma le n i ch t a uf of en s ich t l iche , d en D enkmä le rn
n ung sf orm m i t g roße r Wah r sche in l ichke i t v o l l s tänd ige r
i mmanen te G eme in samke i ten B ezug n ehmen , s ondern
ü be r l ief er t wu rde , a l s d i e s b e i d en A l tä ren a u s o ben g e -
ü be r d i e l og isch -begr if f l iche B edeu tung h inau s , b e sonde -
n ann tem G rund d e r F a l l i s t . D ie P f lug ' sche V e rb indung
r eG eme in samke i ten e r fa ssen" . D e r B egr if fk ann j en ach
v on F o rm u nd S t ruk tu r , e i nma l a l s Mode l l e rkann t , w e i l
A nwendungsbe re ich u nd Z ie lse tzung , i nd e r Au swah l d e r
b e i m eh re ren D enkmä le rn u nd u nabhäng ig v on d e ren
K r i te r ien d if er ie ren .
z e i t l iche rE ino rdnung n achwe isba r , i s t d ahe rn i ch t a uf d i e A l tä r e a nzuwenden" . E ine g roße A nzah l v on A l tä ren
Z unäch s t mü ssen d emnach d i e K r i ter ien b es t imm t w e r -
k önn te a uf d e rv on P f lug g egebenen G rund lage ü be rhaup t
d en , d i e e i n D enkma l d e r G a t tung G raba l ta rz uo rden l a s -
n i ch t e r f aß t w e rden .
s en . An sch l ießend e r sche in t e s s i nnvo l l z u ü be rp rüf en , i nw iewe i t b ere i t s b e i ä hn l ichen G a t tungen b ewäh r te T y -
No tw end ig e r g ib t s i ch i n d e r v or l iegenden A rbe i t f i r d i e
p o log ien a uch a uf d i e G raba l tä re ü ber t ragba r s i nd .
D ef in i ton d e s B eg r if f s T ypu s , d en G raba l ta r a uf s e inen
Un te r G raba l tä ren s i nd G rabs te ine i nA l ta rf o rm4'z u v e r -
H aup tbe s tand te i l z u r eduz ie ren , d .h .d en T e i l d es D enk ma l s a l s a u ssagek räf t ig z u b e t rach ten , d e r d i e Z ugehör ig -
s t ehen S i e g l iede r n s i ch i n d re i T e i le : S ocke l , S chaf t u nd
k e i t z u r G a t tung b es t imm t .
B ek rönung b zw . B a s is , Körpe r u nd o be re rA bsch luß .
A l s d i e se r muß z we if e l los d e r A l ta rkö rpe r a nge sp rochen
A ls S ocke l d i en t i n d e r R ege l e i ne S tandp la t te , d e ren
w e rden , d a e r s t d u rch s e ine F orm , s e ine Maße u nd d a s
H öhe k e ine rf e s ten Norm u n terwor f en i s t —b e id en E xem -
I n sch r if t enf ormu la r a uf d e r V orde r se i te e i ne Z uordnung
p l a r en m i t e rha l tene r B ek rön u ng d e ren Abme s sung j e -
z u r G a t tung G raba l ta r g ewonnen w i rd . D ie se R eduk t ion
d och u ngef äh re n t sp r ich t . B re i te u nd T ief e d e rB ek rönung
l ä ß tj edoch k e inen S ch luß a uf d a s Au s sehen d es g esam ten
s t i mmen m i t d en Maßen d e r B a s i s ü be re in . A rch i tek ton i -
D enkma l s ( d e rP f lug ' schen E r sche inung sf orm ) z u , s o d aß
s che P rof i le v e rb inden B a s is u nd B ek rönung m i td em A l -
a l le in d i e i nne re S t ruk tu r , d i e T ek ton ik d e s A l ta r schaf t s ,
t a rkö rpe r . Auf d en R ück se i ten i s t d i ese E in te i lung s e l te -
z um m aßgeb l ichen O rdnung sk r i ter ium w e rden muß , d .h .
n e r a u sgef üh r t , b i swe i len a be r a nge leg t .
S ock e lu nd B ek rönung f a l len f i rd i et y po log ische E ino rd -
D e r A l ta rkörpe r t r äg t a uf d e r V o rde r se i te d i e I n sch r if t" .
n ung n i ch t i n s G ew ich t .
S i e k ann b i swe i len s chon a uf d e r D eckp la t te b eg innen o de r b i s z u r S t and le is te r e ichen . D er Körpe r i s t i mmer W . A nge l i , AAu s t r 2 3 /24 , 1 958 , 1 04 , d er a l s B e isp ie l d en S tuh l a nf ühr t , d e ri mme re ine S i tzf läche h a t ( immanen t ) , d e r a be rn i ch t i mme re in B ie d erme ier s tuh l s e in muß ( besonde re G eme insamke i t ) . 4 1 z u rD ef in i t ion v g l . : RE I( 1894 ) 1 652 s .v .A l ta r[ Re isch ]u . RAC I( 1950 ) 3 10 s .v .A l ta r [ K . G a l l ing ] . 4 2 z u sä tz l iche D ekora t ionen a uf d e r V order se i te s t e l len d ie Au snahme d a r
v on g e r inge re r B re i te u nd T ief e a l s S t and - u nd D eckp la t -
4 0
t e . E rh a t d i e G es ta l te i nes meh ro de rw en ige rl a ngen , s t e h enden , s e l ten l i egenden , r e ch teck igen B lock s m i t z we i B re i t - u nd zw e i S chma lse i ten , a uf d enen f i gü r l iche o de r o rnamen ta le R e l ief s a ngeb rach t s e in k önnen . D ie A l tä re
u nd s che inen a uch e in Z e ichen s pä te re r E n t s tehung z u s e in , v g l . : K a t . 1 7 . 2 43 . 4 3 D ie G raba l tä re w a ren i h r er k ub ischen F orm w egen e i n b e l ieb te s B aue le -
s i nd d re id imen s iona l a nge leg t , w o rau s a uf i h re f r e ie Auf s t e l lung g esch lossen w e rden k ann .
m en t . S o wu rden e t l iche E xemp la re i ns pä tan t iken o de rm i t te la l te r l ichen G ebäuden u nd B ef es t igungsan lagen a l s S po l ien v e rbau t , wozu me is t d i e A ba rbe i tung d er P rof i le n o tw end ig w a r . 4 4 H . P f lug , R öm ische P or t rä t s te len i n Ober i ta l ien ( 1989 ) 3 1 i f .
D er b e re i t s a nge sp rochene d re i te i l ige , h äuf ig a u ch s epa r a t g ea rbe i te te Au fbau d er A l tä re h a ti nd e rÜ be r l ief erung
4 5
b e i e i ne rR e ihe v on S tücken d en V e r lu s t d e s S ocke ls o de r 7
vg l . d azu a uch K . -P . Goe ther t , T ypo log ie u nd C h rono log ie d er J ünge r e t ru sk ischen S te in sa rkophage ( 1979 ) 2 3 .
D aneben g ib t e s :
I n s e ine r U n ter suchung z u rT ek ton ik o be r i ta l ische r G rab a l tä re u nd S a rkophage , b eze ichne t H . G abe lmann A l tä re
-P u lv in i , d i e a n d en S e i ten a ufwend ig m i t B lä t te rn v e r -
m i t g l a t tem S chaf t a l s p os tamen tf örm ig" . E r b ez ieh t
z i er t u nd m i t e i ner Korde l e i ngezogen" s i nd , o f tma l s
p os tamen tf ö rm ig n i ch t n u r a uf d en A l ta rkö rpe r , s ondern
a uch a uf d e r V orde r se i te B lü ten schmuck z e igen
a uf d i e G e sam the i t d es D enkma ls , d a s S ocke l u nd o be ren
-P u lv in i , d i e f o rme lhaf t g es ta l te t s i nd , d .h .n u r i n Um -
Absch luß m i te in sch l ieß t . D abe i s e tz t e ra l s k on s t i tu ie ren -
r i s sen a u sgea rbe i te t5 1 u nd k e in B la t tdeko r a ufwe isen ,
d es E lemen t e i n „ f a l lende s" K yma am S ocke l u nd e i n
w obe i d i e V o rde r se i ten g la t t b l e iben
„ s te igende s" am G es im s v orau s . H ie r v e r schme lzen i n s e ine r D ef in i t ion d i e ä uße re E r sche inung sf orm u nd d i e
-f o rme lhaf tg e s ta l te te P u lv in i m i t e i nem i nd e rM i t te d e r
i nne re S t ruk tu r m i te inande r . D en p rof i lge rahm ten A l ta r
V o rde r se i te a uf s tehendem Ak ro ter"
f ih r t e rd aneben a l s e i gen s tänd ig e n tw icke l ten T ypu s a uf ,
-P u lv in i m i t d azw ischen l iegende r F ocu ssch ranke ; s i e
o bwoh l a uch d i ese E xemp la re am S ocke l u nd G es im se
s t e l len m i t e i ne r Anzah l v on s i eben S tücken j edoch d i e
e i ne i n w e i ten T e i len ü be re in s t immende P rof i labf o lge
Au snahme d ar" .
a ufwe i sen . S t renggenommen b i lde ten d i e p rof i lge rahm t en A l tä re d emnach e i ne V a r ian te d e r p os tamen tf örm igen
I . 1 .2 . Akro tere
A l tä re . M i rs che in tj edoch d e r S ocke l u nd d a s G e s im s e i n
D ie A l c ro te rbek rönungen5 4 s i nd a l le a u s e i nem S tück m i t
d er G a t tung G raba l ta r i mmanen tes Me rkma l z u s e in ,
d en A l tä ren g ea rbe i te t . S ie b es tehen i n d e r R ege l a u s e i -
w enn b e ide a uch , b ed ing t d u rch d en E rha l tung szu s tand ,
n em meh ro de rw en iger f l achen B lock , d e rs i ch ü be re i ne r
n i ch t i mme r v erf ügba r s i ne . D a s t r if f t s e lbs t a uf a r ch i -
A bf o lge v on K yma , Wu ls t u nd K eh le e rheb t , d i e d e r am
t ek ton isch g eg l ieder te A l tä re z u , s of ern man b e re i t i s t ,
S ocke l i n umgekeh r te r R e ihenf o lge e n t spr ich t . Auch h i e r
S ty loba t u nd A rch i t rav a l s S ocke l u nd G e s im s i m w e i te -
g i b t e sV a r ian ten :
s t en S inne z u v e r s tehen . D e rv on G abe lmann v o rge sch la g enen T e rm ino log ie muß d anach mod if iz ier t w e rden .
- Ak ro te re , d i e i m R e l ief a uf d en B lock a uf ge leg t s i nd"
D e rB egr if fT ypu s b ez ieh t s i ch i nd e rv o r l iegenden A rbe i t
- Ak ro tere , d i e f r e i g ea rbe i te tu nd m i t L o tu sb lä t te rn o de r P a lme t ten" v e rz ie rt s i nd
d emnach a uf d i e G l iederung d e sA l ta rkö rpe r s . D ie Z uo rd n ung z u r ä uße ren E r sche inung sf orm k ann - s of er n d i es
I n e i n igen F ä l len i s t d e r Zw ischen raum v on e i nem z um
mög l ich i s t -i n e i nem w e i te ren S ch r i t t e r f o lgen .
a nde ren Ak ro te r m i t e inem P f e if en s tab l cyma v e r sehen o de r w e is t e in e i nf aches Kyma o de r e i ne We l le a uf " .
Auf d i ese r G rund lage s i nd d r e i G ruppen v on A l tä ren z u u n te r sche iden :
I . 1 .3 . Gerader , c ippusf örm iger Ges imsabsch luß
-A l tä r e m i t g l a t tem S chaf t
D ie d r i t te B ek rönung sform s ch l ieß l ich b es teh t a u s e i nem
-p rof i lge rahm te A l tä re , d i e d u rch L e is te u nd K yma e i n -
B lock , d e rl e ich t g e schwungen v on u n ten n ach o ben e twa
g ef aß t s i nd
a uf d i e Maße d e sA l ta r schaf tr eduz ie r tw i rd u nd s i ch ü be r e i nem v e r sch ieden a ufwend ig p rof i l ie r tem G es im s e r -
-a r ch i tek ton isch g eg l ieder te A l tä re , d e ren A l ta rkö rpe r
h eb t" . S i e w ird i m F o lgenden „ c ippu sf ö rm ig" g enann t ,
m i t S äu len o der P i la s tern a n d en E cken v e r sehen s i nd .
e i nB egr if f , d e rs i ch v on d en G raba rea lsbeg r enzungen a b -
I nne rha lb d i e ser E in te i lung s i nd V a r ian ten z ub eobach ten ,
l e i te t , d i e a n i h rem o beren E nde d i eg le iche F ormgebung
s o s i nd d i ep rof i lge rahm ten A l tä re n i ch ti nj edem F a l l a uf
a uf w e isen .
d re i S e i ten a uch m i t e i ne r P rof i l le is te v e r sehen . D ie a r ch i tek ton ischen E xemp la r e f o lgen n i ch t k anon isch d e r
Z u r K lärung d e r B eg r if f e b e i H . G abe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 05 i f . u . G abe lmann , Werk s ta t tgruppen 1 8 f . 4 7 S .h i er Anm . 4 3 . 4 8 Z u r H e rkunf tu nd E n tw ick lung d iese s Mo t iv s v g l . : W . H e rmann , R öm i 4 6
Au swah l d e rv e rwende ten B aug l iede ru nd d e ren A bf o lge .
I . 1 .B ekrönungen
s che Gö t tera l tä re ( 1961) 1 2 f . S ie k önnen e twa m i t d e r B ek rönung d es C ap reo lusa l ta res ( Ka t . 3 9 ) v er g l ichen w erden , d em s i e i n G röße u nd D ekora t ion sv ie lf a l t e n t sprechen . 5 0 K a t . 7 7 , d er n u r s e i t l iche Dekora t ion z e ig tu nd K a t . 1 8a . 3 9 . 4 0 . 5 2 . 1 40 . 2 34 . 2 43 , d ie z udem a uch B lü ten - o de r K re isornamen te a uf d er V o rde r s e i te a ufw e i sen s ow ie s o lche , d ie D eko ra t ion n u r a uf d er V o rder se i te i n F orm v on r undb lä t t r igen B lü ten o der e i nger i tz ten V o lu ten h aben K a t . 4 . 8 .9 . 1 0 . 5 0 . 1 27 . 1 53 . 1 54 . 2 28 . 2 4 1 . 5 1 V g l . : K a t . 7 . 1 7 . 2 9 . 9 3 . 1 20 . 1 48 . 1 49 . 1 55 . 1 59 . 1 67 . 1 77 . 1 83 . 1 84 . 1 91 . 1 96 . 2 02 . 2 07 . 2 08 . 2 10 . 2 11 . 2 14 . 2 16 . 2 17 . 2 32 . 2 40 . 5 2 v g l . : Ka t . 1 38 . 1 50 . 1 62 . 1 65 . 1 66 . 1 68 . 1 71 . 1 80 . 1 87 . 1 90 . 1 97 . 1 98 . 2 06 . 2 09 . 2 12 . 2 29 d iese E xemp la r e s t ammen a u s B r esc ia u nd Umge b ung , s i e t r e ten a l so r äum l ich b eg r enz t a uf . 5 3 Vg l . : Ka t . 1 6 (Modena ) ; 2 1 ( Po la ) ; 1 79 (Man tua ) ; 2 03 ( Bresc ia ) ; 2 15 (Ma i land ) ; 2 35 ( Como ) ; 2 41 ( Sunum b e i Nova ra ) . 5 4 Z ud en A l c t ro terbe l c rönungen u nd i h re rH e r le i tung v g l . : W . H ermann , D ie r öm ischen Gö t te ra l tä re ( 1961) 1 6 5 5 Vg l . : Ka t . 6 2 . 6 6 . 6 7 . 7 0 -74 . 8 8 -90 . 1 0 1-103 . 16 . 18 . 1 51 . 1 64 -166 . 1 73 . 2 21 . 2 27 . 5 6 Vg l . : K a t . 6 0 . 6 1 . 7 9 . 8 0 . 8 1 . 1 39 . 1 86 . 5 7 Vg l . P f e if en s tab : Ka t . 6 0 . 6 1 . 8 0 ; e inf aches Kyma : 7 9 ; B la t t i cyma : K a t . 1 0 1 ; l auf ende r Hund : Ka t . 8 1 . 1 86 . 5 8 D iese ro bere Absch luß i s tn ich t s eh rh äuf ig ü be r l ief er t . D ie F orm d es g e s chwungenen E inzugs o der B lock s l e i te tj edoch o f tma ls z u d en P u lv in i ü be r . 4°
J ede r d i e se r o ben a uf gef üh r ten T ypen k ann d em ä uße r en Au fbau n ach m i t P u lv in i , Ak ro te ren o de r g e radem , c i p p u sf önn igen G es im sab sch luß v o rkommen . D abe i e r geben s i ch i n ne rha lb d i e se r F o rmen V a r ia t ion smög l ichke i ten . I . 1 . 1P u lv in i D ie P u lv in ibek rönungen" e rheben s i ch z ume i s t ü be r e i ne r A bf o lge v e r sch iedene r P rof i le lemen te , d i e i n d e r R ege l m i t d e r d e r S ocke l b zw . P os tamen te i d en t i sch s i nd . E in ige s epa ra t g ea rbe i te te , ü be rd imen s iona le G e s im spro f i le , w ie s i e i n Aqu i le ia e rha l ten s i nd , z e igen d a rübe rh in a u s e i ne z u sä tz l iche D eko ra t ion , d i e a r ch i tekon ischen F ormen e n t lehn t i s t , z . B . Z ahn schn i t t u nd T r ig lyphen f r ie se , i nd e ren Zw ischen räumen B lü ten , B u l c ran ien o de r Opf e r scha len e i nande r a bwech se ln" . L e ide r i s t z u d i esen B ek rönungen k e in z ugehör ige r A l ta r e rha l ten . 8
I . 1 .4 .P yram iden
E h ren d er Gö t te r , d i ei n sch r if t l ich a uf d em S chaf tg enann t
E in ige d e r m i t B ek rönung v e r sehenen A l tä re z e igen a uf
s e in k önnen . I n d i ese r Au sprägung s i nd d i e A l tä re r äum -
i h re r O be r se i te D übe l löche r , d i e a uf d i e B ef e s t igung e i -
l i ch u nd z e i t l ich w e i t v e rbre i te t7 5.
n es w e i te ren Auf sa tzes s ch l ießen l a ssen . D ie g e schwun -
I nR om i s td a sV o rkommen d es g l a t ten S chaf tes a uf G rab -
g enen P y ram iden , d i e i n g roße r Anzah l i n Aqu i le ia" z u f i nden s i nd u nd v on d enen s i ch e i nze lne E xemp la re a uch i n O de rzd o , P o r togrua ro 6 1 u nd E s te ' e rha l ten h aben , d ü rf ten h i e r a nge s tück t g ewe sen s e in . Zwa r h a t s i ch k e in
a l tä ren m i t d em A l ta rd e r I u l ia Man sue ta 7 6 s e i t c l aud isch n e ron ische r Z e i t b e leg t . Doch b e re i t s i n a ugu s te ische r Z e i t d ürf t e d i ese F o rm V erwendung g efunden h aben , w ie s t i l i s t ische Un te r suchungen a n a nde ren S tücken z e igenn .
D enkma l m i t s i che r z ugehö r ige r P y ram ide e r ha l ten 6 3,
Z u w e lchem Z e i tpunk t d i ese s ch l ich te F orm d es A l ta r s i n
d och g i b t e s e i n ige H inwe ise , d i e f i r d i e R ich t igke i t d e r
O ber i ta l ien i nd en G rabku l tü bernommen wu rde , i s tn i ch t
R ekon s t ruk t ion s p rechen . E in A l ta ri n Aqu i le ia z e ig tü be r
e i ndeu t ig z u k l ä ren . D e r A l ta r d e s F ron to ( Ka t . 4 ) i s t i n -
e i nem G iebe l z w e i L öwen a l s o be ren Ab sch lu r . Zw i -
s ch r if t l ich i n c l aud ische Z e i t o de r w en ig s pä ter d a t ie rba r ,
s chen i hnen b ef inde t s i ch e i ne , z u r Aufnahme d e rA sche
d och g eben d i e A l tä re K a t . 1 54 . 1 55 , d i e s i ch h eu te i n
b es t imm te ,t opff örm ige Ö f fnung , d i e a ni h rem R and meh -
P adua b ef inden , e i nen H inwe is a uf e i ne n och f r ühe re E n t -
r e re Dübe l löche rz u rB ef es t igung e i nes D ecke ls a ufwe is t .
s t ehung . S ie g ehö ren j e e i nem i ngenuus , d essen S ta tu s
D iese r i s t n i ch t e r ha l ten . V on w e lche r F orm e r g ewesen
s i ch n eben d e r Angabe d e r F i l ia t ion a uch a u s d e r E in -
s e in k önn te , z e ig t e i ne e i nze ln e r ha l tene P y ram ide , d i e
s ch re ibung i n e i ne L and t r ibu s e rg ib t . Aufgrund d e r f eh -
m i t d en L öwen , d i e s i e s e i t l ich b eg renzen , a u s e i nem S tück g ea rbe i te ti s t . S i e w e is ts e i t l ich a nd en u n te ren R än d ern Dübe lspu ren z u r V e rk lammerung a uf - u nd p aß t d emnach t y po log i sch z u d em o ben g enann ten A l ta r6 5.
S cr ina r i , C a ta logo 1 37 i f . N r . 3 92 -4 11 , d i e n u r d ie P y ram iden m i t b esonderem Deko r e rwähn t . Z ah lre iche E x emp la re f i nden s i ch n och i m L ap idar ium d e s Mu seums . 6 0 E . B agg io u . a . , S cu l tu re eMosa ic i R oman i d e l Mu seo C iv ico d i Oderzo ( 1976 ) 13 N r . 3 1 . 6 1 D ie p y ram ida len B ek rönungen a u s P or tog rua ro l i egen n ich t i n e ine r P ub l ika t ion v o r . Auf f a l lend i s t e in E xemp la r , d essen o be re r Absch luß a ns te l le e ines P in ienzapf ens e in z ünge lndes F lammenbünde l z e ig t . 6 2 D ie E xemp la re i n E s te s i nd u npub l iz ier t , e s f i nden s i ch h ier n eben d en g eschwe if ten P y ram iden a uch s o lche m i t r undem G rund r iß , d i e z u r Abdeckung d e r U rnen d ien ten . 6 3 V on e in igermaßen g es icher te r Z ugehör igke i t d e r P y ram iden , d a i m g l e i c hen G raba rea l g efunden u nd v on d en Maßen p a ssend , w i rd a l le rd ing s b e i Ka t . 3 9 u nd K a t . 5 2 a usgegangen . Z um P rob lem d e r Z ugehör igke i t 5 9
D iese R ekon s truk t ion u n te r s tü tzen d i e G raba l tä re i n No r i cum6 ,d i e i n d e r N achf o lge d e r o be r i ta l ischen E xem p la re e n t s tanden s i nd . S i e s i nd m i t S ocke l , S chaf tu nd p y r am ida le r B ek rönung a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . I h re f o rma le A bhäng igke i t v on d en o be r i ta l ischen A l tä ren , a uf d i e a n a nde re r S t e l le n och e i nzugehen i s t , l ä ß t a uch f ü r d i e V orb i lde r d i e g e schwungenen P y ram iden a l s z u sä tz l i c he B ek rönung v e rmu ten . D ie P y ram iden a l s B edachung sf orm s t ehen i n e i ne r I an-
6
b e im .4A 61 . t a r d es C . O e t iu s R ixa v g l . Ka t . 4 2 .
g en T rad i t ion , d i e i n d en D achbek rönungen d e r monu -
6 4
men ta len G rabbau ten
d e r h e l len is t i schen u nd f r ühen
6 6
K a ise rze i t i h ren U r sprung h a t6 7 .D ie P y ram iden m i t q ua -
6 7
K K a t . 5 2 . CS IR D eu tsch land I1N r . 5 49 . 5 50 . Z u rH er le itung d e rF orm u nd i h res V e rbre itungsw ege s : C . P o in sso t -J .W S a lomonson , OdhMeded 4 4 , 1 963 , 8 0 ; H . G abe lmann i n : F es t sch r if t F .B ro rnmer ( 1977 ) 1 02 -117 b es . 12 f . ; F .R akob , N tun id ische Kön ig s a rch i tek tu r i n Nordaf r ika , i n : Num ide r . Aus s te l . Ka t . B onn ( 1979 ) 1 46 i f . ; W . K . K ovacsov ics , R öm ische G rabdenkmä le r ( 1983 ) 1 37 ; J .F e d a l c , Monumen ta l T ombs o fH e l len is t ic Age ( 1990 ) 1 39 ; H . v .H esberg , R öm ische G rabbau ten ( 1992 ) 19 . S . Au r ige mma , BCS tS torA rch i t 1 9 , 1 963 , 6 5 i f . K a t . 4 2A l ta rd es C . O e t iu sR ixa ,i nd es sen G raba rea le ine s o lche P y ram i d e g efunden wu rde . H . Gabe lmann i n : F es tschr if t EB ronune r ( 1977 ) 12 . S o a u ch F .O e l mann , S tud i Aqu i le ies i of e r t i aG . B rus in ( 1953 ) 1 69 . Ande r s G . Z im mer , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 1 53 , d e rd ie p y ram ida len B e k rönungen t ypo log isch v on d en k ege lf örm igen D ächern monumen ta le r G rabbau ten a b le i te t . E rf o lg th ier in G . A . Man sue l l i , Aqu i lNos t2 9 , 1 958 , 1 8 . D ie Übe r se tzung i nd i e K le inf orm f and i m 1 .J h . n . Ch r . s t a t t . We i te re L i t . z u r P rob lema t ik d e r P y ram iden v g l . Z imme r a .0 . 1 53 A run . 1 64 . Vg l . B ermond Mon tanar i , R IA 7 , 1 959 , 11 f . ,d e r e ine Z usammens te l l ung d es Ma ter ia ls a u s E s te u nd Umgebung g ib t . S iehe h ier : I I .1 . S . 1 5 . Vg l . : Ka t . 4 . 5 .2 4 . 5 9 -64 . 16 . 1 30 . 1 31 . 1 37 . 1 38 . 1 42 . 1 43 . 1 48 . 1 49 . 1 51 . 1 53 -158 . 1 60 . 1 64 . 1 67 . 1 73 . 1 76 -178 . 1 84 -186 . 1 93 . 1 95 . 2 03 . 2 14 -217 . 2 22 . 2 32 . 2 40 . 2 41 . C . G . Y av is , G reek A l ta r s . O r ig ins a nd T ypo logy ( 1949 ) 1 54 f . F ü rB e isp ie le d iese rA l tä re i nI t a l ien s i ehe Y av is a .0 . 1 54 i f .u nd N r . 2 4 , e inen A l ta r a u s P ompe j i , d er v or d em Apo l lon tempe l a uf ges te l l t w a ru nd d e r a u s d em 2 .J h . v .C h r . s t ammen s o l l . D e r A l ta r i s t a ufgrund s e iner I n schr if t d a t ier t . A . G iu l iano ( H r sg . ) , Mu s eo Naz iona le R omano . L e S cu l tu re I , 7( 1984 ) 2 6 f . ;Vg l . : B oschung , G raba l tä re 7 8 N r . 2 ;7 9 N r . 1 5 ; 8 1 N r . 7 8 . D er s t i l is t ische V erg le ich d er D a r s te l lung e ine s E lef an ten a uf d em A l ta r d es C . L ucre t iu s O p ta tu s , d er woh l i m z we i ten V ie r te l d es 1 .J h s . e n ts tan d en i s t( H . v .H esbe rg , 0T h5 3 , 1 981/82 ,4 5) ,m i td em A l ta rd es M . C ons i u s C erdon (Mu seo G regor iano P rof ano e x L a te ranense . F .S innHenn in g e r , D ie G rabdenkmä le r . 1R e l ief s , A l tä re , U rnen ( 1991) 7 5 N r . 4 2 Abb . 1 21-122 ) , d e r e benf a l ls e inen E lef an ten z e ig t , l ä ß t f a r d en z u le tz t g enann ten a ufgrund s e ine r r uh igen H a l tung , d e r d e ta i lge t reuen W iede r g abe u nd d er s o rgf ä l t igen p la s t ischen Au sa rbe i tung , e ine f r ühe re E n ts te h ung , e twa i n a ugu s te ischer Z e i t w ahr sche in l ich w e rden .
5
d ra t ischem G rund r iß u nd g e schwungenem K on tu r , w ie s i e d i e Meh rzah l d e r v orhandenen S tücke a ufw e i sen , b e g egnen a uf G rabbau ten i nS a r s ina" s e i td e rZ e i td es z we i t e n T r iumv i ra t s . 6 8
E ine a nde re F o rm s t e l l t d i e P y ram ide m i tr undem G rund -
6 9
r i ß v o r . S i e i s t a l s B ek rönung e i nes G raba l ta re s n u r e i n -
7 0
ma l i n Aqu i le ia b e leg t6 9 .N ach G abe lmann s i nd i h re V o r l ä uf e r i n d e r G e rä tekun s t z u f i nden" , e twa b e i d en b ronzenen C i s ten . A ls B indeg l ied z w ischen d en G ef äß d eck e ln u nd d e r B ek rönung e i ne s A l ta r s s i nd d i e n i ed r i g en G rabu rnen , d i e i n E s te ü be r l ief er t s i nd , z u v e r s te -
7 1
h en7 1 .S i e v e rb inden d i e r unde G ef äßf orm m i t s o lchen 7 2
k onkaven P y ram iden .
7 3
Auf d i e v e r sch iedena r t igen B ek rönungen w i rd i mK ap i te l z u r F unk t ion d e r G raba l tä re u nd z u r B edeu tung d e r v e r -
7 4
w ende ten F ormen n och e i nma l e i nzugehen s e inn .
7 5
I . 2 .A l täre m i tg la t tem S chaf t
7 6
A l s V o r läuf e r d e r A l tä re m i t g l a t tem S chaf f" d ü r f en d i e 7 7
g r iech ischen , r e ch teck igen mono l i then A l tä r e d e r k l a ss i s chen Z e i t g e l ten7 4 .B e i d i e sen h ande l t e s s i ch um e i nf a c he k ub ische B löcke , d i e o ben u nd u n ten j e d u rch e i n meh r o de r w en ige r a us ladende s P rof i l e i ngef aß t w e rden u nd m i t g e radem A bsch luß o de r m i t V o lu ten sch ranken v o rkommen k önnen . E s s i nd O pf e r - b zw . We ihea l tä re z u 9
l e nden c ognom ina , d i eb e i i ngenu ie r s ta bd e rM i t te d es 1 .
D ie K omb ina t ion v on R e l ief da r s te l lungen m i t p rof i l ier te r
J h s . h äuf ige r a uf t re ten" , w e rden d iese b e iden A l tä re am
R ahmung i m B e re ich d e r G rabdeko ra t ion t r i t t b e re i t s s e i t
Anf ang d i e ses J h s . e n t s tanden s e in . E ine z e i t l iche Z uw e i s ung d e rA l tä re d u rch s t i l is t ische V erg le iche muß e n tf a l -
a ugu s te ische r Z e i t a uf . S i e f i nde t s i ch z unäch s t a uf d en P or t rä t re l ief s s t ad t röm ische r G rabbau ten9 1, o bwoh l s i e
l e n , d a d i e Qua l i tä td e re rha l tenen Da r s te l lungen e i ne s o l -
h i e r n i ch t a l lgeme in ü b l ich w u rde u nd d i e e i nf ache L e i -
c he n i ch t z u la ssen .
s t en rahmung b e i w e i tem ü berw ieg t9 2.
V on d en 4 4A l tä ren , d i e d i e ser G ruppe a ngehören , z e igen
I n d i e G a t tung d e r A l tä re w u rde d i e P rof i l rahmung i m
1 9 P u lv in i7 9 a l s o be ren A bsch luß , 3w e isen am o be ren
Z uge d e rN euo rdnung d e s L a r en l cu l te s d u r ch Augu s tu s 7v .
S chaf t ende l ed ig l ich e i ne Abf o lge v er sch iedener P rof i le"
C h r . ü be rnommen , w e i l n eben d e ri k onog raph ischen , k u l t -
a uf , u nd 8 s ch l ießen m i t e i nem Ak ro te rauf sa tz" a b . B e i
b ed ing ten N euerung a uch e i ne N eukonzep t ion d e s r e l ief -
1 4 S tücken i s t d e r B efund z e r s tör t8 2.
g e schmück ten K u l ta l ta re s mög l ich g ewo rden w a r9 3 .W enn a uch v on e i ne rz unäch s t a l lgeme inen N eukonzep t ion , d .h .
E in S chwe rpunk t i nd e rg eog raph ischen V er te i lung d i e se r
Au fkommen d e r R ahmung , g e sp rochen w e rden k ann , z e i -
G ruppe i s tn i ch t f e s tzu s te l len . B ed ing t d u rch d i e Übe r l ie -
g en s i ch g l e ich z u B eg inn V a r ia t ion smög l ichke i ten i n d e r
f e rung s s i tua t ion" i s t d i e Z ah l d er A l tarfunde i n Aqu i le ia u nd B re sc ia ( Reg io X )u nd d e ren Umgebung g rößer a l si n a l len a nde ren S t äd ten . E ine v erg le ichba r h ohe D enk -
Au sp räg ung d e rL e is ten u nd K yma ta . S ow e i s tz .B . d e ra u g u s te i sch d a t ie rba re A l ta rd e sC . Man l iu s" n u re i ne s chma l e R ahmung a uf , b e s tehend a u s e i ne r L e i s te u nd e i nem
mä le rzah l e r re ich t i n d e r R eg io X I n och Med io lanum .
K yma , d i e a uch am s t ad t röm i schen G raba l ta rd e s C . J u l iu s
Aufgrund d e r Menge d e r D enkmä ler i s t a n d i esen O r ten
P o s tumu s , c l aud i sche rZ e i t s te l lung9 5 a uf t r i t t . I n a u sgepräg -
s e lbs tve r s tänd l ich m i t e i ner g rößeren Anzah l v on E xem p la ren j eden T ypu s z ur e chnen . S o s t ammen 1 9A l tä re a u s
7 8
d e r R eg io X , 4a u s d e r R eg io X I u nd n u r z we i s i nd d e r R eg io V I I I z uzuo rdnen . D ie ü br igen w e i sen k e ine H e r k unf t sangaben a uf .
7 9
E ine b e sonde re Au sprägung d e rA l tä re m i t g l a t tem S chaf t
8 0 8 1
z e igen K a t . 1 5 u nd 5 8 . B e ide h eben s i ch d u rch d i e Au s -
8 2
maße d e sA l ta r schaf t s , d e rj ewe i ls b re i ter a l s h och i s t , v on
8 3
d en b i she r b esch r iebenen A l tä ren a b . Z u sä tz l ich z e igen s i e a l s o be ren Absch luß e i nen d or ischen F r ies , d e r b e i K a t . 1 5 a uch a uf d i e S e i ten umgre if t , wäh rend b e i Ka t . 5 8 l e d ig l ich d i e R ück se i te m i t d i esem Mo t iv v erz ier t i s t . T r i g lyphen w ech se ln s i ch a b m i t Me topen , d i e m i t B lü ten , 8 4
B uk ran ien u nd O pf e r scha len g eschmück t s i nd . D iese D e k o ra t ion i s t e benf a l ls v on g r iech ischen O pf era l tä ren h e r b ekann t . I h re Übernahme i n d i e r öm ische G rabkun s t i s t s e i t r epub l ikan ische r Z e i t z u b eobach ten u nd l äuf t i n d er a ugu s te i schen E poche a l lmäh l ich a us" . Do r ische F r ie se a uf G raba l tä ren u nd G rabbau ten t r e ten v o r a l lem i n d en G eb ie ten a uf , w o d i e i t a l i sche G rund s t römung i m Kun s t -
8 5
s chaf f en d e s 3 .u nd 2 .J h . v on d e r h e l len is t ischen K o ine b ee in f luß t w e rden k onn te" .
I . 3 .A l täre m i t p rof i lgerah m tem S chaf t D ie A l tä re m i t p rof i lge rahm tem S chaf t s t e l len m i t 1 38
8 6
E xemp la r en d i e umf ang re ich s te G ruppe d a r . D ie R ah -
8 7
mung b e s teh t a u s e i ne r L e is te u nd e inem Kyma , b e ide E lemen te k önnen b i swe i len d u rch e ine R i l le v one inande r
8 8
g e t renn t s e in" . E s l a s sen s i ch i n d i ese r G ruppe d re i V a r i a n ten u n te r sche iden :
8 9
-n u r a uf d e rV o rde r se i te g e rahm te A l tä re"
9 0 9 1
-A l tä re m i t R ahmung a uf b e iden Neben se i ten" -b e i q ua l i ta t iv h ochw er t ige ren E xemp la ren k ann d i e R ahmung z u sä tz l ich m i t p la s t isch g ea rbe i te ten O rna 9 2
men ten" v e rz ier t s e in .
9 3 9 4
E ine We i te r en tw ick lung s t e l len -A l tä re ,
d e ren
P rof i l rahmung
9 5
d u rch
R ankendeko r"
e rwe i te r t w ird , d a r . 1 0
E . Meye r , E inf ührung i nd ie l a te in is che E p igraph ik ( 1973 ) 9 0 i f . ; A . Ab r amenko , D ie mun iz ipa le M i t te l sch ich t i m k a ise rze i t l ichen I t a l ien . Z u e inem n euen V e r s tändn is v on S ev i ra t u nd Augu s ta l i tä t ( 1993 ) 1 7 m i t Anm . 2 1 u .2 2 ; D er s . Z PE 9 3 , 1 992 , 9 1-95 . 4 .2 4 . 1 38 . 1 42 . 1 48 . 1 49 . 1 53 -155 . 1 67 . 1 77 . 1 84 . 2 03 . 2 14 -217 . 2 32 . 2 40 . 6 3 . 6 4 . 1 78 . 6 0 -62 . 16 . 1 51 . 1 64 . 1 73 . 1 86 . 5 .5 9 . 1 30 . 1 43 . 1 56 . 1 57 . 1 58 . 1 60 . 1 76 . 1 85 . 1 93 . 1 95 . 2 22 . I n Aqu i le ia f anden s e i t B eg inn d e s l e tz ten J ah rhunder t s s ys tema t ische Au sg rabungen s t a t t . D a d a s a n t ik e S t ad tgeb ie t n u rz u e i nem k le inen T e i l mode rn ü be rbau t wa r , k onn te e i ne V ie lzah l v on D enkmä lern g eborgen w e rden . H inzu k ommen d ie D enkmä le r , d ie d u r ch S amme l tä t igke i t p r i v a te r P er sonen b ewahr t wu rden . I nB r esc ia f anden z wa r k e ine s y sema t i s chen Au sgrabungen s t a t t , d ahe r i s t ü be r d ie g enaue H e rkunf t d e r me i s t en S tücke k e ine Au s sage z u t r ef f en , d och h aben s i ch a uch h ie r z ah lr e iche A l tä re e rha l ten . H . G abe lmann i n : F e s t sch r if tF .B romme r ( 1977 ) 1 07 f .E in A l ta rd es g l e i c hen T ypu s f i nde t s i ch i n S a r s ina , d em a n t iken S a s s ina , d aß z wa rv erwa l t ung s techn isch d e rR eg io V I , Umb r ien a ngehö r te , d e r en G rabkuns t f orma l j edoch g roße Übe r e in s t immungen m i t d en D enkmä le rn Obe r i ta l iens z e ig t . D e rA l ta r s t amm t n ach Au sw e is d e r I n sch r if t a u s f r ühaugu s tä i sche r Z e i t . S ta t t B u l c ran ien u nd Opf e r scha len e r s che inen h i e r n u r v e r sch iedenar t ige B lü ten . Vg l . d azu J .O r ta l l i , R öm i sche G räber s t raßen 1 76 m i tA run . 8 1 T a l l 2 7b ;S te inquade r -A l tä r ea u sr epub l ikan i sche rZ e i ta l sV o r läu f er d e rk a i se r z e i t l ichen G raba l tä re e rwähnen a u ch B oschw ig , G raba l tä re 5 3 u nd V .K ok k e l , D ie G rabbau ten v o rd em H e r l cu lane rT o r ( 1983 ) 2 5 . Z u r V erbr e itung v on D enkmä le rn m i t d or ischem F r ie s v g l . M . T ore l l i , DA r ch 2 , 1 986 , 3 7 ; J .O r ta l l i , R öm i sche G räbe r s t raßen 1 75 b m i t e ine r K a r te z u rV erbr e i tung d e r D enkmä le r i nd e r C i spadana . D ie D isku ss ion ü be r d i e U r sachen d e r Übernahme s o lche r D eko ra t ionen f üh r ten v or a l l em T o re l l ia .0u nd B . M . F e l le t t i Ma j i mR ahmen i h re rA rbe i t : L aT rad i z ione I t a l ica n e l l ' a r te R omana ( 1977 )p a s s im , d azu a uch H . Gabe lmann , E ra smu s 3 0 , 1 978 , 7 52 i f . Vg l . : K a t . 14 . 1 35 . 1 68 . 2 00 . 2 12 . Vg l . : Ka t . 2 . 5 6 . 6 5 -77 . 8 2 -85 . 1 02 . 1 03 . 1 05 . 12 . 13 . 14 . 17 . 18 . 1 35 . 1 40 . 1 62 . 1 63 . 1 66 . 1 68 -172 . 1 74 . 1 75 . 1 80 -183 . 1 87 . 1 89 . 1 90 . 1 92 . 1 94 . 1 96 -199 . 2 0 1 . 2 06 . 2 07 . 2 10 -212a . 2 18 . 2 20 . 2 21 . 2 24 . 2 25 . 2 29 . 2 30 . 2 33 . 2 34 . 2 37 -239 . 2 4 1 . Ka t . 7 8 -81 . 8 6 -90 . 9 2 -10 1 . 1 04 . 1 06 -110 . 15 . 19 -128 . 1 25a . 1 29 . 1 32 . 1 34 . 1 39 . 1 44 . 1 47 . 1 6 1 . 1 65 . 1 79 . 1 88 . 1 91 . 2 00 . 2 05 . 2 08 . 2 09 . 2 19 . 2 23 . 2 26 -228 . 2 35 . 2 36 . 2 42 . 2 43 . K a t . 2 3 . 3 9 . 8 1 . 1 08 . 1 09 . 1 44 . 2 42 . K a t . 2 2 . 1 07 -110 . 1 23 . 1 44 . 2 42 . V .K ock e l , P or t rä t re l ief s s t ad t röm i sche rG rabbau ten ( 1993 )2 20 0 2 6T af . 1 31d , d a s i nm i t te laugu s te ische Z e i t d a t ie r t u nd e bd . 1 74 K 1 6T af . 8 9 a , d ess en P or t rä t s f l av ische E n t s tehung v er ra ten . L e tz te res i s t a l lerd ing s n u r a n d r e i S e i ten g e rahm t , w obe i d a s B i ldf e ld z u r u n te r en F läche , d ie d ie I n sch r if t t r äg t , n ich t d u r ch e i ne L e is te a bgese tz t i s t , d emnach k e ine um lauf ende R ahmung e rf o lg t . E bd . z .B . 1 76 N r . L1 ,T af . 9 0 a ;2 30 N r . 06 8 T af . 1 38 a . H . G abe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 12 f . E bd . 2 14 i f . m i t Abb . 1 5 . 1 6 . D e ri n schr if t l ich e rwähn te P os twnu sw ird g eme inh in m i t d em P raef ec tu s Ägyp t i d e rJ ah r e4 5 -47 i d en t if iz ier t . V g l . : Mu seo G regor iano P rof ano e x L a te ranense . F .S innHenn inge r , D ie G rabdenkmä ler . 1R e l ief s , A l tä re , U rnen ( 1991) 6 5 N r . 3 3 m i t Anm . 3A bb . 9 6 -99 .
t e rF orm , d .h .e i ne b re i te L e is te m i te inem e ben so b re i ten
u nd e i nem p la s t i sch g eb i lde ten u nd a n sch l ießend b ema l -
K yma , f i nde t s i e s i ch s chon a uf d em t i ber ischen A l ta rd e s
t e n a nde re r se i t s z u u n te r sche iden .
Gnaeu s P ompe iu s Magnu s" .
Au s d em b i she r D a rge leg ten i s t k on sequen terw e ise z u
N ach H . G abe lmann l e i te t s i ch d i e V erwendung v on P ro -
s ch l ießen , d aß n eben e i ne r „ gegen s tänd l ichen" B ema lung
f i l rahmung f ü r R e l iefda r s te l lungen a u s d e r G a t tung d e r
e i nze lne r S t ruk tu re lemen te , a uch d i e N eben se i ten e i ne
S tuckdecken a b9 7 .D ie m i t d em 2 . S t i l d e r Wandma le re i
ü be r d i e f a rb ige G rund ierung h inau sgehende — f i gü r l iche
z e i tg le ich a uf t re tenden S tucka rbe i ten w e isen v on K y rna -
—D eko ra t ion e rha l ten k onn ten . D e r b i ldhaf t e C ha rak te r
t i en e i ngef aß te f i gü r l iche R e l ief s" a uf , a l s d e ren V o r läu -
b e s tünde s om i t a uch b e i d en u n s h eu te l e e re r sche inenden
f e r F igu ra lka sse t ten a ngesehen w erden9 .A ls V o rb i lder
F lächen . E ine R ahmung i m S inn d e r E inf a ssung e i nes
f ü rd i eP rof i l rahmung a nG raba l tä ren k önnen a uch d i eF i -
B i lde s w ä re d ahe r g e rech tf e r t ig t .
g u ra lka sse t ten d e r i n d e r Außena rch i tek tu r v erwende ten
B edach t w e rden muß a uch d e r z we i s tuf ige H e r s te l lungs -
S t e inp la t tendecken g ed ien t h aben . Da i h rV o rkommen a n
p roze ss d e r A l tä r e9,d i e z unäch s t a uf N eben se i tendeko -
k l e ine ren G rabmonumen ten i nd i rek te r Nachba r schaf t z u
r a t ion a nge leg tw a ren —s om i te i ne R ahmung i mS inne d e r
d en Auf s te l lung sor ten d e rA l tä re s t eh t , d ü rf t e d i e V e rb in -
E inf a s sung e i ne s B i lde s v e r lang ten — l e tz tend l ich a be r
d ung s oga r n och e nge r s e inf f l . I n a l len F ä l len wu rde j e -
o hne D ekora t ion a u sgef üh r t wu rden .
d och d u rch d i e E inf assung u nd B egrenzung d e s R e l ief s m i t L e is te u nd K yma d e r d eko ra t ive C ha rak te r d e r D a r -
D ie c h rono log ische R e ihe d e r G raba l tä re i n O be r i ta l ien
s t e l lung u n te r s t r ichen , d a s R e l ief g le ich sam z um g e rahm -
m i t P rof i l rahmung b eg inn t n achwe is l ich m i t d en A l tä ren ,
t e n B i ld ' ' ' .
d i e P or t rä tf igu ren a uf i h ren N eben se i ten z e igen . V e rm i t t e l s s t i l is t ische r U n te r suchungen s che in t d i e d r e i se i t ige
E s b l e ib t j edoch n ach d em U r sprung d e r u ndeko r ie r ten
P rof i l ierung b e re i t s a n A l tä ren a ufzu t re ten , d i e i nt i ber i -
a be r e benf a l ls g e rahm ten N eben se i ten d e rA l tä re u nd d er
s che r S t i l t rad i t ion e n t s tanden s i nd , a l so n u r w en ig s pä te r
g e rahm ten I n sch r if t en a uf d e ren V order se i te z u f r agen .
a l s d i eE xemp la re i nR om" ° .S e i ti h rem e r s ten E r sche inen
F ü r d i e R ahmung d e r I n sch r if t en k önnen d i e s t ad t röm i -
i s t d i e R ahmung d i e se rA l tä re k e ine r g rund legenden f o r -
s chen G rabbau ten a l s V or läuf er h erangezogen w e rden .
ma len Änderung meh r u n terwor f en .
D ie d or ta ngeb rach ten I n sch r if t en s i nd b e re i t s s e i tf r ühau -
D ie v e r sch ieden
b re i te Au sprägung d e r R ahmung , d i e a uch i n d e r R e l ief -
g u s te i sche r Z e i t m i t P rof i lrahmungen umgeben ' ' ' . S i e
h öhe v a r ie ren k ann , i s tj ewe i ls v on d e r G röße d e s A l ta r -
t r e ten a l so e twa g l e ichze i t ig m i t d er R ahmung d e r s t ad -
s chaf t es u nd v om G e sam te r sche inung sb i ld a bhäng ig . A l -
r öm i schen R e l ief s a uf G rabbau ten i n E r sche inung ' ' ' . G rund sä tz l ich i s t z u b e rück s ich t igen , d aß d i e G räbe r s t ra ß en d em a n t iken B esuche r e i n g änz l ich a nde res E r sche i -
9 6
9 7
D enkmä le r h eu te b e t rach te t . D ie g erahm ten N eben se i ten , d i e s i ch u n s h eu te a l s f r e ie , s o rgf ä l t ig g eg lä t te te F läche a u s l oka lem K a lk s te in o der Ma rmo r p rä sen t ie ren , u nd j ede s w e i te re e i nze lne E lemen t d es A l ta r s , h a t man s i ch u r sp rüng l ich f a rb ig g efaß t v o rzu s te l len . G e s icher t i s t d i e B ema lung f a r d i e P or t rä t s te len . S ie wu rden m i t e i nem d ünnen h e l len S tucküberzug v e r sehen , a uf d en d i e F a rbe
1 03
i n F re scoT echn ik a ufge t ragen wu rde l" . Auf e i ne r S t e le i n Aqu i le ia lm h aben s i ch F a rb re s te e rha l ten , d i e d eu t l ich machen , d aß d e r R e l iefgrund m i t g o ldge lber F a rbe b e ma l t w a r , v on d e r s i ch d i e P rof i l le is te i n a bwech se lnde r F o lge v on r o t ,w e iß ,r o ta bse tz te . Auch f ü rd i eF igu ra lka s s e t ten , d i e a l s mög l iche V o rb i lde r f ü r e ine R e l ief rahmung a nge sp rochen
wu rden ,
i s t
k on t ra s t re iche
2 30 N r . 06 3 T at 1 38 a( 1 . H ä lf te 1 .J b . n .C h r . ) . A n d i ese r S te l le s e i b eme rk t , d aß s i ch d i e P rof i l rahmung , d i e i nne rha lb d es se lben Z e i t raum s —a uße ra nA l tä r en u nd S a rkophagen , G rab s te len u nd I n sch r if t en tabu lae a uf tau ch t —a uch m i t e i n ige r z e i t l iche rV e rzögerung a n d en P o s tamen ten f ü r S t a tueneh rungen n achw e i sen l äß t . S i e k ann s oga r z um D a t ierung s l c r i ter ium w e rden . Vg l . d azu G .A lf ö ldy , R öm i sche S ta tuen i nV enez ia e t H is t r ia . A bhHe ide lbe rg P h i l . -h i s t . K l . 3( 1984 ) 2 4 , d e r i m R ahmen e i ne r t ypo log ischen E ino rdnung d e r S ta tuenpos tam en te z u d em E rgebn is k omm t , d aß B löcke o hne p rof i l ier te R ahmung h aup t sä ch l ich i n i u l i sch -c laud ische r Z e i t e n t s tanden s i nd , d i e jen igen , w e lche e i ne R ah -
mung a ufw e isen , f a s ta u snahm s los e i ne rs pä te r en Z e i t ,e twa a bd em l e tz ten V ier te l d e s 1 .J h s . z uzuo rdnen s i nd . Z ud en i n sch r if t l ich d a t ie rba ren D enk mä le rn s .e bd . Anm . 5 4 . E s h a t h i e rw oh l e i ne g egense i t ige B ee inf lu s sung z w i schen G raba l tä r en u nd S ta tuenpos tamen ten s t a t tgefund en , d i e s i ch h in s ich t l ich d e r G l ied erung a uf d en S ta tuenpos tamen ten e r s t s pä te r b e me rkba r ma ch t , a l s umgek ehr t d i eA l tä r e G rundzüge d e rE h ren insch r if ten ü bernommen h aben ( s iehe h i e r : V I . D ie I n sch r if ten , S .# # ) . 1 0 4 Vg l . : H . P f lug , R öm i sche P or t rä t s te len i n Ober i ta l ien ( 1989 ) 3 7 m i t Anm . 2 29 . 1 05 S cr inar i , C a ta logo 19 N r . 3 47 A bb . 3 45 . 1 0 6 T ancke a .0 . 1 45 i f . m i t K a t . 3 8 . 5 7 .
F a rbgebung
ü be r l ief er t . S i e z e igen n eben d e r f a rb igen G rund ie rung d e r g l a t ten F lächen a uch S pu ren v on f i gü r l iche r B ema l ung '" . O bg le ich s i ch a uf d en G raba l tä ren k e ine S pu ren v on S tuckübe rzug o de r F a rbe n achwe isen l a ssen , i s t —a na log z ud en S t e len — e i ne f a rb ige G e s ta l tung a uch d i ese rD enk mä le r z u e rwa r tenm . D ie A l tä re , d e ren P rof i lrahmung
s .u . Anm . u nd G abe lmann a .0 . 2 21 , b e s . 2 18 d e r s i ch a uch f ü r e ine mög l iche B ema lung v on S a rkophagen a us spr ich t . E r e rwähn t i nd iesem Z u sammenhang d i e n i ch t g eg lä t te ten F ü l lung sf lächen a n S a rkophagen , d i e i m F a l le e ine r B ema lung m i t S tu ck ü be rzogen g ewesen s e in mü s sen . 1 08 P f lug a .0 . 3 7 n imm t g l e iches a uch f ü r d ie S te lenrahmung a n . 1 07
e i ne B e re icherung i n F orm v on p las t ische r Au sa rbe i tung d e r K yma ta e rf äh r t , g eben e i nen H inwe is d a rauf , d aß n e b en e i ne r e i nf achen f a rb igen G rund ierung a uch e i ne mo -
1° 9
t i v ische B ema lung d e r e i nze lnen E lemen te z u e rwa r ten is 108 .
D ie D a t ierung d es A l ta r s i nd a s J ah r4 7 n .C h r . e r f o lg t a ufgrund d e rK a i -
s e r t i tu la tu r . V g l . : S innHenn inge r e benda 6 7 N r . 4 3 Abb . 1 06 . 1 07 . H . G abe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 14 . 9 8 H . M ie lsch , R öm ische S tuck re l ief s . 2 1 . E rgh . RM ( 1975 ) 1 5 m i t Anm . 4 4 . 9 9 G abe lmann a .0 . 2 14 . 1 0 0 Z u d en F igu ra lka s se t ten s .K . T anck e , F igu ra lka sse t ten g r iech ische ru nd r öm ische r S tuckdecken ( 1989 ) 5 6 i f . 1 52 f . 1 0 1 G abe lmann a .0 . 2 14 . 1 02 V . K ocke l , P or t rä t re l ief s s t ad t röm i sche r G rabbau ten ( 1993 ) v g l . z u d en p rof i lge rahm ten I n sch r if ten a uf s t ad t röm ischen G rabbau ten : 1 58 N r . J4 T af . 7 1 a( f rühaugu s te i sch ) ; 1 03 N r . C 4T a i l 7 1 ( 2 . Hä lf te 1 .J h .v . Ch r . ) ;
n ung sb i ld b o ten , a l s d em Mu seum sbesuche r , d e r d i e
D em a n t iken B e t rach te r b o t f o lg l ich d i e R ahmung
e i n e i nhe i t l iche s B i ld , d a s e s e r schwer te , z w ischen e i nem a ufgema l ten K yma a uf e i ne rg l a t ten P rof i l le i s te e i ne r se i t s
1 0
1
H ie r : 1 . 3 . D ie T echn ik S . 4u nd H . G abe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 05 . I n e i nem e r s ten A rbe i t sgang k onz ip ie r te man d i e G rundf orm d es A l ta r s , w obe i a uf d en N eben se i ten d e r S te in i nB osse s t ehenge la ssen wu rde , d ie i n e i nem z we i ten A rbe i t sgang d en Wünschen d e r Auf t raggebe r e n t spre c hend b ea rbe i te t w e rden k onn te . S i ehe h i er Anm . 9 6 .
l e rd ing s g ew inn t man d en E indruck , d aß A l tä re m i t v e r -
n i ch t i h re r F unk t ion g emäß e i ngese tz t w e rden , w ie z .B .
g l e ich swe ise s chma len Au smaßen a be re i ne rb re i ten R ah mung" , d i e d a s I n sch r if t enf e ld u nd d i e N eben se i tenf lä -
A rch t i rav
d a s B la t t i cyma , d a s ü be r e i ne r P rof i l le is te m i t d e r d e r a bsch l ieß t ,
a uf
S chaf tb re i te
r eduz ier t
e r -
s che in t1 2 1 ;b e i e i ne r r ea len A rch i tek tu r r ag t e s ü be r d i e
c hen r eduz ie ren , e he r d em 2 . J h . a ngehö ren , w äh rend g roßforma t ige E xemp la re m i t e i ne r s chma len E inf a s sung
P rof i l ierung h inau s . D ie A rkade a uf d e r N eben se i te d e s
u nd g roß f läch igem R e l iefgrun c 11 2 ,i m 1 .J h . e n t s tanden
T i . B a rb iu sA l ta res ( Ka t . 4 7 ) d u rchbr ich t d i ea r ch i tek ton i -
s i nd .
s che G l iederung d es S chaf t s , i ndem d e r R undbogen i n d en z unäch s ta uf d en N eben se i ten f or tgef üh r ten A rch i t rav
I . 3 .1 . Rankengerahm te A l täre
e i ngre if t . D ie N eben se i te d e s L . V irru s I u s tus -A l ta res
D ie A l ta r schäf te , d i em i t e i nem b re i ten a ufwend igen R an -
( Ka t . 4 9 ) s ch l ieß l ich z e ig t e inen p rof i l ier ten R undbogen ,
k enmo t iv e i ngef aß t s i nd , k önnen a l s V a r ian te d e r p rof i l g e rahm ten A l tä re e i nges tuf t w e rden , s i e s e tz ten d i e se s o -
e i nzugehen .
z u sagen v o rau s u nd b i lden m i t
1 0 1 1 3
o hne a uf d i e P i la s te r -Bogenda r s te l lung d e r V orde r se i te
E xemp la ren e i ne n u r
D ie se B eobach tungen l a ssen d en S ch luß z u , d aß d i e a r -
k l e ine G ruppe , d i e s i ch z um T e i l d u rch s o rgf ä l t ige B ea r -
c h i tek ton isch g eg l ieder ten G raba l tä re n i ch t k onk re ten , i n
b e i tung u nd h ohe Qua l i tä t a u sze ichne t .
d e r R ea l i tä t e x is t ierenden B auwerken n achempfunden
Auch f ü rd i ese F orm d e rG l iederung l a s sen s i ch d i ef r ühe s t en B e isp ie le i nR om m i t d em A l ta r d e s A t ime tu s P am -
wu rden . V ie lmeh r h ande l t e s s i ch , w ie s chon a n d en p ro -
p h i l iu s1 4 f i nden , d e r ü be r d i e I n sch r if t m i t d e r N ennung
g en , d i e Mo t ive a u s a nde ren G a t tungen u nd B ere ichen
d es Ka ise r sT ibe r iu s , i nd essen R eg ierung sze i to de rw en ig
z i t ie ren u nd s i e z u r z u sä tz l ichen G l iederung i nd i e A l ta r -
f i lge rahm ten A l tä ren g eze ig t wu rde , um N eu schöpfun -
s pä ter d a t ier t w e rden k ann 1 5 .I n c l aud ische r Z e i t s t e ig t
f o rm e i nf ügen . D abe i i s t e s u n ter f orma len G es ich t s -
d i e Anzah l d e r a uf d i ese We ise d eko r ier ten A l tä re 1 6 .
p unk ten n i ch t v on B edeu tung , o b d ie a r ch i tek ton ischen E lemen te v on G rab tempe ln u nd äd iku la o d e rv on öf en t -
D e r f r ühes te i n sch r if t l ich d a t ie rba re A l ta r i s t d e r d es S e -
l i chen B auw e rken ü bernommen wu rden .
c undu s ( Ka t . 1 07 ) , e i nes S k laven d e s K a ise r s C laud iu s . K a t . 1 08 i s t i hm s t i l is t isch a nzu sch l ießen 1 7 .E in ige E x -
I n Ober i ta l ien i s t d e r ä l tes te A l ta r m i t S äu len a n d er V o r -
emp la re s t ammen a u s d em z we i ten D r i t te l d es 1 .J h s . n .
d e r se i te d e r d es C . O e t ius R ixa , Ka t . 4 2 . E r d a t ier t i n -
C h r . E in monumen ta le r V er t re te r d e r G ruppe a u s f l av i -
s ch r if t l ich d u rch d i e Nennung d es Ka ise r s C laud iu s i n
s che rZ e i ti s td e rA l ta rd e s C ap reo lu s ( Ka t . 3 9 ) .V e re inze l t
d e s sen R eg ie rungze i t . Aus t i be r ische rZ e i t s t amm t d er f ü r
t r i t t d i ese r T ypu s i n t r a jan isch -had r ian i sche r Z e i t ( Ka t .
R om f r ühes te V er t re ter d e r G ruppe 1 2 ,w obe i E xemp la re
4 5 . 10 u nd 2 43 )u nd i nd e rM i t te d e s2 .J h s . n .C h r . ( Ka t .
m i t S äu len s te l lung i n n e ron ische r Z e i t e i n se tzen 1 2 3 .
1 09a ) a uf D ie A l tä re k önnen m i t v e r sch iedenen B ek rö -
I .5 . Zu sammenfassung
n ungen k omb in ier t w e rden , w ie d i e u n te r sch ied l ich a nge o rdne ten Dübe l löche r a uf d en O be r se i ten v e r ra ten . I nne r -
D ie A l tä re l a s sen s i ch i n d re i T ypen s che iden , d i e d u rch
h a lb d i ese rk l e inen G ruppe i s te i ne r äum l iche H äufung i m
v e r sch iedene V a r ian ten b ere icher t u nd m i t u n ter sch ied l i -
O s ten Obe r i ta l ien s f e s tzu s te l len .
c hen B ek rönungen v e r sehen , e in v ie lf ä l t ige s R eper to ire b i e ten .
I . 4 . Arch i tek ton i sch g eg l ieder te A l täre n '
M i t Au snahme d e ru nge rahm ten A l ta r schäf te , d i e am An -
D a s g eme in same Me rkma l d e rA l tä re d i e se s T yp s i s t d i e
f ang d e rG ruppe s t ehen , t r e ten d i eü br igen T ypen u nd i h re
E inb indung e i nze lne r , i n d er A rch i tek tu r v erwende te r E lemen te , i nd i e B lockf orm d e sA l ta r s . Auf e i nem u nve r -
V a r ian ten e twa g l e ichze i t ig a uf Dabe i l ö sen s i ch d i e T y p en n i ch t a b , v i e lmeh r b es tehen s i e s e i t i h rem e r s ten E r -
z i er ten S ty loba t , d e rh i e ra n s te l le d e rü b l ichen S ocke lpro -
s che inen n ebene inande r w e i te r . E ine z e i t l iche Abfo lge i s t
f i le t r i t t , b ef inden s i ch i nB la t tkap i te l len e ndende S äu len o de rP i la s ter , a uf d enen e i nA rch i t rav , d i e o be ren G e s im s-
K a t . 1 20 . 1 28 . 1 79 . 2 20 . 2 23 . 2 27 . 2 35 . D iese A l tä r e z e igen s äm t l ich d ie Abkü rzung f ü rD i s Man ibus i m I nschr if tenf ormu la r ,w a s a uf e ine E n t s te h ung e r s t a b d em E nde d es 1 .J hs . h inwe is t . Ka t . 5 3 , 1 79 s i nd a ufgrund s t i l is t ische r Un ter suchung i n t r a jan ische Z e i t z u d a t ie ren . T ypo log ische B eobach tungen z u d en E ro ten d e r N ebense i ten a uf K a t . 2 25 u nd 2 28 f üh ren z u e ine r Da t ierung i n d ie zwe i te Hä lf te d es 2 .J h s . 1 2 S o z .B . K a t . 3 2 . 3 3 . 3 4 . 3 5 . 1 3 S .h ie r Anm . 9 0 .
p rof i le e r se tzend , a u f l ieg t .
1 1
D iese E lemen te n ehmen v or a l lem e i ne f l ächenbeg ren z ende F unk t ion d e r S e i ten e i n . S i e f igen j edoch g l e ich z e i t ig , d urch d i e B e tonung d e rV e r t ika len m i t S äu len o de r P i la s tern a n d en E cken , d en A l ta r z u e i ne r k l a r s t ruk tu r i er ten E inhe i t z u sammen . D ie v e r sch iedenen G l iede -
D e r A rch i t rav b i lde t a l s g l a t te o de r m eh r f ach f a sz ier te
W . A l tmann , D ie r öm ischen G raba l tä re d er Ka ise rze i t ( 1905) 1 23 N r . 1 31 ; B oschung , G raba l tä re 9 04* . 15 Z u r B edeu tung u nd R e levanz e ine r Ka iser t i tu la tu r f ü r d ie Da t ierung s i ehe h ie r : V I . D ie I nsch r if ten . 1 6 B oschung , G raba l tä re 3 3 . 17 K a t . 2 2 a u s P o la g ehör t e benf a l ls i n d iese E n ts tehung sze i t . 18 K a t . 3 .3 1 . 4 2 -49 . 1 36 . 1 41 . 1 45 . 1 52 . 2 02 . 2 13 . 19 K a t . 4 3 . 1 45 . 2 13 . 1 20 K a t . 3 .4 2 -45 . 4 7 . 1 36 . 1 4 1 . 1 52 . 2 02? K a t . 3 1 . 4 8 u . 1 56 z e igen a n a l len v ier S e i ten P i la s te r , e ine Au snahme b i lden Ka t . 4 7 u .4 9 d ie S äu len a n d e rV o rde r se i te m i t e inem Rundbogen a uf d en Neben se i ten k omb in ieren . 1 21 K a t . 4 8 ( Ma rcu s C orne l iu s C erdon ) . 1 22 B oschung , G raba l tä re N r . 8 48 . E ine Un ter te i lung i n S äu len - o der P i la -
L e is te d i e o be re A bgrenzung d es A l ta rkö rpe r s . D aneben t r e ten j edoch a uch a r ch i tek ton ische E lemen te a uf , d i e
s t e ra rch i te l c tu r , w ie s i e B oschung v o rgenommen h a t , empf ieh l t s i ch w e g en d e r g e r ingen Anzah l d er E xemp la re i n Ober i ta l ien n i ch t . 1 23 B oschung , G raba l tä re N r . 7 78 .
14
r ungse lemen te s i nd b i s z u e i nem g ew i s sen G rade f r e i k omb in ie rba r . S o g ib t e s n eben -A l tä ren , d i e S äu len a l s B eg renzung a na l len v i e rE cken a ufwe isen 1 9 ,a uch -A l tä re , d i e a l s h in teren A bsch luß d e r N eben se i ten me is t r ankenverz ie r te - P i la s te r z e igen 1 2° .
1 2
a l lenf a l ls i n nerha lb d e r e i nze lnen G ruppen z u b eobach -
A l tä re b i lden d i e g e sam te L auf ze i t d er A l tä re e he r d i e
t en , i n sof ern a l s d aß d i e r ankenge rahm ten A l tä r e z ue r s t
Au snahme .
d i e p rof i lge rahm ten v o rau s se tzen '" . E ine a bso lu te D a t ie -
A bhäng ig v on d e r Ü be r l ief erung ss i tua t ion l a s sen s i ch d i e
r ung i s t m i t d i ese r E in te i lung a be r n i ch t mög l ich .
me i s ten V er t re te re i ne sj eden T ypu s i m O s ten O ber ta l ien s
A l le rd ing s s che inen z u manchen Z e i ten b e s t imm te Au s -
f i nden . S o s t ammen s äm t l iche a r ch i tek ton isch g eg l ieder -
p rägungen b evo rzug t w o rden z u s e in , s ot a uchen d i e r an -
t e nA l tä re a u s d e rR eg io X u nd a uch d i er ankengerahm ten
k enge rahm ten S tücke v ermeh r t i n c l aud i sche r Z e i t a uf ,
A l tä re s i nd b i s a uf e i ne Au snahme d o r t e n ts tanden . E ine
e i nze lne E xemp la re s i nd i n f l av i sche r , i n t r a jan isch -
g eog raph ische H äufung b e s t imm te r F ormen l ä ß t s i ch
h a c i r ian ische r Z e i t u nd um d i e M i t te d e s 2 . J h s . n . C h r .
a uch i m H inb l ick a uf d i e B ek rönungen f e s t s te l len . D ie
e n ts tanden '2 5 .D iese B eobach tungen w ide r sp rechen d er
p y ram ida len B ek rönungen f i nden s i ch f a s t a u ssch l ieß l ich
E n tw ick lung ,
s t ad t röm ischen
i n Aqu i le ia u nd Umgebung . E ine G ruppe a u sB re sc ia u nd
G raba l tä re z e ichne t '2 6 .Z wa r e r f reuen s i ch a uch i n O be r -
Umgebung , z e ig t e i ne B ek rönung , d i e a us P u lv in i m i t
d i e
B oschung
f ü r
d i e
i t a l ien r ankenge rahm te A l tä r i nc l aud i sche r Z e i t g röße rer
a uf gese tz tem M i t te la l c ro te r b es teh t '2 7 .W e i t v e rb re i te t w a -
B e l ieb the i t , e i n er n eu te s Auf f lammen i n f l av ische r Z e i t
r en j edoch d i e g e sam te G a t tungsgesch ich te h indu rch d i e
i s t
e i nf achen p rof i lge rahm ten A l tä re .
a l le rd ing s
n i ch t
z u b eobach ten .
R ankenge rahm te
S iehe h ie r : 1 .3 .1 . S . 1 2 . K a t . 2 42 . 1 2 6 B oschung , G raba l tä re 3 2 f .s t e l l t v ermehr tes Au f t re ten d e r R anken rah mung i n c l aud ische ru nd d ann w iede r i n f l av ische r Z e i t f e s t . 1 27 F o lgende E xemp la re s t ammen a u s B resc ia u nd Umgebung : Ka t . 1 68 . 1 72 . 1 75 . 1 80 . 1 81 . 1 92 . 1 93 . B e i z we i S tücken i s t d e r F undor t u nbe k ann t : K a t . 1 61 u .2 28 ; K a t . 1 64 s t amm t a u s C remona , K a t . 2 31 a us V a l l e g io . 1 24
1 25
1 3
I I . D ie F unk t ion
V orbemerkung
I I . 1 .F unk t ionswande l
I m An sch luß a n d i e z uvo r d i sku t ier te F rage n ach U r -
M i t d em Auf t re ten d e r p rof i lge rahm ten A l ta r schäf t e i m
s p rung u nd H e rkunf t v e r sch iedene r f o rma ler E lemen te ,
V e r lauf d e s 1 .J h s . wu rde n i ch t n u r e i ne G l iederung d e s
a u s d enen d i eA l tä re b e s tehen , g i l t e sn un , d e ren i nha l t l i -
A l ta rkörpe r s e r re ich t , s ondern e i ne z u sä tz l iche D eko ra t i -
c he B edeu tung z u k l ä r en u nd z u f r agen , i nw iewe i t d i e
o n smög l ichke i t g e schaf f en , w a s b e sonde r s d o r t d eu t l ich
v erwende ten F ormen d i e F unk t ion b zw . d en Aussagege -
w ird , w o s i ch f i gü r l iche R e l ief s i nd en B i ldf e ldern e r ha l -
h a l t d e s A l ta r s b ee in f luß ten . Wu rden m i t d e r Übernahme
t en h aben . ( Auf d i e mög l icherwe i se b ema l ten N eben se i -
d e r G e s ta l tungsm i t te l a u s a nde ren G a t tungen a uch i h re
t en wu rde b ere i t s h ingew iesen . ) Man b eab s ich t ig te w oh l d u rch e i ne E inf a ssung u nd B eg renzung d e r R e l iefda r s te l -
i nha l t l ichen A spek te a uf d i e A l tä re ü ber t ragen?
l ung m i t L e is te u nd K yma d en d eko ra t iven C ha rak te rd e s
D e r u r sprüng l iche B eg r if f d e s A l ta r s '2 8 ,a l s O r t u nd /ode r G e rä t , um e i ne We ihung o de r O pf e rhand lung d u rchzuf i lh -
B i lde s z u b e tonen . D iese s w i rd d u rch d i e B eobach tung u n te r s tü tz t , d aß d i e D a r s te l lungen d e r N eben se i ten n i ch t
r en , a l so s e in s ak ra le r C ha rak te r , s t and z we if e lsohne am Anf ang d e r Au swah l g e rade d i e se rF o rm d es G rabma ls . An
ü be r d i e R ahmung h inau sgre if en .
s t ad t röm i schen D enkmä le rn w e i sen a uch d i e v on Gö t te ra l -
D e r A l ta r e rhä l t d eko ra t iven C ha rak te r u nd e r lang t a l s
t ä ren e n t lehn ten D eko ra t ion sf o rmen a uf d i e e ngen V erb in -
B i ld t räge r e i ne B edeu tung , d e ren Au s sage a bhäng ig v om
d ungen h i n !2 9 .D ie z ah l re ichen D a r s te l lungen v on Opf e r -
T hema d e r D a r s te l lung v a r i ie ren k ann '3 7 .D u rch d i e R ah -
k annen
a uf
mung w e rden D a r s te l lungen z u s e lbs tänd igen B i ldern ,
o be r i ta l i schen E xemp la r en f i nden , s ow ie d i e h i e r s e l tene r
d i e ü be r t rag - u nd a u s tau schba r !" u nd n i ch t m eh r a n d en
a nzu t ref f enden G i r landen , s i nd a l s w e i te re s I nd iz a nzuf i ih -
O r t , i .e .d en A l ta r , g ebunden s i nd .
u nd
S penden scha len '" ,
d i e
s i ch
a uch
r en . P u lv in i a l s o be re rA bsch luß e n t sp rechen d e r ä uße ren ,
M i t d e r E inb indung a r ch i tek ton i sche r E lemen te i n d i e
f unk t iona l b ed ing ten F o rm d e r G ö t te r - u nd We ihea l tä re l .
A l tar f orm k am e i nw e i te re rA spek th inzu . U ngeach te t d e r F rage , o b d i e F ormen v on G rabaed iku len u nd T empe ln
D ie sen G edanken e n t sp rechend s p ie l ten O pf erhand lun g en am G rab i m r öm i schen T o tenku l t e i ne b edeu tende
o de r v on p rof anen B au ten ü bernommen wu rden , a s soz i -
R o l le . W i r w issen v on F es t tagen , a n d enen ü b l icherwe ise
i e r ten d i e a r ch i tek ton isch g eg l ieder ten A l tä re G ebäude ,
am G rab T rank - u nd B lumen spenden n i ede rge leg t wu r -
o hne s i ej edoch k onk re tz uk op ie ren , w ie e si nK le ina s ien
d en '3 2 .O v id" g i b t e i ne a n schau l iche B e sch re ibung v on
d u rchau s g eb räuch l ich w a r . I ndem h i e r z um T e i l l oka le
d en b esche idenen O pf e rgaben , d i ez w ischem d em 1 3 . u nd
H au s typen a uf S a rkophag re l ief s , b e i d e r G raba rch i tek tu r
2 1 . F ebrua r , d em F e s t d e r P a ren ta l ien , d en Manen d er
o de r a n O s teo thekenkä s ten n achgeahm t wu rden '" , v e r -
e ngen V e rwand ten z u r V e r söhnung a n d en G räbern n ie -
m i t te l te man d en G edanken , d em T o ten e i n H au s o de r
d e rge leg t wu rden : „ Schon e i nZ iege l g enüg t , d en g ewe ih -
e i ne Wohnung f ü r d i e Ew igke i t e r r ich te t z u h aben . B is -
t e K ränze umw inden , e i n ige F rüch te , g es t reu t , w en ige
w e i len k onn te d i e se I dee d u rch r eduz ier te D a r s te l lung
K örner v om S a lz , K orn , d a s i n We in man g ewe ih t , v on
b spw . e i ne rT ü r , v e rdeu t l ich tw e rden . D ie T ü re a l s G r enze
d en V e i lchen e i nze lne B lü ten ." I m R ahmen d e r R osa l ien
o de rT rennung z w ischen z we i R äumen w i rd — ü be r t ragen
k onn ten G i r landen u nd B lü tenk ränze g ewe ih t w e rden 1 3 4 .
a uf d a s Men sch l iche — z u r V e rb indung z w i schen L eben
V or r ich tungen z u r B ef e s t igung v on E isendübe ln , d i e a n d e r B ek rönung d e r V o rde r se i te e i n ige r A l tä re '" a nge b rach t s i nd , u nd d i e z u r Au fhängung d e rG e schenke d i en -
RAC I( 1950 ) 3 10 s .v .A l ta r [ K . Ga l l ing ] . B oschung , G raba l tä r e 1 2 i f . f üh r t n eben G i r landen a uch W idde rköpf e a n d en K an ten d e rA l tä re a l s s pez if ische s Me rkma l d ie se rA l tä re a uf . 1 30 Vg l . h ie r : I V .1 .2 . S . 1 7 . 1 31 E . S ch raudo lph , R öm ische Gö t terwe ihungen m i t R e l ief schmuck a u s 1 28 1 29
t e n , z eugen d avon , d aß d i e se B räuche e i ngeha l ten u nd g epf leg t wu rden . A l le rd ing s f eh len Z eugn is se v on B rand o pf e rn a m G rab . D ie B e sonde rhe i ten i n d e r t e chn ischen Z u r ich tungen a uf d en O be r se i ten d er A l tä re K a t . 3 1 u nd
1 38
I t a l ien . A l tä re , B a sen u nd R e l ief s ( 1993 ) 2 4 f . E ine Z u sammen s te l lung e in ige r z e i tgenö s s i sche r Que l len z u r O pf erung am G rab f i nden s i ch b e i B o schung , G raba l tä r e 4 8 m i t Anm . 6 81 . Ov id , F a s t i . 2 .5 37 f . J .M . C . T oynbee , D ea th a nd Bu r ia l i nt he R oman Wor ld ( 1971) 6 3 i f . E s h ande l t s i ch d abe i um d a s F es t d er R osen , d a s z u rZ e i t d e rR osenb lü te i n d en Mona ten Ma i u nd J un i b egangen wu rde , u nd i n d essen V e r lauf d i e H in te rb l iebenen K ränze u nd e inze lne B lumen am G rabe n iede r leg ten . Ka t . 9 3 . 19 . 1 69 . 1 80 . 2 0 1 . 2 20 . 2 32 . 2 33 . 2 41 . D ig . 1 , 2 ,6 , Monumen tum e s t , q uod memor iae s er vandae g ra t ia e x i s ta t , wobe i d e r B egr if f monumen tum h ie r i m Z u sammenhang m i t d em G rab b ez i rk s t eh t u nd j ede F orm v on G rabdenkma l m i te inbez ieh t . Z u r I n terpre ta t ion d e r B i ld themen u nd i h re r mög l ichen Au s sagek raf t h in s ich t l ich S e lbs tver s tänd is , s oz ia le r S te l lung , B eruf e d e rV e r s torbenen s .h ie r : I V . D ie R e l iefda r s te l lungen , S . 1 6 i f .E s i s t a uf f a l lend , d aß e i n ige Da r s te l lungen z unäch s t n ich t r e in s epu l l c ra len I nha l tes s i nd , s ondern a uf V o rb i lde r a u s d e rR ep rä sen ta t ionskuns t z u rückg re if en . E r s t i m G rabkon t ex t g eben s i e An laß z u n euen I n terp re ta t ionen . W . E h l ich , B i ld u nd R ahmen i mA l ter tum ( 1953 ) 2 2 ; H . Gabe lmann , B Jb
1 39
1 77 , 1 977 , 2 15 i f . M i t w e i te re r L i t i n Anm . 5 8 . M . Wae lkens , D ie k le ina s ia t ischen T ü r s te ine ( 1986 ) 3 0 i f .
1 32
9 9 l a ssen mög l icherwe ise a uf e i nen z u sä tz l ich e i nge la sse -
1 3 3
n en f eue rf e s ten Me ta l le in sa tz s ch l ießen , w a sj edoch n i ch t
1 34
b edeu te t , d aß d i e se r a uch t a t säch l ich g enu tz t wu rde . D er A l ta r b eze ichne t d emzuf o lge d en O r t , a n d em d er 1 35
V e r s to rbene b eg raben l i eg t u nd a n d em s e ine r g edach t
1 3 6
w ird '3 6. B i swe i len d i en td e rA l ta rs e lbs tz u r Aufnahme d e s L e ichenb randes . D ie I n sch r if t en g eben Au skunf tü ber d i e
1 3 7
V er s to rbenen u nd S t if te ru nd machen d en A l ta r z u e inem i n d iv idue l len , p e r sön l ichen D enkma l , d a s w e i t ü ber d i e Z e i t h inau s d i e E r innerung a n d i e G enann ten a uf rech t e r h a l ten s o l l te . D iese F unk t ion u nd B edeu tung i s t f i rj eden G raba l ta r u nabhäng ig s e ine r t y po log ischen Z uordnung v orauszu se tzen . 1 4
u nd T od 1 4° . G le ichze i t ig
m i t i h r g e -
Ü be r l ief erung d e r P y ram iden i s t a n te i l ig j edoch h öhe r ,
s chmück te D enkma l a uch b egehba ren R aum . Auch a uf
s ugger ier t
d a s
a l s d i eA l tä re , d e ren O be r se i te e i ne U rnene in la ssung a uf -
s t ad t röm ischen G raba l tä ren i s t d a sT ü rmo t iv g e läuf ig u nd
w e i sen 1 4 8 .S o i s t d avon a u szugehen , d aß d i e p y ram ida len
w ird g l e ichf a l l s a l s S ymbo l f ü r A r ch i tek tu r v e r s tanden ,
B ek rönungen , s e ien s i e g e schwe if t o de r „ kege lf örm ig" ,
d er A l ta r a l s G rab tempe l u nd H e roon i n te rp re t ier f .
z unäch s t i h re r F unk t ion a l s A bdeckung e n t sp rechend ,
D a s F eh len s o lche r C h iff r en a uf d en A l tä ren O ber i ta l ien s i s t z um indes t a uff ä l l ig E s s t e l l t me ines E rach ten s a uch
w e rden . D ie e hema l ige I d ee d e rP y ram ide a l s K ennze ich -
s pä te r a be r a uch a l s r e in d eko ra t ive s E lemen t e i ngese tz t
1 42 .
n ung e i nes G rabe s , d i e s pä te r a uch a l s D ach lösung b e i
d i e I n terpre ta t ion d e r A l tä re a l s k onk re t g eme in te G rab -
G rabbau ten s owoh l f o rma l a l s a uch i nha l t l ich ü be rnom -
t empe l o der H e roa i n F rage . D ie a r ch i tek ton ischen D e -
m en w i rd ,i s th i e rn u rn och a l s An sp ie lung e rha l ten . D ahe r
t a i ls w e rden u ngeach te t i h re r s t a t i schen F unk t ion v erwen -
s i nd d i e P y ram iden z wa r e i ne r se i t s a l s a r ch i tek ton i sche
d e t u nd d adu rch i h re B edeu tung a uf e i ne r e in s t ruk tu re l le
E lemen te
E bene r eduz ier t1 4 3 .
z u
b eze ichnen ,
k önnen
a nderer se i t s
i h re r
i nha l t l ichen B edeu tung e n t sp rechend j edoch n i ch t a l s
I n d i esem Z u sammenhang s e i n och e inma l a uf d i e o r ig i -
r e ine R ezep t ionen v on H e roa u nd G rab tempe ln a ufgef aß t
n ä re B edeu tung d e r p y ram ida len B ek rönungen v erw ie -
w e rden .
s en . Auch m i t i hnen a s soz i ie r t man z unäch s t u nd a l le in A rch i tek tu r , w a s w iederum d i e I n terp re ta t ion d e r A l tä re
I I .2 . Zu sammenfa s sung
a l s v erk le iner te H e roa o de rT empe ln ach s i ch z i eh t . I ni h r e r f r ühes ten F orm a be r , a l s e i nze lne S t e ine o de r S t e inke -
E s z e ig t s i ch , d aß m i t d e r Übernahme v on Au fbau u nd
g e l , d i en ten s i e z u r S i ch tbarmachung e i ne s G rabes '. I n
D eko ra t ion sf ormen a u s a nde ren G a t tungen w e i tgehend
v e r sch iedene r Au sp rägung f anden s i e s pä te r , i h re u r -
a uch d e ren i nha l t l iche Au s sagen a uf d i e A l tä re ü be r t rag -
s p rüng l iche Au s sage u nd S igna lw i rkung b ewah rend , a l s
b a r w a r en , d i ese a l le rd ing s e he r e r innernd d enn k onk re t
D äche r u nd o bere r Absch luß i n d e r G raba rch i tek tu r V e r -
z u v e r s tehen w a ren .
w endung . Dabe i w a r e s v on d e r G esam tkonzep t ion d e s
I m K on tex t m i t d en I n sch r if t en u nd d en D ar s te l lungen
D enkma ls a bhäng ig , o b i h re u r sp rüng l iche Au s sage i m
wu rde d e r A l ta r i n z unehmendem Maße e i n M i t te l z u r
V orde rgrund s t and , o de r o b s i e a l s a r ch i tek ton i sche s E le -
S e lb s tda r s te l lung u nd R ep rä sen ta t ion . E re rh ie l t e i ne ü ber
m en t e i ne u n te rgeo rdne te B edeu tung e rh ie l ten . D ie b e i
s e ine G rundfunk t ionen h inau sf i ih rende B edeu tung u nd
d en G raba l tä ren O ber i ta l ien s e twa g l e ichze i t ig m i t i h ren
I n te rp re ta t ion smög l ichk e i t . Du rch d i e z um T e i l ü be rd i -
g e schwe if ten V er t re tern a uf t re tende „ kege lf örm ige P y ra -
men s iona len Au smaße d e r A l tä re , d i e e i ne Opf erung i m
m ide" , i s t e benf a l ls a l s Dach lösung b e i G rabbau ten z u
h e rkömm l ichen S inne n i ch t meh r mög l ich mach ten , w ird
f i nden 1 4 6 .
d e r A l ta r z um D enkma l , z um Monumen t . Du rch H inzu -
Auf d en G raba l tä ren d i enen b e ide P y ram idenf ormen , a l s
f ügung p l a s t ischen F igu ren schmuck s , -w ie e twa P o r t rä t -
A bdeckung f ü r d i e a uf d er Obe r se i te e i nge la ssenen U r -
f i gu r en - d e rw ede r m i t s ak ra len n och m i t s epu lk ra lsym -
n en . I m G esam tau fbau s t e l len s o lche A l tä re s ozu sagen
b o l i schen I nha l ten i nV e rb indung z ub r ingen i s t , w i rd d e r
e i n v ergrößer tes Abb i ld v on U rnen d a r ; d e r A l ta r w ird
D enkma lcha rak te r n i ch t n u r u n ter s t r ichen , s onder n z um
z um Au fbewah rung sgef äß i m e i gen t l ichen S inne" 7.D ie
z en t ra len Zweck .
B . H aa r lov , T he H a lfOpen D oo r . A C ommon S ymbo l ic Mo t if w i th in R oman S epu lch ra l S cu lp tu r e ( 1977 ) 9f . 1 41 W . A l tmann , D ie r öm ischen G raba l tä re d e r K a i se rze i t ( 1905 ) 1 36 ; Z u T ü rmo t iven a uf s t ad t röm ischen G raba l tä r en v g l . : B oschung 9 1 N r . 4 52 ; 1 05 N r . 7 98 . 7 99 . 8 00 ; 1 06 N r . 8 18 ; 12 N r . 9 22 ; 16 N r . 9 94 ; b es . 5 2 , w o e r d i e Übername a rch i tek ton ische r E lemen te s ch lech th in m i t A ed i k u labau ten i n V e rb indung s e tz t . F ü r d ie s pä te r e n t s tandenen a r ch i tek to n i sch g eg l ieder ten S a rkophage b ezwe if e l te b e re i t s H . Gabe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 02 i h r e I n terp re ta t ion a l s v e rk le iner te H eroa . 1 42 D ie G rab tü r k omm t m i tun te r a uf S te len v o r v g l . : S cr ina r i , C a ta logo N r . 6 49 . 1 43 Mög l icherwe ise g enüg ten a be r d i e D a r s te l lung v on S äu le u nd A r ch i t rav b e r e i t s , d em a n t iken Menschen , d en T o tenhau s -Gedankenen z u v erm i t t e ln . 1 4 4 H . v .H esbe rg , R öm ische G rabbau ten ( 1992 ) 13 s pr ich t v on a l tehrwü r -
1 40
d igen Mo t iven ; d or t i m F o lgenden a u ch z u r F unk t ion d e r P y ram ide . 1 4 5 Vg l . 1 . 1 .4 . S .9 . 1 46
1 47 1 48
E ine k ege lf örm ige P yram ide i s t b e i e inem G rabbau i n Aqu i le ia ü be r l ie f e r t . V g l . d azu H . Gabe lmann , R öm ische G rabbau ten d e r f r ühen K a iser z e i t ( 1979 )4 7 Abb . 1 5 ; 7 5 m i tä l te re rL i te ra tu r .A l s P y ram ide m i tr undem G rund r iß w ird a uch d ie B ek rönung d es G rabbau s N 2 9 d e r Nek ropo le P ian d i B ezzo b e i S a r s ina e rgänz t : J .O r ta l l i , R öm ische G räbe r s t raßen 1 60 A bb . 4 0 ; 1 6 1 Abb . 4 1 . V g l . d azu d i e U rnen i nE s te , s i ehe a uch h ie rA nm . 6 2 . Au sA qu i le ia s t ammen 1 9A l tä r e , d ie a uf i h r e rO be r se i te e ine E in la s sung f i rd i e U rne z e igen : 4 7 . 4 8 . 5 0 . 5 1-53 . 5 5 . 6 0 . 6 4 -66 . 7 4 . 7 6 . 8 0 . 8 2 . 8 5 . 8 7 . 8 8 . 9 3 . D ie Anzah l d e r P y ram iden , d i e V . S . M . S cr ina r i ( vg l . h ie r Anm . 5 9 ) p ub l iz ier te , i s t z wa r n ich t g röße r , j edoch f r is ten z ah l re iche E xemp la re i m L ap ida r i tun d es Museums e i nu nbeach te tes Da se in . Außer d en i n Aqu i le ia b ekann ten A l tä ren w e isen a uch K a t . 3 . 1 29 . 1 30 . 1 36 . 1 37 . 1 4 1 . 1 74 . 1 76 . 2 25 . 2 27 . 2 29 u nd 2 35 E in t iefungen f i r d i e Aufnah me d e r s t e rb l ichen Über res te a uf .
1 5
I V . D ie R e l iefdar s te l lungen
V orbemerkung
u nd d e ren s oz ia len S ta tu s . Wa ren d i e jen igen , a uf d i e i n d en R e l ief s f i gü r l ich o der a bb rev ia t iv B ezug g enommen
V on d en i n d i eser A rbe i t b ehande l ten 2 47 G raba l tä ren
w i rd , z um Z e i tpunk t d er A l ta rauf s te l lung n och a mL eben ,
w e isen 12 , a l so w en ige r a l s d i e H ä lf t e , p la s t ische B ea r -
w a ren s i e a l so s e lbs t f ü r d i e Au swah l d e r T hemen v e r -
b e itung a uf . E rf aß t s i nd d abe i a l le E xemp la re , d i e f i gü r l i -
a n twor t l ich? B ez iehen s i ch d i eD a r s te l lungen a uf d i ez um
c he , g egen s tänd l iche o de r o rnamen ta le R e l ief s z e igen .
Z e i tpunk t d e r E r r ich tung b e re i t s V e r s torbenen , wu rden
Ausgenommen s i nd d i e a r ch i tek ton isch g eg l iede r ten A l -
d i e Mo t ive d ann v on d en H in te rb l iebenen a u sgesuch t?
t ä re , d i e z wa r s t ruk tu rbed ing t e i ne p l a s t ische D ekora t ion
B esonde re B edeu tung g ew inn t d i ese r K omp lex f ü r d i e
e rha l ten , a be r k e ine s t ruk tu runabhäng igen R e l ief s a uf -
R e l ief s , d i e d e r S e lbs tda r s te l lung d i enen , d a h i e r e i ne o f -
w e isen . E benf a l ls n i ch t b erück s ich t ig t s i nd d i e A l tä re ,
f en s ich t l iche Abhäng igke i t zw i schen d en o ben g enann ten
d e ren R ahmung d u rch p l a s t i sche R anken h e rvo rgehoben
A spek ten u nd d e r T hemenau swah l b es teh t .
i s t : e s h ande l t s i ch h i e rbe i j ewe i ls um G l iederung se le -
Auf d i ese r G rund lage s e i a uf d i e v e r sch iedenen p la s t i -
men te d e sA l ta rkörper s , d i e d i e Z uwe isung d e s D enkma ls z u e i nem T ypu s e rmög l ichen , i hm a l so t ypo log i sch , n i ch t
s chen V e rz ierungen e i ngegangen u nd d e ren j ew e i l ige P ro -
s e lbs tänd ig z u e i gen s i nd . D ie h i e rz u b esp rechenden R e -
b l ema t ik d i sku t ier t .
l i ef s s t e l len d agegen e i ne ü be rd i e t ypenzuwe isenden E le -
F ü r d i eA nb r ingung v on R e l ief s a uf d en G raba l tä ren s t ehen
men te h i nau sgehende B e re iche rung a n Au ss ta t tung d a r .
h aup t säch l ich d i e N eben se i ten z ur V e rf ügung '5 2 ,s e l ten f i n -
D e r P rozen t sa tz v on w en ige r a l s 5 0 r e l ief ie r ten A l tä re
d en s i ch D a r s te l lungen a uf d e rV o rde r se i te , d a d i e se i nd e r
z e ig t , d aß s o lche D a r s te l lungen a n d en A l tä ren n i ch t d e r
R ege l a l le in v on d e r I n sch r if t e i ngenommen w i rd" . S ech s
Norm e n t sp rechen . S o muß d enn d i e sen S tücken e i ne b e -
A l tä re z e igen R e l ief s i m G iebe l '5 4 .D ie R ück se i ten b l e iben ,
s onde re B edeu tung z ugeme s sen w e rden . D ie se s um s o
b ed ing t d u r ch d i e Auf s te l lung , m e i s ten s o hne R e l ief ve r -
meh r , d a d i e R e l ief s v e rhä l tn ismäß ig v i e lf ä l t ige u nd i n
z i e rung , w enn s i e a uch b i sw e i len s o rgf ä l t ig g eg lä t te t s i nd" .
d en D e ta i ls u n ter sch ied l iche K ompo s i t ionen z e igen , o b -
F orma l l a ssen s i ch d i e p la s t ischen V e rz ie rungen i n d r e i
w oh l d en D a r s te l lungen n u re i n e i ngesch ränk tes T hemen -
G ruppen u n ter te i len : f igü r l iche D a r s te l lungen , G egen -
r epe r to i r e z u r V erf ügung s t and . Man k ann a l so h in s ich t -
s t ände u nd f l o ra l -ornamen ta le Mo t ive . D a j edoch e i ne
l i ch d e r f i gü r l ichen u nd g egen s tänd l ichen D eko ra t ion n i ch t v on e i ne r s e r ienmäß igen P roduk t ion s p rechen 1 4 9 . D ie Auf t r aggebe rw äh l ten n i ch tu n te re i nem Angebo tb e r e i t s
i nha l t l iche V e rknüpfung d er v e r sch iedenen G ruppen f e s t z u s te l len i s t , b i e te t s i ch f ü r i h re B e sprechung e i ne n ach t h ema t ischen G es ich t spunk ten g eordne te E in te i lung a n .
f e r t igge s t e l l te r A l tä r e , s onder n s i e k onn ten m i t d en H and -
D ie D a r s te l lungen g ehören d r e i g röße ren T hemenbe re i -
w e rke rn i m V o rf e ld d i e Wah l d e r Mo t ive b e sp r echen . D ie
c hen a n , f ü r d i e f o lgende B egr if f e g ewäh l t wu rden :
Auf t raggebe r b e in f luß ten d i e T hemen s om i t maßgeb l ichm .
—S ak ra le T hemen
V or d i e E n t sche idung e i ne r Mo t ivau swah l g e s te l l t , w i rd
—S epu lk ra lsymbo l ische T hemen
d e r Auf t raggebe r T hemen a u ssuchen , d i e s e in p e r sön l i -
—T hemen m i t p er sön l ichem B ezug z u d en V er s to rbenen /
c hes S e lb s tve r s tändn is um sch re iben . D ie se s k ann s owoh l
S t if te r '5 6
p rof ane rA r t a l s a uch r e l ig iö s g epräg t s e in . A l le rd ing s i s t a uch m i t t r ad i t ion s - u nd b rauch tum sbed ing ten Mo t iven
Ander s v e rhä l t e s s i ch b e i d en G raba l tä r en s t ad t röm ische r P roven ienz , w ie B oschung , G raba l tä re 4 7 f e s t s te l l t . 1 50 I n w e lchem Maße d i e Auf t raggeber An te i l a n d e r S chaf fung u nd G es ta l t ung d e rA l tä re h a t ten , z e igen u .a . Un te r suchungen ü be rd en B e t r ieb e p i g raph ische r We rk s tä t ten : A . Dona t i , T ecn ica ec u l tu ra d e l l ' of ic ina e p i g raf ica b rund is in ia ( 1969 ) ; G . S u s in i , I il a p ic ida r omano . I n t roduz ione a l l ' e p ig raf ia l a t ina ( 1966 ) 4 5 . E ine i n tens ive E in f lußnahme i s t a uch f i r d ie p la s t ische G es ta l tung a nzunehmen . 1 51 D ies t r iff t z um inde s t d ann z u , w enn p la s t ische B ea rbe i tung n ich t z u r Norm g ehör t , s ondern w ie i n d iesen F ä l len d ie Au snahme d a r s te l l t . B e i s t ad t röm ischen G raba l tä ren u nd U rnen w ird d agegen e in t e i lwe ise E in b uße d es S inngeha l t s b es t i mm te r Mo t ive i m L auf e d e r Z e i t a ngenom men . D am i t e inhe r g eh t a uch d ie Au s tau schba rke i t v e r sch iedene r Mo t ive ( z . B . b e i d en G ir landen t rägern ) s .d azu : W . A l tmann , D ie r öm ischen G raba l tä re d e r K a i serze i t ( 1905 ) 2 30 f . ; B oschung , G raba l tä re 4 7 ; F .S inn , S tad t röm ische Marmo rurnen ( 1987 ) 4 7 . 1 52 D ie N eben se i ten w e i sen d u rch d ie m indes tens d re ise i t ig s i ch tba re Auf s t e l lung d e rA l tä r e d ie g röß te f r e ie F läche a uf . s .h ie r Kap . I .S .3 . 1 53 K a t . 4 . 1 7 . 4 4 . 1 48 . 2 37 . 1 49
u nd Modee r sche inungen z u r e chnen . S o i s t j ede r r e l i ef ie r te A l ta r z unäch s t a l s Au sd ruck d e s p e r sön l ichen G eschmack s d e r Auf t raggebe r z u w e r ten . D a s f üh r t z u d e r F rage , v on w e lchen Abs ich ten d i e Auf t r aggebe r b e i d er T hemenau swah l g e le i te t w e rden u nd w e lche A u s sagen s i e d am i t t r ef f en w o l l ten . E s i s t g rund s ä tz l ich d avon a u szugehen , d aß j ede s f i gü r l iche o de r o r n amen ta le R e l ief a u s b e s t imm ten G ründen a n e i nem D enkma la ngeb rach tw i rd . E in O rnamen t um s e ine rs e lbs t W i l len g i b t e sn i ch t ' ' ' . J ede V e rz ierung h a t s e ine s pez if i s che F unk t ion u nd B edeu tung , d i e d em a n t iken B e t rach t e r g e läuf ig w a r . D ie z u e rm i t te lnde Abs ich t , d i e h in te r d er Wah l b e s t imm ter T hemen s t eh t , e rg ib t s i ch d ahe r
1 5 4 Ka t . 2 4 . 4 0 . 4 7 . 5 0 . 8 0 . 1 40 .
n i ch t n u r a u s d e r I n te rp re ta t ion d e r D a r s te l lungen , d .h .
Au snahmen b i lden d ie A l tä re Ka t . 1 . 2 8 u .2 43 . H ie rk ann j edoch d avon a u sgegangen w e rden , d aß d ie A l tä re v on a l len S e i ten s i ch tba ra ufges te l l t wa ren . 1 5 6 S t renggenommen n imm t n ach d em o ben g esag ten j ede R e l ief da r s te l lung 1 55
d eren Z uwe isung z u e i nem T hemenbe re ich u nd d e ren Au ssage . S i e i s t a uße rdem a bhäng ig v on z w e i w e i te ren A spek ten , d i e Auf sch luß ü be r d i e I n ten t ion d e r Auf t rag -
a uf d en V er s to rbenen o der Auf t raggebe r B ezug . Z u r Un te r sche idung s e i h ie ra ngef üh r t , d aß d ie Da rs te l lungen , d ie u n te rP unk t 3g ef aß t s i nd , H in w e ise a uf d a s L eben d e r B e t ref f enden g eben u nd n ich t a uf i h r r e l igöses Empf inden .
g ebe r g eben k önnen , s of er n s i e s i ch a u s d en I n sch r if t en a b le i ten l a s sen : d em We sen szu s tand d e r Auf t raggebe r 1 6
G egen s tände a uf e i ne r b es t imm ten A l ta r se i te i s t n i ch t k a -
D abe i k ann j ede rB e r e ich s owoh l i ns z en i sche rF orm v e r t r e ten s e in , a l s a uch i nv e rkü rz te rF orm d u rch E inze lmo t i -
n on isch 1 6 3 .D ie S cha len u n te r sche iden s i ch d u rch d i e f eh -
v e d a rge s te l l tw e rden . Un te rs z en i sche rF orm i s th i e rz um
l e nden H enke l u nd d i e Wö lbung am I nnenboden v on d en
e i nen d i e D a r s te l lung e i ne r H and lung z u v e r s tehen , z um
i m p rof anen B e re ich g ebräuch l ichen G e rä ten u nd e r he -
a nde ren d a s E r sche inen e i nze lne r F igu ren , d i e d u rch i h -
b en s i e z ug le ich w ie d i e K annen a uf e i ne s ak ra le E be -
n en b e igef üg te A t t r ibu te d en v er sch iedenen T hemenkre i -
n e lm . Dor t d i en ten s i e a l s g u t tus u nd p a tera a l s H aup t -
s en z ugeo rdne t w e rden k önnen . D e r B egr if fE inze lmo t iv
u t en s i l ien d es S pendeopf er s1 6 5 .Um d i e sen V organg i n
b e rück s ich t ig t d i e D a r s te l lung v on G egen s tänden a be r
E r inne rung z u r uf en , s i nd s i e a uf d en N eben se i ten a bge -
a uch v on e i nze lnen T ie ren , d i ei na nde ren Z u sammenhän -
b i lde t , d enn a uch a n d en G raba l tä ren w a ren s o lche O pf e r
g en a l sT e i l e i ne r D a r s te l lung e r sche inen u nd h i e r f ü r d a s
d u rchau s ü b l ich . E inen b i ld l ichen H inwe is d a rauf g i b t d i e
G anze s t ehen . D a sh och rech teck ige F o rma t d e rN eben se i -
G iebe lda r s te l lung am A l ta r d e s L . U s iu s P h i l ippu s ( Ka t .
t en b ee in f luß te d i e Mo t ivau swah l g e rade i m H inb l ick a uf
2 4 ) i n T r ies t , a uf d em d i e S cha le m i t e i ne r We l len l in ie
d i e s z en ischen R e l ief s maßgeb l ich , s o t r e ten e i nze lne F i -
e r sche in t , a l so g e rade d en Augenb l ick d e s E in tauchen s i n
g u ren h äuf ige r a uf , a l s G ruppen '" .
d i e O pf er f lü ss igke i t (W e in o de r Wa s se r ) z e ig t
1 66 .
S e l ten s i nd d i e D a r s te l lungen v on K ande labern . S i e f i n -
I V . 1 .S ak ra le T hemen
d en s i ch n u r z we ima l a uf d en G raba l tä ren : a l s E inze lmo -
A ls s ak ra le T hemen k önnen d i e D a r s te l lungen b eze ichne t
t i v ,
w e rden , d i ei ns z en ische ro de rv e rkü rz te rF orm a uf O pf e r -
R ahmung sbes tand te i l a uf d en N eben se i ten ( Ka t . 1 09 ) .
d i e
Neben se i ten
a u sf i i l lend
( Ka t .
1 07 )
u nd a l s
h and lungen B ezug n ehmen . D azu g ehören a uch d i e G e -
S e ine
g en s tände , d i e i m R ahmen d e s G rabku l tes t a t säch l ich
L euch te r i m K on tex t s ak ra le r H and lungen b e inha l te t d en
V erw endung f i nden .
H inwe i s a uf d en k u l t isch -re l ig iösen B e re ich , i n d em d i e
u r sp rüng l iche
F unk t ion
a l s
R äuche rge rä t
o de r
K ande labe r u ngeach te t i h re r G röße v o rw iegend a ufge -
I V . 1 .1 .S zen i sche D ar s te l lungen
s t e l l t w a ren 1 6 7 . A l le rd ings i s t a uch d e r r e ine D eko ra t ion s -
D a s O pf e ri nd e rs z en i schen D a r s te l lung i s tn u ra uf e i nem
c ha rak te r d es K ande labe r s z u b e rück s ich t igen , d e r p l a -
G raba l ta rb e leg t , n äm l ich a uf d e r r e ch ten Neben se i te d es
z i e r t
A l ta r s d e r C a s t r ic ia S a turn ina ( Ka t . 2 43 ) . Um e i nen
s t a tua r i scher P la s t ik v e rg le ichba r i s t '" . I n d i e se rV e rwen -
s ch lanken A l ta r g rupp ie ren s i ch z we i e rwach sene P e r so -
i n
d en
I n te rko lumn ien
e i ne r
P or t iku s
f a s t
d ung z äh l t e r z um Au ss ta t tung s luxu s u nd k ann i m ü be r -
n en u nd z w e ik l e ine re F igu r en . D e r Mann r e ch t si s tc ap i te v e la to u nd i m Augenb l ick d e r O pf erung d a rge s te l l t . I n
A ls G ruppe s i nd d ie E ro ten a uf Meerwe sen z u v e r s tehen K a t . 5 4 -56 , d esw e i teren d er A l ta r i nF er ra ra , Ka t . 5 . 1 58 B e ide s che inen z um Z e i tpunk t d e r A l ta r er r ich tung n och am L eben z u s e in . 1 59 G rund sä tz l iches z u rI den t if iz ierung d e rP o r t rä tf igu r en s .h i e r : I V .3 .1 . S .2 4 . 1 60 U n te r d iesem A spek t w ird d ie S zene a uch u n ter d en B eruf sda r s te l lungen 1 57
s e ine r l i nken H and h ä l t e re i ne f l ache S cha le , d i e r e ch te v o l lf üh r t e i ne s t reuende o de r g i eßende B ewegung ü ber d e rO pf e r s te l le . L ink s s t eh te i ne F rau ,n eben i h re i ne k le i n e re , e benf a l l s w e ib l iche F igu r , w oh l e i ne D iener in . V o r
n och e inma l z u e rwähnen s e in . Z u rV erwendung u nd B edeu tung b e im Opf er v g l . H . U . Nube r , 5 3 . B e rR GK ( 1973) 9 1 ; 1 77 f . 1 62 I nsgesam t z e igen 2 5 A l tä re d iese V erz ierung , wobe i K a t . 1 86 d i e S cha le m i t e i nem V oge l , v ie l le ich t e inem R e ihe r k omb in ier t u nd a uf K a t . 1 55 b e ide Nebense i ten e i ne S cha le z e igen . F ü rd i e a nde ren A l tä re v g l . K a t . 1 . 2 .6 .1 4 . 3 1 . 6 7 . 7 6 . 8 8 . 1 20 . 1 24 . 1 32 -134 . 1 40 . 1 69 . 1 94 . 2 00 . 2 15 . 2 26 . 2 29 . 2 33 . 2 34 . 2 36 . 2 40 . 1 63 1 7 Ma l e r sche in t d i e Opf er scha le a uf d e rr ech ten N ebense i te u nd 8Ma l a uf d e r l i nken Nebense i te . E in a nderes V e rhä l tn is s t e l l t B oschung , G rab a l tä re 1 4 Anm . 1 9 f ü r d iese D enkmä le r f e s t . E ine d u r chaus k anon is ier te Anbr ingung v on S cha le u nd Kanne z e igen a uch d i e Nebense i ten d e rA l t ä r e i n S pan ien s .G . Game r , F ormen r öm ische r A l tä r e a uf d er h i span i s chen Ha lb in se l ( 1989 ) 1 50 f .d or t a u ch z um V o rkommen v on G r if f scha l e n i n a nde ren P rov inzen . S e i t C . B ow erman , R oman s a rcr if ic ia l a l ta r s ( 1913 ) 8 7 i f . g i l t , d aß d ie S cha le a uf d e r l i nk en , d ie K anne a uf d er r e ch t en Neben se i te e ines A l ta r s e r sche in t . 1 6 4 Nu ri ne inem F a l l i s t e indeu t ig e ine G r if f scha le d a rges te l l t , v g l . d i er ech -
d em O pf e rnden e r sche in t e i ne w e i te re k l e ine F igu r , d i e
1 61
d u rch d i e T rach t a l s K ind g ekennze ichne t i s t . D ie I den t i f i z ie rung d e rP e r sonen e r g ib t s i ch a u s d e rI n sch r if t . D em n ach s i nd d e r O pf ernde u nd d i e g roße w e ib l iche F igu r n eben i hm a l s P .C a s t r ic iu s S a tu rn inu s u nd s e ine F rau , Me t t ia P au l ina ,z ub enennenm . I nd em K ind w i rd man d i e z um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung b e re i t s v e r s to rbene T och t e r , C a s t r ic ia S a tu rn ina , z u e rkennen h aben 1 5 9 .S a tu rn inu s b eze ichne t s i ch s e lbs t a l sp a ter m ag i s ter A ugus ta l i s , a l so a l s V o r s tehe r d e s C o l leg ium s d er Augu s ta len . Mög l iche r w e ise n imm t e r i n d e r O pf e rda r s te l lung B ezug a uf s e in Am t ' 6° .D ae rs i ch j edoch m i td e rg anzen F am i l ie a bb i lden l ä ß t , i s t d i e S zene w oh l e he r a l s e i n a l lgeme ine s B i ld f ü r
t e Nebense i te v on K a t . 2 23 . Da s e inma l ige V orkommen e n tspr ich t d e r F es ts te l lung Nube r s , a .0 . 9 1 , d aß a uße r a uf e i n igen p rov inz ie l len A l tä r en Opf er scha len n ie m i t G r if fa bgeb i lde t s i nd . 1 65 B oschung , G raba l tä re 4 7 , d er d ie K anne a l s u r ceu s b eze ichne t . L ich t i n d ie z um T e i l v erw ir rende T erm ino log ie f ü rT r if o l ie r - b zw . K leeb la t tkan n en b r ing t d ie u npub l iz ier te Mag is te r -A rbe i t i n B onn v on M . S anchez ( demnächs t MM ) . S ie mach t d eu t l ich , d aß d i e O pf erkannen , d i e z um t r opf enwe isen Au sg ießen v on F lüss igke i t g ee igne t s e in mü ssen , e i nen s chma len Ha ls m i t e nge r Mündung b e s i tzen s o l l ten . K annen , d i e d i ese V o rau sse tzungen e rf ü l len , w e rden s chon i nd e r a n t iken L i te ra tu r a l s g u t t u s a ngesprochen ( s . V a r ro , 1 . 1 . V , 1 24 ) , wäh rend Kannen , d i e d em s chwa l la r t igen E in schenken v on we in o de r Wa sser d ien ten , m i t d em B egr if fu rceu s b e leg t s i nd ( z . B . Hot , a r s . 2 2 ; I s id . , O r ig . XX , 6 . 5 ) .
F römm igke i t o de r a l s R e spek t v o r d en G ö t tern z u v e r s te h en . D a rauf w e is t a uch d i e a uf d e r l i nken N eben se i te e r s che inende F igu rh in . S i e i s t d u rch d i eA ed iku laa rch i tek t u r , d i e s i e umg ib t , u nd i h re s s t a tua r ischen T ypu s w egen a l s G ö t t in - v i e l le ich t M inerva - z u d eu ten , u n te r d e ren S chu tz d e rG raba l ta rv on d en Auf t raggebern g es te l l tw i rd . I V . 1 .2 .G egen s tände Z ah lr e iche rs i nd d i e D a r s te l lungen , d i e d u rch d i eW iede r -
D abe i w ird d ie Opf erf lü ss igke i t f ü r g ewöhn l ich m i t d er K anne g e s chöpf t , d ie S cha le d i en t l ed ig l ich z um V o l lzug d es O pf e r s . Z u rF unk t ion v on K anne u nd S cha le b e im Opf e r a l s S pende - u nd L iba t ion sgef äß s . Nube ra .0 . 9 9 i f . 1 67 Z u r Auf s te l lung s o lche r Kande laber v g l . d ie D a r s te l lung a uf d em K ran r e l ief a u s d em H a ter ie rg rab i n R om , V a t ikan , Mu s . G regor iano P rof ano I nv . -N r . 9 9998 : H e lb ig 4 IN r . 1 075 . 1 68 H . U . C a in , R öm i sche Ma rmorkande labe r ( 1985 ) 1 43 . 1 66
g abe e i nze lne r G egen s tände , s ozu sagen a l s A bb rev ia tu r , a uf d en s ak ra len B e re ich h inwe isen . Z u d i esen g ehö ren K anne u nd S cha lem . S ie s t e l len d i e s ch l ich te s te u nd g l e ichze i t ig h äuf ig s te R e l ief ve rz ier ung a uf d en N eben se i ten d e rA l tä re d a r '6 2. D ie Ano rdnung d e r 1 7
t r agenen S inne f ü r R e ich tum u nd Woh ls tand s t ehen , d i e s e s v or a l lem u n te r B e rück s ich t igung s e ine r G röße u nd d es k os tba ren Ma ter ia ls , a us d em e rg eschaf f en w ird . S e in
A l ta r b e re i t s z u L ebze i ten v on d em jen igen a uf ges te l l t w orden , d e r s ch l ieß l ich d o r t b e s ta t te t w e rden s o l l te 1 7 9 .
I V . 2 .S epu lkra l symbo l i sche Themen
E r sche inen a uf d en S e i ten d e r G raba l tä re w e is t d emen t s p rechend z we i B edeu tungsebenen a uf : i ndem e r a l s
Un ter d i esen B egr if fw e rden d i eD a r s te l lungen g ef aß t , d i e
w irk l ich e x is t ierende s G erä t , i m R e l ief g l e ich sam z u
i n s zen ische r o de r v erkü rz te r F orm u r sprüng l ich m i t my -
S t e in g eworden i s t , b ewah r t e r s e inen s ak ra len C ha rak te r u nd ü ber t räg t i hn a uf d a s G rabma l , d arübe rh inau s i s t e r a uch Z e ichen f ü r d en Woh ls tand d es Auf t raggebe r s .
t ho log ischen G es ta l ten o de r B egebenhe i ten i n V e rb in d ung z ub r ingen s i nd . D a d i e se T hemen z um T e i l e ng m i t J en se i t svor s te l lungen o de r h of f nungen v e rknüpf t s i nd ,
V e re inze l tt a uchen a uch G ir landen u nd B uk ran ien a uf . D ie
k önnen s i e Auf sch luß ü be r r e l ig iöse V o r s te l lungen u nd
G ir landen s i nd a l s S innb i lde r f ü r B lumenopf e r z u v e r s te -
P rak t iken d e rA l ta r inhabe rg eben . I ndem s i e i nd i eA l ta r -
h en , k önnen a be r a uch a l s z u S t e in g ewordene w irk l iche
d ekora t ion , d aß h e iß t i n d en s epu l l c ra len K on tex t e i nge -
O pf ergaben g e l ten 1 6 9 .D ie Buk ran ien , a n G ö t te ra l tä ren a l s
b unden w e rden , e rha l ten s i e e i ne f ü r d i e V e r s to rbenen
E r inne rung a n b lu t ige O pf e r z u w e r ten , n ehmen i m Z u -
b zw . d i e Auf t raggebe r s pez if i sche B edeu tung u nd k önnen
s ammenhang m i t d en G raba l tä ren j edoch e he r d i e a l lge -
d emen t sp rechend a uch a l s s e pu lk ra lsymbo l ische Mo t ive
me ine B edeu tung v on O pf e ra n , d ab lu t ige Opf e ra n G rab -
a ngesprochen
a l tä ren n i ch t s t a t tf anden m . Me i s ten s s i nd s i e , a l te rn ierend
d i ony s ische s ow ie e ro t ische Mo t ive a uf , d i e i nha l t l ich j e -
w e rden .
H äuf ig
t a uchen
Meerwe sen ,
m i t Opf e r scha len i nF orm e i nes T r ig lyphenf r ie se s am o be -
w e i ls a uf d i e J en se i t svo r s te l lung B ezug n ehmen . H inzu
r en E nde d e sA l ta r schaf t sz uf i nden ' ' ' . Nu re i nma ln ehmen
k ommen a uße rdem Da r s te l lungen , d i e a l s S innb i lde r a b -
s i e g roßf orma t ig d a s B i ldf e ld d e r N eben se i te e i n '7 2 .D ie
s t rak te r B egr if f e z u v e r s tehen s i nd . Auch d i e se k önnen
G ir landen k ommen i n zwe i v e r sch iedenen T ypen v o r :
s owoh l f i gü r l ich a l s a uch g egen s tänd l ich a u sged rück t
F ruch tg i r landen 1 7 3
a l s Z e ichen u ne r schöp f l iche r F ruch t -
s e in . Neben E ro ten k önnen a uch w e ib l iche F igu ren e i ne
b a rke i t , a n d e rd i e V e r s torbenen t e i lhaben s o l l ten u nd e i n -
J ah resze i t v e rkörpe rn . Wäh r end d i e E ro ten , d u r ch H in -
f a che B la t tg i r landen '7 4 ,w obe i h i e r s chw er l ich z w ischen
z uf ügung e n t sp rechende r A t t r ibu te m i t v er sch iedenen
E f eu - o de rL o rbee rgew inden z uu n te r sche iden i s t . S i e s i nd
B edeu tung s inha l ten v e rknüpf t s e in k önnen , u nd d ann a l l -
ü be rw iegend a n d e r V o rder se i te m d es A l ta r s a ngebrach t ,
g eme in u n te r d em T hemenk re i s „ e ro t ische Mo t ive" e i n -
n u r z w e ima l f i nden s i e s i ch a n d en N eben se i ten '7 6 .Wä h -
g eo rdne t s i nd , w e rden d i e ü b r igen J ah re sze i ten a l s e i gen -
r end d i e me is ten G ir landen b ogenf örm ig f a l len , d .h .i h re
s t änd ige T hemen b ehande l t .
E ndpunk te j ew e i l s a n d en A l ta rkan ten h aben , z e ig t d e r
I V . 2 .1 . Meerwe sen
A l ta ri n Ma i land ( Ka t . 2 20 ) e i ne S onderf orm . D ie G ir lan d e i s t l e d ig l ich a n e i nem E nde a ufgehäng tu nd f ä l l t s om i t
I V . 2 . 1 .1 .S zen ische D a r s te l lungen
s enk rech t . D ie se F o rm b egegne t a uch b e i d en E ro tenda r -
D re i a u s Aqu i le ia s t ammende A l tä re z e igen a uf i h ren N e -
s t e l lungen i n Ma i land '" . H ie r i s t s i e a l s g roßf orma t iges
b en se i ten E ro ten , d i e a uf Meerwe sen '" b zw . D e lph inen ' ' '
E xemp la r d e r H andg i r landen , b zw . Opf e rg ir landen , d i e
r e i ten . D ie D a r s te l lungen f ü l len d a s g esam te B i ldf e ld a u s ,
am A l ta r a uf gehäng t w e rden k onn ten , z u v e r s tehen .
d a s i n z w e i F ä l len m i t e i ne r R ahmung umgeben w a r . D ie
I n d en s ak ra len B e re ich v erwe is t a uch d i e Da r s te l lung e i -
e r s ten b e iden S zenen s p ie len a uf e i nem Un te rgrund , d e r
n es D ecke lgef äßes a uf d em P . P os tum iu s H i laru s A l ta r
g ep räg t v on r unden , u n ruh igen F o rmen , We l len o de r Wa s -
( Ka t . 4 4 ) . E s e r sche in t am S ocke l zw ischen z we i G re if en
s e r i m w e i te s ten S inne me in t . D e r E ros a uf d em D e lph in
u nd z e ig t d eu t l ich d i e c ha rak ter is t ischen Me rkma le s e i -
b ef inde t s i ch a uf e i ne rt r apezf ö rm igen S t andf läche , w ie s i e
n er t o reu t ischen V o rb i lde rm . S o lche G ef äße f anden t a t -
a uch v on a nde r en f i gü r l ichen D a r s te l lungen b ekann t i s t1 8 2 .
s ä ch l ich a l s G rabu rnen V erwendung . H ie r b e inha l ten s i e
D ie a uf D e lph inen , S eeg r e if en u nd a nde ren Meerw esen
v i e l le ich ts oga re i nen H inwe is a uf d i eF unk t ion d es A l ta r s
r e i tenden E ro ten '" t auchen i n r epub l ikan i sche r Z e i t i n
a l s Au fbewahrungso r t d es L e ichenbrandes , f ü r d en a uf d e r Obe r se i te d es A l ta rkörpe r s z w e i V er t iefungen a u sge a rbe i te t wu rden .
Daß B lumen u nd G i r landen a l s O pf e rgaben g ebräuch l ich w a r en , d a rauf w e isen d ie Me ta l ls t if te , d i e s i ch z um T e i l a n d en V orde r se i ten d e rA l tä re e rha l ten h aben , h in . s .h ie r : I . 3 . S .5 . 1 70 B oschung a .0 . 4 7 ; A . E . Napp , B u l c ran ion u nd G i r lande ( 1933 ) 1 71 K a t . 4 0 . 5 0 . 5 8 . 1 69
B e re i t s d i e A l ta rf orm d es G rabdenkma ls b e inha l te t e inen H inwe is a uf d en s ak ra len C ha rak te r . D ie v e rkü rz te W ie d ergabe d e s O pf e r s i nF orm v on G erä ten u nd G egen s tän -
Ka t . 1 44 . Z u r I n terpr e ta t ion s .R . T u r can , J bACh r 1 4 , 1 971 , 9 2 i f . 1 29 . s .h ie r Ka t . 1 51 . 2 13 . 2 20 . 1 74 Ka t . 3 . 1 42 . 1 49 . 1 58 . 1 88 . 1 75 K a t . 3 . 1 42 . 1 49 . 1 51 . 1 58 . 2 13 . 1 76 Ka t . 1 88 . 2 20 . 1 77 K a t . 2 24 . 2 27 . 1 72
d en , d i e z u r O pf e rau sf i ihrung n ö t ig w a ren , b e ton t d i esen
1 73
A spek t d e s D enkma ls z u sä tz l ich . D am i t w ird g l e ichze i t ig e i ne V e rb indung z u d en Gö t te ra l tä ren h erges te l l t , d i e s o l c he Da r s te l lungen i m R eper to ire f ühr ten . D ie se Mo t ive k önnen o b i h re r e ngen B ez iehung z u d en Gö t tera l tä ren
1 7 8 A ls B e isp ie l s e i h i e rd i e B ronz ehyd r ia a u s e inem r öm ischen G rabf und a n g ef ühr t , d i eb e iA . F rova , S ibr ium 6 ,1 96 1 , 7 1f . TO ' . 2 5 . 2 6 e rwähn tw i rd . 1 79 K a t . 2 36 . 2 40 . b e i K a t . 1 .1 49 . 1 51 u .2 34 i s t d e r Wesen szu s tand d e r Auf -
a uch a l s t r ad i t ione l le Mo t ive b eze ichne t w e rden . Un ter such t man d en S t a tu s d e r Auf t raggebe r d i ese rA l tä -
t r aggebe r n i ch t z u e rm i t te ln . Ka t . 5 4 . 5 5 . 1 81 K a t . 5 6 . 1 82 K a t . 3 2 . 3 4 . 3 5 . 3 8 . 4 4 . 5 0 . 1 83 Z u V or läuf ern u nd B e isp ie len v on e i nze ln u nd i n a nder en Z u sammen 1 80
r e , f ä l l t a uf , d aß d i e s ak ra len Mo t ive u n te r sch ied s los v on F re ige la ssenen , S k laven u nd I ngenu i a u sgewäh l t wu rden . D ie me is ten A l tä re wu rden a n läß l ich d es T odes e ines
h ängen v o rkommenden D e lph inen u nd Meerw esen a u sf i ih r l ich u nd e r s chöpf end R umpf , Meerwesen 9 8 f . ; a l s R e i t t ie re v on E ro ten 14 i f .
F am i l ienm i tg l iede s a uf ges te l l t , n u r i n zw e i F ä l len i s t d er 1 8
g roßf orma t igen R e l iefzu sammenhängen a l s d em H aup t -
g ung i ni h rem L eben s raum v erm i t te l t . S ie s i nd a l le rd ing s
mo t iv , d em Mee r th ia sos , u n te rgeo rdne te F igu ren a uf d en
n u r i nz we i F ä l len a l s z en t ra les Mo t iv a uf d en N eben se i -
R e l ief p la t ten v om P a lazzo S an ta C roce i nR om a uf '" . I n
t e nz uf i nden : a uf d en A l tä ren d e sP .V e t t ic iu sV i ta l is ( Ka t .
d e rR undp la s t ik f and d e r a uf e i nem D e lph in r e i tende E ro t
5 9 )u nd d e s P .F ab iu s P uden s ( Ka t . 1 27 ) . D ie ü br igen D e l -
s e i t a ugu s te ische r Z e i t u . a . a l s S t a tuen s tü tze V erwen -
p h inda r s te l lungen w e rden a l s „ Fü l lmo t ive" a n d e r F ocu s -
d ung '" , w a r a l so a uch h i e r n i ch t d a s z en t ra le Mo t iv . S i -
s ch ranke ( Ka t . 2 1) u nd am G iebe l ( Ka t . 5 0 ) e inge se tz t , w o
c he r d a t ie rba re monumen ta le , r undp la s t i sch g ea rbe i te te
s i e v e rdoppe l t a uf t re ten . H äuf ig z i e ren s i e d i e S e i ten d e r
B e i sp ie le a u s v o raugu s te ische r Z e i t s i nd n i ch t b ekann t '" .
P y ram iden , w obe i s i e d ann um e i nen D re izack g e sch län g e l t s i nd 1 9 6 .
I m s e pu lk ra len K on tex t f i nden s i ch E ro ten a uf Meerwe s en o de r D e lph inen s e i t d em d r i t ten V ier te l d e s 1 .J h s . n .
I V . 2 .2 .E ro ten
C h r . a n s t ad t röm ischen G raba l tä renm . S i e b i lden j edoch
D ie u nbek le ide ten K inde r o de r J üng l ing sf igu ren w e rden
n i ema l s d a s H aup tmo t iv , s onde rn n ehmen l d e inf orma t ig ,
a l s E ro ten b eze ichne t1 9 7 ,o bg le ich s i e a uf d en a n d i ese r
a ngeb rach t u n te r e i ne r G ir lande o de r z w i schen z we i V ö -
S t e l le z ub esprechenden D a r s te l lungen m i td em G o t tE ros
g e ln e i ne u n te rgeo rdne te P o s i t ion e i n 1" .
b zw . Amor n i ch t meh r a l s d a s ä uße re E r sche inung sb i ld
D ie T hema t ik i s t d emzuf o lge e i ne g e läuf ige ; f i r d i e h i e r
g eme in sam h aben . I h re D eu tung b zw . Z uwe isung i nv e r -
v o r l iegende monumen ta le H e rau s lö sung a u s e i nem G e -
s ch iedene T hemenbere iche e rg ib t s i ch a u s d en i hnen b e i -
s am tzu sammenhang g i b t e s j edoch k e ine V o rb i lde r . I n d i ese r F orm s che in t s i e i h re r se i t s a uch n i ch t a uf s pä te re
g ef üg ten A t t r ibu ten . T ro tzdem b i e te t s i ch e i ne Z u sam menf a ssung u n te r d em O be rbegr if f E ro ten a n , d a d i e
D a r s te l lungen E in f luß g enommen z u h aben . Auf d en S a r -
F igu ren T räger d e re n t sprechenden I nha l te s i nd u nd s om i t
k ophagen t a uchen z wa rE ro ten a uf Meerwe sen a l s E inze l -
a uch d a s G e sam te r sche inung sb i ld d om in ieren .
mo t iv a uf . M i t i h re rP os i t ion ie rung a uf d en S chma l se i ten ,
D ie i s o l ier t a uf t re tenden , s t ehenden E ro ten t r e ten u n te r
d i e m i t d en N eben se i ten d e r A l tä re a n B edeu tung n i ch t
d en D a r s te l lungen , b ed ing t d u rch d i e F orma tvo rgabe d es
g l e ichzu se tz ten s i nd , o de r d en S a rkophagdecke ln , s p ie len
B i ldf e lde s , h äuf ige r i n E r sche inung a l s d i e E ro ten i n e i -
s i e j edoch e i ne u n te rgeordne te R o l le . H äuf ig s t ehen s i e
n em g röße ren , s zen ischen Z u sammenhang . D a s j ewe i ls
a uch i m i nha l t l ichen Z u sammenhang m i t d e r F ron tdeko -
d oppe l te Auf t re ten u n ter s t re ich t d en c h if f rea r t igen C ha -
r a t ion 1 8 9 .E s h ande l t s i ch of enba r um e i ne r e g iona l a uf
r ak te r d e r D a r s te l lung u nd s ch l ieß t e i ne B enennung E ros
Aqu i le ia b eg renz te D a r s te l lung swe i se , d i e z udem a n d i e
a l s G o t t a u s .
G a t tung d e r G raba l tä re g ebunden w a r . E s i s t z u ü be r legen , o b d a s Mo t iv a l s u r sprüng l iche r B es tand te i l e i ne s Meer th ia so s b e r e i t s h i e r e i ne r ep rä sen -
1 84
t a t ive K ompo s i t ion d esse lben i s t1 9° .I nd i e sem F a l l i s t d a s E inze lb i ld e benf a l l s T räge r d e r umf a ssenden I n te rp re ta t i onen d e s Mee r th ia so s ,
d e r i n d e r L i te ra tu r u n te r -
s ch ied l ich b ew e r te t w i rd . Z u d en maßgeb l ichen Au sdeu -
1 85
t ungen g ehö ren u .a . d e r Meer th ia sos a l s R e ise z u d en
1 86
I n se ln d e r S e l igen 1 9 1 ,d i e S ymbo l is ierung d es v on Mühen
1 87
u nd T rübsa len d es L eben s b ef re i ten Z u s tande s , i n d en man m i t d em T od a l s E nde d e s L eben s e i n t r i t tm , a l s Au sdruck v on ü pp ige r L eben sf r eude 1 9 3
1 88
o de r d i e j en -
s e i t s symbo l ische D a r s te l lung e i ne r a l lgeme inen V or s te l -
1 89
l u ng v on P r iva tapo theo se 1 9 4 .
H . K äh le r , S ee th ia sos u nd C ensu s ( 1966 ) T af . 2 .3 .e in E ros s i tz t s e i t l ich a uf d em v e r sch lungenen S chw e if d es S eepf e rde s u nd h ä l t d i e Z üge l d es f o lgenden Meerwesen i n d er Hand . E in a nde re r s t eh t a uf d en e rhobenen V orde r läuf en e ines w e i te ren S eepf e rde s u nd v er su ch t , e s m i th i lf e d es Z aumzeugs z u z üge ln . E twa b e i d em Augu s tu s v on P r ima P o r ta . E . S imon , De r Augu s tu s v on P r ima P or ta ( 1959 ) 1 5 Abb . 3T af . 1 . Rumpf , Mee rwesen 9 8 m i t Anm . 5 6 . B oschung , G raba l tä re 9 7 N r . 6 50 , i s t d a s f r ühes te B e isp ie l w oh l a u s n e ron isch -f lav ischer Z e i t . E s b i lde t d en r e i tenden E ro ten a uf e inem S eepf e rd a b . B oschung a .0 . 9 7 N r . 6 55 z e ig t E ro ten a uf D e lph inen u nd i s t i n sch r if t l i ch 8 9 n .C h r . d a t ier t ; e bd . 5 1 m i t Anm . 7 43 z ud en s pä ter e n t s tandenen A l tä ren . Au snahmen e rwähn t H . S ich termann , AA 1 970 , 2 36 i f . N r . 1 2 .
F ü r d ie Meerwesenda r s te l lung a uf S a rkophagen i mp l iz ier t d i e s H . S ich t e rmann , J d I 8 5 , 1 970 , 2 28 . 1 91 Z ue r s t : F . B uona ro t t i , O sservaz ion i I s tor iche s opra a l cun i Medag l ion i An t iche ( 1698 ) 4 4 ; B . And reae , S tud ien z u r r öm ischen G rabkun s t . RM E rgh . 9( 1963) 1 34 i f . 192 H . B randenbu rg , J d I 8 2 , 1 967 , 1 95 f . , d e r i m ü br igen j ede d a rüber h in 1 90
J ede r e i nze lne A spek t mag f ü r d i e B i lde r d e r E ro ten a uf d en Meerw e sen d u rchau sz u t ref f end s e in . E ine e i ndeu t ige E n t sche idung l ä ß t s i ch n i ch tt r ef f en , d a e s maßgeb l ich d a v on a bhäng t , w e lch k omp lexe s V e r s tänd is s ymbo lhaf t e r B edeu tung smög l ichk e i ten man b e im a n t iken B e t rach te r v o rau sse tz t . D enn e i n s o lche s i s t n o twend ig , um d i e v e r -
1 93
s ch iedenen V o r s te l lung sebenen , d i e i s o l ier te B i ldze ichen b e inha l ten k önnen , z u v e r s tehen . E s s che in t h i e r a l le r -
1 94
d i ng s e i ne a l lgeme ine I n te rp re ta t ion a ngebrach t , d i e s i ch 1 95
a uf d a su nbe schwe r te „ Se in" b ez ieh t , w e lches i nd en D a r -
a u sgehende J en se i t s symbo l ik d es B i ldes a bs t re i te t . Dor t a uch d i e v o r h e rgehende L i te ra tu r z u d iesem T hemenbe r e ich . I hn w ide r leg t H . S ich t e rmann , J d I 8 5 , 1 970 , 2 24 i f . H . U . C a in , B Jb , 1 988 , 1 80 , d er d iese D eu tung a uch a uf a nde re e ro t ische S zenen , J agdb i lde r u nd d ionys ische F igu r en ü ber t räg t ; v g l . e bd . a uch 1 83 , w o e r S eew esen a l s G lück s symbo le d eu te t . J .E ngemann , Un te r suchungen z u r S epu l l c ra lsymbo l ik d e r s pä ter en r öm i s chen K a ise rze i t . J bACh r E rgbd . 2( 1972 ) 6 2 . F ü rd ie r e i tenden E ro ten a uf d em D e lph in e rg ib t s i ch d arüberh inaus a uch
e ine i nha l t l iche V e rknüpfung m i t d en u n ten g enann ten D a r s te l lungen , d ie i nd en B e re ich d es T odes w e isen : d ie E ro ten t r agen d or t i nd e r f r e ien Hand e ine k u rze b rennende F acke l , w odu r ch s i e m i t d i esem V or s te l l ung sk r e is v erbunden s i nd . 1 9 6 A ls B e i sp ie le s e ien l ed ig l ich K a t . 3 9 u .5 2 a ngef üh r t , d a h ie re in igerma ß en s i che rv on e iner Z ugehör igke i t d e rP y ram iden z u d en A l tä ren a u sge g angen w erden k ann . B e i S r ina r i , C a ta logo N r . 3 92 -40 1 u .4 03 s i nd w e i t e r e D a r s te l lungen z u f i nden . Auße rdem g ib t e s z ah l r e iche , n ich t p ub l iz ie r te P y ram iden i n Aqu i le ia , d ie d ieses Mo t iv a ufwe i sen . 1 97 Z u r B enennung d e r u nbek le ide ten F igu ren m i t u nd o hne F lüge l s . N . H i mme lmann , Ma rb WPr 1 959 , 3 0 ; G . K och — H . S ich termann , R öm i s che S a rkophage ( 1982 ) 2 06 ; K . S chauenbu rg , ASR V ,T .2 , 3 ( 1995 ) 4 7 .
s t e l lungen z u T age t r ia l" . I V . 2 . 1 .2 .E inze lmo t ive S ind d en E ro ten a uf Mee rwe sen o de rD e lph inen a l sr e prä s en ta t ive K ompos i t ion d e s Mee r th ia so s d i e o ben g enann t e n B edeu tung s inha l te z uzume ssen , g i l t d a s i n g l e ichem Maße a uch f i r e i nze ln a uf t r e tende D e lph ine . Auch s i e s t ehen d emnach f ü r d i e Unbe schwe r the i t , d i e d i e B ewe 1 9
I V . 2 .2 . 1 .E ro ten m i t F acke ln o de r Mohnkapse ln
b l iebenen i n Auf t rag g egeben , d i e s i ch m i t d e r F igu r d e s
D ie e i nze ln e r sche inenden E ro ten k ommen i n d re i T ypen v o r , d i e s i ch i nS t andmo t iv , H a l tung u nd d er Au swah l d e r
T raue rnden i d en t if iz ieren k onn ten . I V 2 .2 .2 .E ro ten a l s J ah re sze i ten o de r N a tu rpe r son if i -
b e igef i ig ten A t tr ibu te u n te r sche iden .
k a t ionen
F ünf A l tä re b i lden d i e E ro ten e n t spann t a n e inen P f e i ler g e lehn t a b '" . D abe i s t eh tj e e i ne rm i t g ek reuz ten B e inen , w äh rend d a s P endan t a uf d e r g egenüber l iegenden A l ta rneben se i te m i t n ebene inande rges te l l ten F üßen u nd
Zwe i A l tä re a u s Ma i land m ü be r ra schen d en B e t rach te r m i t e i nem f i r d i e G raba l tä re u ngewöhn l ichen Mo t iv a uf d en N eben se i ten . S i e b i lden r e ch t s f r on ta l s t ehende E ro t en a b , d i eu n te ri h rem l i nken A rm e i nen g e f loch tenen m i t
l e ich t p onde r ier t e r sche in t . S i e h a l ten a l le i n d e r e i nen
F rüch ten o de rB lü ten g ef ü l l ten K o rb t r agen . I nd e rh e rab -
H and e i nen K ranz b zw . e i ne G i r lande i 9 ,i n d er a nde ren
h ängenden r e ch ten H and h a l ten s i e e i nen a u s meh re ren
e i ne n ach u n ten w e isende F acke l o de r e ine Mohnb lü te .
r unden
E inen a nde r en T ypu sz e igen d i eA l tä re Ka t . 13 u . 1 46 .D ie E ro ten h a l ten d i e a uf rech tb rennende F acke l m i t e i ne ro de r b e iden H änden umf aß t v o r d em K ö rpe r o de r i n d e rA rm b euge , w äh r end d i e f r e ie H and i nd i e Hüf t e g es tü tz t i s t .
K ompar t imen ten
z u sammenge se tz ten
G egen -
s t and . D e rK opf i s t z uj ewe i ls z u rR ech ten g ewende t . D ie l i nken N eben se i ten z e igen l e ich t p onde r ier t s t ehende E ro ten , d i e i h ren r e ch ten A rm i ne i ne r G e s te d e s B e l c rän z en s 2' 4ü be r d en K opf g ehoben h aben u nd i ni h re r h e rab h ängenden l i nken H and e i nen n i ch t m eh r e rkennba ren
D e r d r i t te T ypu s s ch l ieß l ich z e ig t d i e E ro ten , d i e s i ch a uf e i ne umgekehr te F acke l s t ü tzen . S i e h aben w ah lwe ise d i e B e ine v er sch ränk t o de r s t ehen l e ich t p onder ie r t 2° . Auch d i ese F igu ren h a l ten K ränze o de r Mohnkapse ln i n d en H änden .
G egen s tand h a l ten . S i e s chauen n ach l i nk s . Auf f a l lend i s t , d aß b e ide A l tä re b i s a uf d i e F lüge l d e r F igu ren , d i e a uf K a t . 2 27 f eh len , u nd d i e u n te r sch ied l ich g ea rbe i te ten S t and f lächen , mo t iv isch v o l l s tänd ig ü be r e ins t immen 2u .
D ie F igu ren d e rt r auernden - w ie s i e d e rg ene ig ten K opf -
V orb i lde r s uch t man u n ter d en G raba l tä ren O be r i ta l ien s
h a l tung w egen b enann t w erden - u nd d e r a uf d i e F acke l
v e rgeb l ich . F ü r d i e D eu tung d e r F igu r en a uf d e r r e ch ten
g es tü tz ten E ro ten s i nd h e l len is t ischer H er l cunf t 2° 1.I h re I n te rpre ta t ion a l s b e l ieb tes S ymbo l d es T odes o de r a l s
1 98
Ka t . 4 2 . 4 3 . 4 4 . 5 0 . 5 2 .
Z u r H e r le i tung d er G ir lande u nd i h r e r I n terp r e ta t ion i nV e rb indung m i t d em g le ichze i t ig a uf t re tenden E ro ten s .H . S i ch termann , S pä te E ndym i o nsa rkophage ( 1965 ) 4 2 f .E r k nüpf t d i e V e rb indung z u d en G e lage s zenen , a uf d enen H andg ir landen e r sche inen u nd w e i s t s i e d en E ro ten i n i h rer F unk t ion a l s Nachf o lger d e r S ympos ion sd iene r z u ; z u r E n tw ick l ung sgesch ich te b e s . 3 8 f . 2 00 D abe i w i rd h i e r n ich t u n te r sch ieden z w ischen d er F igu r , d i e s i ch d i e F acke l u n te r d i e A ch se l g ek lemm t h a t u nd d e r , d i e s i ch m i t b e iden Händen o de rm i t d em K inn d a rauf s t ü tz t K a t . 5 1 . 5 3 . 13 . 1 79 . 2 °1 G abe lmann , We rk s ta t tgruppen 6 4 A nm . 2 38 ; G . K och -H . S ich termann , R öm ische S a rkophage ( 1982 ) 2 07 . 2 02 K . S chauenbu rg i n : E ikones . F es t sch r . H . J ucke r( 1980 ) 1 57 Anm . 6 7 , d e r i nbesonde re d en f ack e l t ragenden E ro ten m i t d en k u l t ischen H and lungen um d ie mor s i mma tura i n V e rb indung b r ing t . G abe lmann , We rk s ta t t g ruppen 6 3 i f . 2 03 V or e ine r z u p räz isen D eu tung d e s e inze ln e r sche inenden E ro ten i m
T odesgen iu s 2° 2 s o l l te i n d i e sem Z usammenhang a l le r -
1 99
d ing s w en ige rk onk re t v er s tanden w e rden , s ondern l e d ig l i ch a l s e i n H inwe is a uf d i e e n t sprechende S phä re d i e n en2" . E ine a l lgeme ine re D eu tung l eg t z um indes t d i e D a r s te l lung d e s E ros a uf e i nem A l ta r i n d er V i l la A lban i n ahe , d e r e ben d i esen T ypu s a bb i lde t , i hn i n sch r if t l ich j e d och a l s S omnu s b eze ichne t 2° 4.D a s w ird a uch d u rch d i e g esch lo ssenen Augen u n te r s t r ichen . Da s Mo t iv d e s S ch la f enden i s t a uf d en G raba l tä ren z wa r n ich t e indeu t ig z u b e legen 2m , d och w ird d u rch d i e v om T ypu s u nabhäng ige B e if ügung d e r Mohnkapse l a l sg e läuf iges S ymbo l f ü rd en S ch laf2° 6 d e r se lbe B e re ich s ugge r ier t . D e r A l ta rn7,d e r
T rauer - o de r S ch lafges tus w arn t H . S ich termann e bd . 2 07 Anm . 1 0 . D ie u n te r sch ied l ichen V a r ia t ionen u nd Au sdeu tungen s t e l l t S chauenbu rg a .0 . 1 57 i f . Anm . 6 7 v o r . 2 04 B oschung , G raba l tä r e 1 09 N r . 8 6 1 . 2° 5 A uf d em A l ta rd es M . S ecundu s G en ia l is , K a t . 5 3 , i s td i e Augenpa r t ie z u s ch lech t e rha l ten um e ine d ah ingehend p o s i t ive E n t sche idung z u t r ef f en . 2 06 Den Mohn n enn t E . S imon , D e r V ie r jah re sze i ten -A l ta r i n Wü rzbu rg ( 1967 ) 1 3 a uch a l s A t t r ibu t d e r D eme te r -Ce re s . 2 07 K a t . 5 3 .
E ro ten a bb i lde t , d i e s i ch a uf e i ne F acke l s t ü tzen u nd e i ne Mohnkapse l h a l ten , z e ig t , d aß a uch e ine i nha l t l iche V e r m ischung d e r S phä ren f ü r S ch laf u nd T od mög l ich w a r . B e ide P e r son if ika t ionen k onn ten d emzufo lge i n e i ne r F i g u r z u sammengef aß t w e rden2" . Doch w e rden d i e E ro ten a uf d r e i A l tä ren2" d u rch s t r ik te
Vg l . d azu a uch d ie s epu l l c ra le B edeu tung d e s S ch laf s b e i F . C umon t , R echer che s s u r l es ymbo l isme f unera ir e d es R oma in s ( 1942 ) 3 69 . 2 09 Ka t . 4 4 . 5 0 . 5 2 . 2 10 B eze ichnend i s t , d aß d iese E xemp la r e f r ühe r e n t s tanden s i nd , e twa b i s z u r M i t te d es 1 .J h . n . Ch r . , d i e jen igen , d i e b e ide B e r e iche v erm ischen j edoch g egen E nde d es 1 .o de r s chon z u B eg inn d e s 2 .J h . n . C h r . D ies mag u r säch l ich m i t d er k ün s t ler ischen V e ra rmung z u sammenhängen , d i e b e re i ts G abe lmann , We rk s ta t tgruppen 6 5 s owoh l i nq ua l i ta t iv -handwe rk l i che r H in s ich t a l s a uch f ü r d a s mo t iv ische R epe r to ir e f e s t s te l l te . 2 11 D iese r G ef üh lsbere ich k onn te a uch i n sch r if t l ich a u sged rück t w erden . 2 08
T rennung d e r A t t r ibu te d en b e iden v er sch iedenen B e re i c hen z ugew ie sen2' ° , w a s a uf e i ne b ewuß te D if f e renz ie r ung i nha l t l iche rA r t s ch l ießen l ä ß t . D ie S ymbo l ik d er t r auernden -n achdenk l ichen E ro ten i s t a uch a uf d i e Angehör igen d e r V e r s to rbenen ü ber t ragba r . S i e k önnen a l s Ausd ruck d e r G ef üh le , d i e d i e H in te rb l ie -
Ka t . 4 3 ; K a t . 4 4 w e i s t k e ine I n sch r if t meh ra uf , b e i K a t . 5 1 . 5 2 u . 1 46 i s t d e r Auf t raggebe r n ich t z u e rm i t te ln , e s w i rd s i ch j edoch e benf a l l s um H in terb l iebene h ande ln , d a d i e s on s t ü b l iche Z ugabe v on v i vus f ec i t f eh l t . 2 13 K a t . 2 25 . 2 28 . 2 14 Z u d iese r G e s te v g l . d ie D iony sosda r s te l lungen a uf S a rkophagen b e i F . Ma tz , ASR I V , 4N r .257 T af . 2 67 . N r . 2 56 T af . 2 66 . N r . 2 86 T af . 3 04 . N r . 2 79 T af . 3 14 . N r . 3 13 T af . 3 24 . D ah ie rd e rA rm i ne inem R uheges tu s ü ber d en K opf g e leg t i s t , d ie E ro ten d e rA l ta r re l ief s e he r e i ne B ewegung a u szuf i ih ren s che inen , i s t w ede r v on e i ner t ypo log ischen n och i nha l t l i chen Übe r e in s t immung a u szugehen . 2 15 D a b e ide E xemp la re a u s Ma i land s t ammen u nd e twa i m g le ichen Z e i t 2 12
b enen b e i d em V e r lu s t e i ne s n ahes tehenden Men schen empf inden , b e t rach te t w e rden . D ie n ach a ußen g er ich te te T raue r , d i e f r emden P a ssan ten d e r G räbe r s t raßen i n d e r D a r s te l lung b i ld l ich m i tge te i l t w ird , d rück t d emzuf o lge e i ne p e r sön l iche u nd s om i t p r iva te Empf indung d e r H in t e rb l iebenen a u s 2" . B eze ichnenderwe ise i s t n u r e i n A l ta r d i ese s T hemenk re ise s z u L ebze i ten d es sen a ufge s te l l t w o rden , d e r s pä ter i n d em z ugehör igen G raba rea l a uch
r aum e n ts tanden s i nd , i s t w oh l v on e i ne r g egen se i t igen I n sp i ra t ion a uszugehen .
b es ta t te t wu rde 2 1 2 .D ie ü br igen wu rden v on d en H in te r 2 0
N eben se i te k önnen a be r d i e J ah re sze i tenpe r son if ika t io -
d rücken v ermoch ten . E s l ä ß t s i ch f ü r d i e sen T hemenbe -
n en , d i e s i ch a uf d en g l e ichnam igen S a rkophagen f i nden ,
r e ich k e in b e s t imm te r A uf t raggebe rk re is f e s t s te l len .
h erangezogen w e rden . Dor t i s t d e rT ypus d er u nbek le ide t e n , s t ehenden , männ l ichen F igu ren m i t e i nem K orb u n te r d em l i nken A rm a l sF rüh l ing b ezeug t Du rch d i e se D a r -
I V . 2 .3 . Übr ige N a turper son if ika t ionen
s t e l lung e rk lä r t s i ch a uch d e r G egen s tand i n d e r r e ch ten
D a r s te l lungen a uf z we i A l tä ren i n Aqu i le ia . D ahe r s e ien
I nha l t l ich d en g abenbr ingenden E ro ten v erwand t s i nd d i e
2 16 .
s i e a n d i e se r S t e l le a u sd rück l ich e rwähn t . D ie w e ib l ichen
H and d e s E ros a l s B lü teng ir lande 2" .
F igu ren a uf d em A l ta rd e rP e t i l ia I u s ta ( Ka t . 6 5 ) u nd d em
D ie I d en t if iz ie rung d es E ro ten typu s a uf d er l i nken N e -
d es A lb iu s V i ta l is ( Ka t . 3 7 )2 5 v erwe isen i n d en B e re ich
b en se i te i s td agegen n i ch tg e s icher t . I nne rha lb d es J ah re s -
d e r N a tu rpe r son if ika t ionen . D ie F igu r a uf K a t . 6 5 i s t
z e i tenzyk lu s b ö te s i ch d e r W in te r a n , d er a uch i nha l t l ich i n b e sonde re r We ise m i t d em F rüh l ing v e rbunden i s t2 1 8 . D a b e ide E ro ten of enba r g änz l ich u nbek le ide t s i nd ,
g änz l ich u nbek le ide t u nd h ä l t e i nen Zwe ig i ni h re r e rho b enen r e ch ten H and . D ie a nde re w ird v on i h rem Man te l umweh t u nd t r äg t e benf a l l s i n i h re r e rhobenen r e ch ten
s che ide t d i e se B enennung a be r a u s , d a d e rW in te r i mme r
H and e i nB ünde lm i tF rüch ten u nd Äh ren . Mo t iv isch w i rd
m i t e i nem S tück S tof f , s e i e s a l s Män te lchen o de r g a r
a uf d i e D a r s te l lungen v on J ah resze i tenpe r son if ika t ionen
r i ch t igem Man te l m i t K apuze a u sges ta t te t i s t . Auch d i e
z urückgegr if f en , w ie s i e i n d e r Wandma le re i i n P ompe j i
k aum m eh re rkennba ren A t tr ibu te i nd en H änden d e rE ro -
meh r f ach z u f i nden s i nd 2 6 .M i t e i nem Man te l b ek le ide t
t e n g eben k e inen Auf sch luß ü be r d i e I den t if iz ierung , s o
e r sche in t s i e a uch a uf e i ne rS t e le i n Ode rzo -h i e rh ä l t s i e
d aß d i ese u ngek lä r t b l e iben muß . Ohne Zwe if e l i s t d i e
Mohnb lü ten u nd Äh ren i nd e rH and ,t r äg te benf a l ls l a nge s
F igu rj edoch d em se lben T hemenbe re ich z uzuordnen .
H aa ru nd ü be ri h rem r e ch ten O be ra rm s i nd d i e R e s te d e s
D ie f r üch te t ragenden E ro ten a uf d en N eben se i ten e i ne s
Man te ls z u e rkennenm -u nd i nd e ro ber i ta l ischen S a rko -
A l ta r es a u s A l t ino ( Ka t . 1 41a ) g ehö ren e benf a l ls z u d i e -
p hagkun s t d es d r i t ten n achch r is t l ichen J ah rhunder t s , w ie
s en D a r s te l lungen . Doch a uch h i e r i s t e i ne e i ndeu t ige B enennung n i ch t v o rzunehmen . D e r H a se , d e r i hnen a l s
e i n F ragmen t e i ne s J ah re sze i ten sa rkophag s i n Aqu i le ia z e i g t 2 28 . K ornäh ren u nd Zw e ige , d i e b e ide F igu ren i nd en
z u sä tz l iches A t t r ibu ti nd i e H and g egeben i s t , d i en ti nd en
H änden h a l ten , g e l ten b e i H o ren u nd E ro ten , d i e d i e J ah -
f r ühen Z yk len d e r J ah re sze i tene ro ten a l s K ennze ichen
r e sze i ten d a r s te l len , a l s A t t r ibu te d es S omme r s , s om i t
d e s W in te r s 2' ° . F ü r d i ese I den t if z ierung f eh l t j edoch e i n
w ä re e i ne I d en t if iz ierung d e r b e iden G e s ta l ten a l s P e r so -
w e i te re s , f ü r d en W in te r s pez if isches K ennze ichen : d a s
n i f ika t ionen d e r d r i t ten J ah re sze i t g e s icher t2 9 .W e lchen
Män te lchen . I n K omb ina t ion m i t d en F ruch tkö rben e r -
k onk re ten B ezug d e r S omme r z u d en V e r s to rbenen h a t te ,
s che in t d e r e r leg te H a se e r s t b e i d en J ah resze i tengen ien
i s t n i ch t g ek lä r t . Doch k ann a uch h i e r , n eben d e rV or s te l -
z u r C ha rak te r is ierung d es H e rb s tes 2 ° . Auf d em A l ta r re -
l ung d e r g abenbr ingenden N a tu rpe r son if ika t ionen v on
l i ef h a t of enba re i ne V erm i schung s t a t tgefunden , d i e e i ne k onk re te B enennung a u ssch l ieß t u nd n ach e ine r a l lge -
g ende H in te rb l iebene a u sgegangen w e rden .
e i ne r s ymbo l i schen D eu tung d e r F igu ren a l s g abenbr in -
m e ine ren D eu tung a l s J ah re sze i tenpe r son if ika t ion v e r -
B is a uf z w e i A l tä re 2 3 °w u rden a l le , d i e Mo t ive a u s d em
l a ng t .
B e re ich d e r E ro ten u nd d e r N a tu rpe r son if ika t ionen a uf -
M i t d e rZ uwe i sung d er E ro ten z um T hemenk re is d e rJ ah -
w e isen , a n läß l ich d e s T ode s e i ne s F am i l ienm i tg l iedes ,
r e sze i ten , ü bernehmen d i e D a r s te l lungen z ug le ich a uch d e ren B edeu tung . D ie J ah re sze i ten s i nd i n e r s te r L in ie 2 16
Na tu rpe r son if ika t ionen2 1 .A ngeb rach t a n e i nem G rab -
2 17
d enkma l s i nd s i e a l s b i ld l icher Au sdruck e ine r of enba r w e i t v e rb re i te ten V o r s te l lung z u v e r s tehen , d i e b esag te ,
2 28
E . S imon , D e rV ie r Jah r esze i ten -A l ta r i n Wü rzbu rg ( 1967 ) 1 2 . Vg l . : K ranz a .0 . 1 89 K a t . 1 9 , d e r d en S a rkophag um 2 60 d a t ier t . K ranz a .0 . 19 i f ; v g l . d or t a uch K ap i te l C5 . 1 .1 .z um H e rbs t -Gen iu s m i t Anm . 7 34 z u d en Au snahmen . K ranz a .0 . 1 77 ,r e la t iv ier tm i td i ese r Aus sage d i eT hese H anfmann sa .0 . 1 87 , d e r J ah resze i ten a l s P e r son if ika t ionen d e r Z e i t v e r s teh t . Z u r D eu tung d e r E ro ten a l s g abenbr ingende Na tu rpe r son if l ca t ionen s . K ranz , a .0 . 1 77 . Ab lehnend g egenübe r s pez if isch g rab symbo l ische r B edeu tung d e r H andg ir lande ä ußer t s i ch H . S i ch te rmann , S pä te E ndym ionsa rkophage ( 1966 ) 6 2 ,b es . 6 3 ,w o e ra uf d i ei mG esam tzu sammenhang e r sch l ießba re I n terp re ta t ion z u s p r echen k omm t u nd e r , i m F a l le d a sj ene r , f eh l t , n u r a ssoz ia t ive An sp ie lung g e l ten l ä ß t . S o lche G aben w e rden i n schr i f t l ich e rwähn t u nd s i nd a r chäo log isch a nhand d e r Ü ber r es te f ü r s pez ie l le V orr ich tungen n achwe isba r , s .h ie r : 1 . 3 . S .5 . S r ina r i , C a ta logo 1 35 b eze ichne t d i e F igu r d agegen a l s V enu s . Vg l . G . M . A . H anfmann , T he S ea son S a rkophagu s i n Dumba r ton O ak s BD . I ( 1951) A bb . 9 0 -92 . D ie g enann ten B e isp ie le s t e l len a l le d en S omme r d a r , d e r j ewe i ls n u r m i t e i nem S tof f scha l b ek le ide t u nd m i t e inem Zwe ig i nd e rr ech ten H and o de rA rmbeuge e r sche in t . G . A . Mansue l l i , A r te e c i v i l ta I .( o . J . ) T af . L I I N r . 1 07 ; E in w e i tere s B e isp ie l f ü rd i e se F igu r en i m G rabkon tex t s t e l l t d i e G rabs te le a u s B o re t t o i n R egg io Em i l ia a u s d en 5 0e r J ah ren d e s 1 .J h s . n . C h r . d a r : H anf mann a .0 . A bb . 8 5 N r . 15 . s cr ina r i , C a ta logo N r . 4 95 ; G abe lmann , We rk s ta t tgruppen T af . 2 2 , 1 2 ;
2 29
z u le tz t F .C anc ian i , Aqu i lNos t r L V I I I , 1 986 , 5 14 . Z u rL e se r ich tung d e rJ ah re sze i ten a uf S a rkophagen v g l . : K ranz , J ah re sze i -
2 30
t en 1 03 , w onach d e r W in te r d en R e igen d e r P e r son if ika t ionen a nf üh r t . K a t . 4 3 . 2 25 .
2 18 2 19 2 20
d aß N a tu rpe r son if ika t ionen m i t F rüch ten u nd B lumen z u d en G räbern k ommen , um d en V e r s to rbenen i h re G aben
2 21
d a rzub r ingenm . I n d i ese r E igen schaf t , a l s g abenb r ingen d e N a tu rpe r son if ika t ionen , w a ren d i e E ro ten i m ü be r t ra -
2 22
2 23
g enen S inne z ug le ich e i n S ymbo lf ü rd i eH in te rb l iebenen , d i e a n b esonde ren F es t tagen e benf a l ls z um G rab k amen , um i h r e G eschenke f ü r d i e V e r s torbenen n i ede rzu legen o der m i t i hnen z u s pe isen . S o s i nd a uch d i e G i r landen2 3
2 24
u nd K ränze i n d en H änden d e r E ro ten i n d i e sem Z u s ammenhang g anz k onk re t e rk lä rba r , n äm l ich a l s G aben
2 25
f ü r d i e V e r s to rbenen b zw . a n d i e Manen2 4 .
2 26
Auf f a l lend i s t , d aß d e rT hemenk re is um d i e E ro ten n i ch t a uf v e rkü rz te D a r s te l lungen z u rückgre if t , o bg le ich s i ch
2 27
d i ese i nF orm v on e i nze ln e r sche inenden F acke ln , Mohn k apse ln o de r F ruch tkö rben d u rchau s a nb ie ten wü rde . Of f enba r w a ren d i e I nha l te s o e ng m i t d en F igu ren d er E ro ten v e rknüpf t , g e radezu n u r i nV e rb indung m i t i hnen v e r s tänd l ich , d aß e i n i s o l ier tes Mo t iv d i e m i t d e r g esam t e n D a r s te l lung v e rknüpf t en V o r s te l lungen n i ch t a uszu 2 1
K ranz , J ah resze i ten 1 91 K a t . 2 6T a t ' . 7 . 1 . vg l . h ie rA run . 1 99 .
P a tron s o de rF reunde s a ufges te l l t . D adu rch w i rd d i e T he s e , d i e D a r s te l lung d e rT rauernden u nd G abenb r ingenden
E inma l s i nd e i nze lne T hy r soss täbe a l s G ir landenha l te r
n ähme B ezug a uf w irk l iche H and lungen d e r H in terb l ie -
k ü rz te D a r s te l lungen f ü r d iony s ische I nha l te a ngesehen
b enen am G rab , u n te r s tü tz t .
w erden .
I V . 2 .4 .D iony s i sche T hemen
I V . 2 .5 .„ A t t i s" -F iguren
e i nge se tz t2 4 6 .S i e k önnen , w ie a uch d i e K ra te re , a l s v e r -
Un te r d en h i e r b ehande l ten A l tä ren h aben s i ch s e ch s E x -
I V . 2 .4 . 1 .S zen ische D a r s te l lungen
emp la re e rha l ten , d i e a uf d en N eben se i ten e i ne männ l i -
S zen ische , d a s h e iß t i n d i esem F a l l f i gü r l iche Mo t ive ,
c he F igu r i n o r ien ta l ischer T rach t z e igen . D ie F igu r s t eh t
d i e d em d iony s ischen B ere ich z uzuo rdnen s i nd , t auchen
f r on ta lu nd h a t d en K opf w ah lwe ise z u e i ne r S e i te g ewen -
a uf d en G raba l tä ren n u r d re ima l a uf , v e r t re ten d u rch e i -
d e t u nd l e ich t z u r e n t sprechend e rhobenen H and g ene ig t .
n en S a ty r2 3 1 ,d em i n e i nem F a l l e i ne Mänade a l s P edan t
I ne i nem F a 1 12 4' i s td a s S t andmo t iv v e ränder t , d i eF igu re r -
e n tgegenge s te l l t i s tm . K a t . 1 26 u nd 1 29 z e igen d en S a -
s che in tm i tg ek reuz ten B e inen u nd h a td en K opf g eradezu
t y r a us e i nem Rhy ton t r inkend . A ls A t t r ibu te s i nd i hm
i n d i e H and g es tü tz t .
d er T hy r soss tab o de r d a s p edum b e igegeben . D er S a ty r a uf d em A l ta r i n P iacenza ( Ka t . 1 8a ) i s t t anzend d a rge s t e l l t . E r s chw ing t d en T hy r soss tab u nd e i nen K an ta ros .
D ie F igu r t r äg t a n l iegende , f a l tenwerf ende B e in lde ide r , e i n k n ie lange s , f a l ten re iches Ä rme lgewand , d a s a uf d e r Hüf t e e i nen B au sch b i lde t u nd i n d e r T a i l le d u rch e i nen
D ie t anzende Mänade a uf d e r g egenüber l iegenden S e i te h eb t m i t d en z u r S e i te a usges t reck ten A rmen d en S aum i h res G ewandes , s o d aß s i e d avon umweh t w ird . S ie i s t
Gü r te lg eha l ten w ird . E in Man te l , d e ri mme ra uf d e rr e ch t en S chu l ter m i t e i ne r r unden F ibe l b ef es t ig t w ird , b i lde t a uf d e r B ru s t e i nen B au sch u nd f ä l l t am R ücken b i s z u
d er e inz ige B e leg u n te r d en A l tä ren f ü r d a s V orkommen
d en Waden h e rab . E ine w e iche Mü tze , d e ren o be re r Z ip -
d i eses Mo t ivs . I konograph isch g re if en d i e D a r s te l lun -
f e l n ach v o rne umkn ick t u nd d e ren h in te res E nde d en
g en a uf k omas t ische T ypen z urück , w ie s i e i m G efo lge
N acken b edeck t , v ervo l ls tänd ig t d i e B ek le idung . Auf
d es D iony sos e r sche inen . D e r S a ty r a uf K a t . 1 8a e n t -
Höhe d e r Oh ren t e i l t s i ch v om N acken schu tz d e r Mü tze
s pr ich t i ne twa d em S a ty r typu s TH 8 1 n ach Ma tz 2" . A l -
e i n s chma le r S t re if en a b , b edeck t e i nen T e i l d er Wangen
l e rd ings i s t d e r Körpe ru n se res S a ty r s w e i te rn ach h in ten
u nd r e ich tb i s a uf d a s S ch lü sse lbe in h erun te r . Auf z we i2 4 2
g ebogen , w odu rch e re l a s t ische r e r sche in t . G enaue t ypo -
d e r e rha l tenen D a r s te l lungen t r agen d i e F igu ren j e e i nen
l og ische E n t sprechungen f ü r d i e Mänade f i nden s i ch
H ir ten l c rumm s tab , d a s s og . p edum , i n d er H and , d i e d en
n ich t . A ls S ch le ier tänzer in i s t s i e n och am e hes ten m i t
e rhobenen A rm am E l lenbogen u n te r s tü tz t2 4 3 .
d em Mänaden typu s TH 4b e i Ma tz 2" z uv erg le ichen , d i e f ü r g ewöhn l ich j edoch k e ine A t t r ibu te i n d en H änden
I h re T rach t r ü ck t d i e F igu ren i nd i e Nähe d e rA t t isda r s te l -
h ä l t . I n b e iden F ä l len h ande l t e s s i ch um n eua t t ische
l ung , d a sp edum w e is te benf a l ls d a rauf h in . D och s t e l l ts i ch
T ypen , d i e z um T e i l v on s pä tk lass ischen V e r s ionen a b -
d i eF rage , o bh i e rt a t säch l ich A t t i s s e lb s ta bgeb i lde ti s tu nd
h äng ig s i nd . Da s Auf t re ten d e r k oma s t ischen F igu ren a n
o b d i e A uf t raggebe r m i t d e r Wah l d i e se r D a r s te l lung s i ch
G raba l tä ren i s t m i t d iony s ischen J en se i t svo r s te l lungen
s e lb s t a l s M i tg l iede r d e r Ku l tgeme inde a u sw e isen .
z u e rk lä ren . D er Men sch u n terw irf t s i ch d em o rg ia s t i -
W ie u n lda r d i e I d en t if iz ierung d e r F igu ren m i t A t t is i s t ,
s chen T re iben a l s Z e ichen d er L os lösung v on a l len d i es -
z e igen d i e F o rmu l ierungen , d i e V erma seren 2 4 f ü r d i e g e -
s e i t igen Mühen d u rch d en T od 2" .
n ann ten S tücke f i nde t . E r b eze ichne t s i e a l s „ A t t is f u-
I V . 2 .4 .2 .E inze lne Mo t ive u nd G egen s tände D er H inwe is v on H a senda r s te l lungen a uf d en d iony -
2 31 2 32
s i schen T hemenk re is l ä ß t s i ch a u s d en s z en i schen Z u -
2 33
s ammenhängen e r sch l ießen , i n d enen d e r H a se a n a nde -
2 34
2 35
r en Denkmä lern e r sche in t" 6.E r t auch t a uf d en G rab a l tä ren a n u n te rgeo rdne te r P os i t ion u nd I d e inf orma t ig a uf , e twa i m G iebe lm a n e i ne r We in t raube n agend .
2 36
Häuf ige r a l s f i gü r l iche D a r s te l lungen k ommen K ra te r e v or , d i e b e sonde r s i m Z u sammenhang m i t We in ranken ,
2 37
d i e a u s i hnen e rwach sen , d i e V e rb indung z um d i ony s i -
2 38
Ka t . 1 26 u . 1 29 . Ka t . 1 8a . E Ma tz , D ie D ionys ischen S a rkophage ( 1968 ) 1 .T e i l , 5 0 TH 8 1 . a .0 . 1 9 TH 4 . E ine v e ra l te te V o r s te l lung g eh t d avon a u s , d aß d ie V e r s to rbenen d ie E igen scha f ten d e r S a ty r en i m G ef o lge d es D ionysos a nnahmen . E n t s pr echend i s t f ü rd ie D a r s te l lung w e ib l iche rV er s torbener a n Mänaden z u d enken . B . S ch roede r , B Jb 1 08 / 109 , 1 902 , 5 6 f . P f lug , P or t rä ts te len N r . 2 16 u .2 53 ; Dü t schke , An t ike B i ldwerk e i n Obe r i t a l ien I V ( 1880 ) N r . 4 54 , 4 61 , 4 89 . Z u Ha senda r s te l lungen v g l . : J .L e ich tf r ied , D er Ha se i nd e r a n t iken Kun s t ( 1979 ) . Ka t . 4 7 . Ka t . 2 0 . 4 5 . 8 0 u . 1 39 .
S ie s i nd n eben i h re s d i ony s ischen B ezug s a uch a l s z u
E inen H inwe is d a rauf g eben d ie S ch i lderungen v on G rabgär ten b e i P e t r on . s a t . 7 1 . Z u G rabgär ten i m a l lgeme inen s .W . F .J a shem sk i , T he G a r d en s o fP ompe j i , H e rcu laneum a nd t he V i l la s D es t royed b y t he V esuv iu s ( 1979 ) 1 43 i f . ; s i ehe a uch J .M . C . T yonbee , D ea th a nd Bur ia l i n t he R oman w o r ld ( 197 1) 9 4 i f .9 7m i t Que l len z u r Au sges ta ltung d er Gä r ten . 2 40 K a t . 1 58 . 2 41 K a t . 3 9 . D ie g ek r euz ten B e ine t auchen i n Aqu i le ia e inma l ig a uf , s i nd a be r a uf a nderen D en l cmä lergruppen d e r R eg ion ü be r l ief er t . Vg l d azu CCCA I V ( 1978 )T af . LXXX IN r .2 10 , wo d e rT e i l e ine rG raba rea le inf a s s ung a u s B o re t to b esch r ieben w ird . H eu te b ef inde t s i ch d ie g esam te An lage i m G ia rd ino P ub l ico i n R egg io Em i l ia . 2 42 K a t . 3 8 u .4 1 .
S te in g ewordene P f lanzenbehä l te r z u v e r s tehen , d i e a l s
2 43
2 39
s chen T hemenk re i s h e r s te l len . I n v i e r F ä l len n ehmen s i e a l s Haup tmo t iv d i e g e sam te N eben se i te e i nm . A ußerdem t auchen s i e a l s M i t te ls tück d e r R ahmung ( Ka t . 1 07 ) u nd i nV erb indung m i t G re if en ( Ka t . 2 2 . 3 9 . 4 0 . 4 4 . 8 2 . 1 23 ) a uf . B e i d en K ra te ren i s t d arübe rh inau s a uch e i ne z we i te B edeu tung sebene z u b e rück s ich t igen , i n sbe sonde re b e i K ra teren , a u s d enen We in - o de r E f eu ranken e rwach sen .
d auerhaf te B epf lanzung d en A l ta r u nd d a s G raba rea l s chmücken 2" .
2 44
2 2
Übe rd en U r sprung u nd d i e H e r le i tung d e rA t t isda r s te l lungen u nd s e ine r T rach t s ow ie d i e i nha l t l iche u nd b i ld l iche V erknüpfung m i t P a r is u nd P an z u le tz t L . E . R o l le r , H e sper ia 6 3 , 1 994 , 2 45 . CCCA I V , 1 978 , 9 3 i f .
n&a ir e" , o hne e i nen k onk re ten B ezug z um My thos h e rzu s t e l len u nd r äum t z u le tz t e i n , d aß d i e G le ich se tzung k e i -
B ez iehung , d i e z w ischen d e r m i l i tä r ischen L au fbahn u nd d er D a r s te l lung b es teh t , i s t d abe i n u r z u s peku l ie ren .
n esf a l ls g e s iche r t i s t" 5. Of enba r g enüg te j edoch d i e
Mög l icherwe ise b esch ränk t s i ch d i e V e rb indung a uf d i e
Ähn l ichke i t d e r T rach t u nd d a s Mo t iv d es T rauern s , d a s
T a t sache , d aß b e ide F remde i m w e i tes ten S inne s i nd : d e r
d u rch d en z u r H and g ene ig ten K opf a u sged rück t w i rd ,
S o lda t , d e re i nen g roßen T e i l s e ines L eben s a uße rha lb s e i -
u nd i n a nde ren s z en ischen Z u sammenhängen f i r e i ne
n e r H e ima t v e rb rach t h a t , w äh l t a l s v e r sch lüs se l tes Z e i -
I d en t if z ie rung a l s A t t is s pr ich t , d aß d i e se F igu ren i n d e r
c hen s e ine r b iograph ischen V ergangenhe i t d i e F igu r i n
F or schung a l lgeme in a l sA t t is b eze ichne t wu rden . H ie rbe i
o r ien ta l ische r T rach t , d i e i n a nde ren b i ld l ichen Z u sam -
i s t a be r z u b e rück s ich t igen , d aß d i e T raue r n i ch t z u d en
menhängen a uch a l s B a rba r d er ö s t l ichen P rov inzen o de r
w ich t igs ten A spek ten d e r A t t isge sch ich te g ehör t u nd z u -
O r ien ta le i ma l lgeme inen — a l so a l s F remder 2" — g edeu te t
d em k e ine s pez if isch a uf d en G o t t s e lbs t z u t ref f ende
w e rden k ann 2" .
Empf indung i s t .A l s d i ese k önnen v i e lmeh rL iebe , S e lbs t -
E ine V e rb indung z w ischen d e rb a rba r ischen H e rkunf t d e r
k a s te iung b zw . S e lbs tmord , W iede rauf e r s tehung u nd /ode r
S t if t e r u nd d er D a r s te l lung , w ie s i e C a lder in i 2" h e r s te l l t ,
Umwand lung i ne i ne a nde re L eben sf orm2 4 6 g e l ten . Un te r
i s td agegen a bzu lehnen , d ad i eF igu ren a uch a uf G raba l tä -
i hnen f ügen s i ch g e rade d i e j en se i t sbezogenen B egr if f e d es My thos g u t i n d en s epu lk ra len R ahmen e i n u nd s o wu rden s i e z um A n laß f ü r d i e „ A t t i s" Iden t if ika t ion g e -
2 45
n ommen2 4 7 .E s i s t a l le rd ing s z u b edenken , d aß d e r W ie -
L I MC I I 1( 1986 ) 4 4 s .v .A t t is [M . J .V erma seren ] : „ In d e r r öm ischen
Kuns t f i nden w ir h äuf ig d en s og . A t t is f un6ra ire , d e r d em A t t is i nT rach t u nd H a l t ung g l e ich t , v on d em w ir a ber n ich t g anz s i che r w issen , o b e r a uch w i rk l ich m i t A t t is g l e ichzu se tzen i s t ." Auch N . C amb i , R öm ische G räbe r s t raßen 2 67 m i t Anm . 18 b ezwe if e l t e ine A l lgeme ingü l t igke i t f ü r d ie B enennung d e r F igu r a l s A t t is . 2 46 Z um A t t ismy thos s .M . J .V erma seren , Cybe le a nd A t t is . T he My th a nd t he C u l t ( 1977 ) ; z u d en v e r sch iedenen Au sges ta l tungen d er G esch ich te a uch L I MC I I 1( 1986 ) 4 4 s .v .A t t is [ M . J .V erma seren ] . 2 47 S o a uch P f lug , P o r t rä ts te len 18 f . 2 4 8 Vg l d azu : H . H . S cu l la rd , R öm ische F es te . Ka lende ru nd Ku l t ( 1981) 5 4 . H . Bü rg in -K re is i n : P rov inc ia l ia . F es tsch r . f i r R udo lf L au r -Be la r t ( 1968 ) 2 7 . D iese r Auf f a ssung w ider spr ich t a uch n ich t d ie Aussage B . And reaes , RM E rgH . 9( 1963 ) 1 34 , „ d ie V o r s te l lung v on d iesem L and d e r H in k unf t " —g eme in t i s t d i e I nse l d e r S ee l igen — , s e i i n d e r r öm ischen J en s e i tsauf f a ssung a l lgeme in v erb re i te t . D enn d iese g ib t n u r Au skunf tü be r e ine a l lgeme ine J en se i t svor s te l lung , n ich t a be rü ber d as L eben n ach d em T od a l s E inze lpe r son . D ies g i l t a uch f u r d ionys ische J en se i t svo r s te l lun g en . Vg l . : J .E ngemann ,J bAC E rg . H . 2( 1973 )4 4 f . , d e rI n schr if ten u nd l i tera r i sche B e lege z um B egr if fI nse l d er S e l igen z u sammenge s te l l t h a t . 2 49 Z um Wande l d es H ir tenknaben z um Go t t v g l . P .L amb rech t , A t t is . V on
d e rauf e r s tehung sgedanke o de r d i e I d ee e i ne s We i te r le b en s a l s I nd iv iduum n ach d em T od d en R öme rn f r emd w a r . I n i h re r V o r s te l lung swe l t w a ren d i e G e i s te r d er V e r s t orbenen w en ige r ü ber lebende E inze lwe sen , a l s e i n u n d ef in ierba re r K omp lex v on S ee len i nd e rT o tenwe l t2 4 8 . K e ine r d e r g enann ten A spek te d e s A t t ismy tho s k ann j e d och k onk re t m i t d e r D a r s te l lung i nV e rb indung g eb rach t w e rden u nd e si s t f r ag l ich , o b i nd i ese F igu r d e r g esam te K omp lex d e s My thos h ine inge le sen w e rden d a rf , s i e g l e ich sam a l s p a r s p ro t o to g e l ten muß . I m g e se tz ten F a l l w ä re e ine my tho log i sche F igu r , d i e s pä t e rz um G o t ta vanc ie r tu nd d e ri nG eme in schaf tm i tK ybe l ek u l thaf t e V e r ehrung z u te i l w u rde , a uf d en N eben se i ten e i ne s G rabdenkma ls d a rges te l l t2 4 9 .I n O be r i ta l ien f i nde t
2 50
h e rde r sknaap t o t g od ( 1962 ) . E ine Au snahme b i lde t d e rA l ta r i nB ra ( Ka t . 2 43 ) h ier : I V .1 . 1 . S . 1 7 , a uf
d essen l i nke r Neben se i te i n e inem t empe la r t igen G ebäude e ine s t a tua r i sch a nmu tende w e ib l iche F igu r d a rges te l l t i s t . I n V e rb indung m i t d e r Opf e r szene a uf d e r g egenübe r l iegenden S e i te i s t h ier e ine I den t if z ierung d e rF igu ra l s Gö t t in g es iche r tu nd l og isch e rk lä rba r . Ander s s t e l l t s i ch d ie S i tua t ion a uf d en s pä te r e n ts tandenen S a rkophagen d a r , a u f d enen s i ch h äuf ig ü be r d i e b loße An sp ie lung h inau sgehend B i lde rv on G ö t tern o de r my tho log ischen S zenen f i nden v g l . Gabe lmann , We rk s ta t tgruppen N r . 6 T af . 5 . 1 , N r . 3 5 T af . 1 8 .1 ( D iosku ren ) ,N r . 3 8 T af . 1 8 .3 ( E ros u .P syche ) , N r . 5 6T af . 2 4 .1 ( Phae ton ) . Nach N . C amb i , R öm ische G räber s t raßen 2 67 t r e ten s i che r i den t if iz ie rba re A t t isf igu ren a uf G rabdenkmä lern e benf a l ls e r s t a b d em 2 .J h . n .C h r . a uf . 2 52 E ine G le ichse tzung d e r „A t t is" -F igu ren m i t d em Go t t z öge a be r e ine w e i tgehend a uf Hypo the sen b eruhende A rgu men ta t ion n ach s i ch , s e tz t s i e d och d i e d e ta i l ie r te u nd v e rbre i te te K enn tn is d es My thos v o rau s , um i nd iese D a r s te l lung , s äm t l iche o de r a uch n u rT e i laspek te d e r G esch ich te h ine inzu lesen u nd e n t sp rechend z u d eu ten . D ies w iederum i s t n u r i m R ahmen e i ne rw e i ten V e rbre i tung d es Ku l tes d enkba r . I nT r ies t v ermu te t man e i n Me t roon , a ufgr und d e r I nschr if t C IL V , 5 19 , i n d er e i n a ed i tuu s g enann t w i rd . E in g es icher te r a r chäo log ischer B efund e x is t ier t i ndes sen n ich t —v g l . d azu CCCA I V ( 1978 ) 9 6 N r . 2 39 . 2 52 K a t . 3 9 . 2 53 K a t . 3 9 . 4 0u . 1 36 . D ie I nsch r if ten d e rü br igen A l tä re s i nd n ich te rha l ten . 2 54 S o a uch L . E . R o l le r , H esper ia 6 3 , 1 994 , 2 51 , d ie A t t is n ich t a l s P hrygen i m B e sonderen , s ondern a l s F remden u nd O r ien ta len a l lgeme in e rkann t w is sen w i l l . K lä rung z u r B edeu tung d er „A t t is -F igu ren" i m s epu l l c ra len K on tex tk önn te n u ri mR ahmen e iner A rbe i t g ewonnen w e rden , d ie s äm t l i che G rabdenkmä le r m i t d i esem Mo t iv u n te r b esonde re r B erück s ich t i g ung d er z ugehör igen I nschr if t en u n ter such t . D ie G raba l tä re a l le ine s i nd h ierf ü r n i ch t a u ssagek rä f t ig g enug . 2 55 E ine Au snahme s t e l l t e in A l ta ra u s S a lona d a r , d er e iner C aese l l ia Gazza v on i h rem Mann e rr ich te t wu rde . H ie r i s t a uf d e r l i nken Neben se i te e ine A t t is -F igu r z u e rkennen , wobe i d ie I den t if ika t ion m i t d em Go t t d u rch d a s p edum g es iche r t i s t , v g l . d azu J .O r ta l l i , R öm i sche G räber s t raßen T a l l 2 8 b . 2 56 A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 2 30 . E in F undkomp lex v on meh -
s i ch i nne rha lb d e r b ehande l ten D enkmä lerg ruppe n i ch t s V e rg le ichba re s , d .h .D a r s te l lungen v on G ö t ter na uf s i cher d em s epu l l c ra len K on tex t z ugehö r igen D enkmä le rn t r e ten i m 1 .J h . n i ch ti nE r sche inung 2" .A l le in d i eN ich tex is tenz a nde re rB e isp ie le r e ich t f ü rd i e a b lehnende B ean twor tung d e r F rage z wa rn i ch t a u s , d och i s t i nV e rb indung m i t d em z we if achen , n ahezu i d en t i schen E r sche inen d e r F igu r e her v on e i nem c h if f rear t igen , s ymbo lhaf t en C ha rak te r d e r D a r s te l lung a u szugehen , a l s v on e i ne r P e r son if iz ie r ung d e rG o t the i t2 5' .S o i s td i eF rage , o b d e rA uf t raggeber s i ch m i t d e r Au swah l d i e se r D a r s te l lung a l s M i tg l ied d e r K u l tgeme inde a u swe is t —e ben so w ie d i e I d en t if iz ierung d e rF igu rm i tA t t i s —v or d i esem H in te rgrund w oh ln ega t iv z u b ean two r ten . E n t sprechend muß d i e T he se , d aß d i e S o lda ten i m Z uge i h re r D ien s tze i t i n d en ö s t l ichen P ro v inzen v e r s tä rk t m i t d em A t t isku l t i nK on tak t k amen u nd a u s d i esem G rund f ü ri h re G rabdenkmä le ra l sZ e ichen i h r e r b e sonde ren B ez iehung z u d em G o t t , d i e D a r s te l lung w äh l ten , a bge lehn t w e rden . D a z um inde s t f i r Q . E tuv iu s C apreo lu s e i n c ur sus h onorum i nd en n örd l ichen P rov in z en g es icher t i s t2 5 2 ,w ä re d i e se T he se a uch n i ch t a l lge me ingü l t ig . V ie l le ich t i s t m i t e i ne r v on d e r k u l thaf t en V e reh rung u n a bhäng igen u nd ü be rg re if enden B edeu tung d e r F igu r z u r e chnen , d i e m i t d em B eruf d e rV e r s to rbenen b zw . S t if t e r
r e ren G raba l tä ren i n S a lona , d e r Haup ts tad t d er a n t iken P rov inz D a lma t i ens , d e r d en I nschr if ten z uf o lge v on F re ige la ssenen o r ien ta l ische r H e rkunf t e r r ich te t w orden i s t u nd e inma l A t t is a uf e ine r N eben se i te z e ig t , s che in t C a lder in is T hese z u s t ü tzen , v g l . O r ta l l i a .0 . 1 78 .
z u sammenhäng t .A uf d re ien d e rA l tä re w e rden s i ea l s S o l d a ten o de r V e te ranen b eze ichne t 2" . Übe r d i e k onk re te 2 3
r en e r sche inen , d e ren „ Be s i tze r" f r e igeboren u nd i t a l i -
b en se i ten d es A l ta r s P e r sonen m i tP o r t rä tzügen n u rd a rge s t e l l t s e in k önnen , d i e i n sch r if t l ich E rwähnung f i nden ,
s che r H e rkunf t s i nd 2" . D as Mo t iv d es „ A t t is f un6 ra ire" f i nde t s i ch a uße r a uf A l t a rneben se i ten a uch a n R e l ief s , d i e a l s G raba rea lbeg ren z ungen d i en ten2" .I nd i e se re xpon ier ten F orm i s t d i e D a r -
muß u n ter such t w e rden , w e lche d e r g enann ten P e r sonen f ü r e i ne D a r s te l lung i nF rage k ommen . E ine e i ndeu t ige E n t sche idung ü be r d i e I d en t i tä t d e r d a r -
s t e l lung j edoch z e i t l ich u nd g ew issermaßen a uch r eg iona l
g e s te l l ten w e ib l ichen F igu r k ann i m F a l le d e s A l ta r s d e s
b eg renz t . S i e i s t w ede r a uf d en s pä te r e n t s tandenen S a r -
A r r iu s Mace r ( Ka t . 3 6 ) g e t rof f en w e rden . I nd e r I n sch r if t
k ophagen n och a uf d en z um T e i l g l e ichze i t igen s t ad t rö -
t r i t t e i ne A r r ia T roph ime a l s S t if t er in a uf , d i e d i e E r r ich -
m ischen G raba l tä ren z u f i nden .
t ung d es A l ta r s z u L ebze i ten v e ran laß te . D a s i e d i e e i nz i g e w e ib l iche P e r son i n d e r I n schr if t i s t , muß e s s i ch b e i
I V . 2 .6 .Ü br ige Mo t ive m i t s epu lkra l symbo l i schem
d e r D a r s te l lung um e i n B i ldn is d e rA r r ia h ande ln .
B ezug Z u le tz t s e ien h i e r d i e D a r s te l lungen g enann t , d enen i m G rabkon tex t e i ne a po t ropä i sche F unk t ion z ugesprochen w e rden k ann . Z u d i e sen g ehö ren G re if en" u nd L öwen . S ie t r e ten me is t a n t i the t isch a uf u nd s i nd a n u n te rgeord n e te r S t e l le d es A l ta r s a nzu t ref f en . S o f i nden s i ch G re if en e twa a l s N eben se i tendeko ra t ion d e r S ocke l ( Ka t . 3 9 u nd 4 4 ) o de ra l s R ahmung sbe s tand te i l ( Ka t . 2 2 ) s ow ie a uf d er L e is te , d i e z u r B ek rönung ü ber le i te t ( Ka t . 4 0 . 4 6 u nd 1 23 ) . L öwen s i nd v o r a l lem i n Zwe ie rkomb ina t ionen a l s
Ähn l ich l i eg t d e r F a l l b e i d em A l ta r d e s C e r r in iu s C o rdu s ( Ka t . 3 4 ) , i n d e ssen I n sch r if t e benf a l ls n u r e i ne w e ib l iche P e r son g enann t w ird . B ru s in2 6 3 n enn t d i e m änn l iche F igu r C e r r in iu s C o rdu s , a l so d en P a t ron , d e s sen N ame i nd e rI n s ch r if ta n e r s te rS t e l le u nd i mD a t iv e r sche in t . D ae rd avon a u sgeh t , d aß d i ei mD a t iv g egebenen N amen a ns i ch s chon d en T od d e r G enann ten v o rau s se tz ten , k omm t e rz u d em S ch luß , d aß d i e b e iden B i ldn is se a uf d en N eben se i ten d e s A l ta r s h i e r d en P a t ron u nd d i e F rau d e s S t if t e r s m e inen .
s e i t l ich e B egrenzung d e r P y ram iden z u f i nden ( Ka t . 4 6 .
D abe i i s tz ub edenken , d aß d i e E rwähnung e i ne s N amen s
4 7 . 5 2u nd 1 39 ) . Auf d em A l ta rK a t . 1 08 w e isen d i eR es te
i mD a t iv g rund sä tz l ich n i ch ta u s re ich t , d i eP e r son a l sV e r -
d e rL öw en ta tzen a uf e i ne g roßf orma t ige re D a r s te l lung a n
s t o rbene z u k ennze ichnen 2 6 4 .D ie I n sch r if t d es A l ta r s d e s
d en N eben se i ten h in .
S ex tu s C aesern iu s ( Ka t . 3 5 )n enn tn eben d em P a t ron n och f ünf w e i te re P e r sonen , d e ren N amen i m D a t iv g egeben s i nd , b e i d re ien k ennze ichne t e i n vn ach d en N amen s i e
I V .3 .T hemen m i tp er sönl ichem B ezug z u d en A uf traggebern /V er s torbenen
a l s n och L ebende 2 6 5 .D och i s t e s w en ig w ah r sche in l ich ,
Un te r d i e sen Obe rbeg r if f w e rden d i e D a r s te l lungen g e -
H e renn iu s ( Ka t . 9 3 ) z um Z e i tpunk t d e r A l ta r s t if t ung b e -
d aß
f aß t , d i e v a r i ie rend k onk re ten B ezug a uf d en V er s torbe -
z um
B e isp ie l
s äm t l iche
F am i l ienm i tg l iede r
d e s
r e i t s v e r s torben s i nd . H ie r s t ehen a uße r d em S t if t e r a l le
n en b zw . Auf t raggebe r n ehmen . G eme in t s i nd h ie r n ich t
N amen i m D a t iv . E indeu t ige H inwe ise a uf d en T od d e r
T hemen , d i e d u rch w e i te rgehende I n te rp re ta t ionen Auf -
G enann ten k önnen d i e Angabe ü be rd a s e r re ich te L eben s -
s ch luß ü be r J en se i t s - o de r R e l ig ion svor s te l lungen g eben ,
a l te r , e i n umf a ssende r c ur sus h onorum o de r d i e k onk re te
s ondern s o lche , d i e e twa s ü ber d a s L eben d e r Auf t ragge -
T odesu r sache 2 6 b e inha l ten . Auch Z u sä tze w ie p ien t is s i -
b er a u s sagen , ü be r i h ren B e ruf o de r i h r p e r sön l iche s
mu s o der c ar i s s imus d i enen i n d e r R ege l a l s C ha rak te r i -
S e lbs tve r s tändn is i nd e rG e se l lschaf tu nd i mp r iva ten B e -
s i erung b e re i t s V er s torbene r . D is Man ibu s k ann j edoch
r e ich . D abe i i s tz unäch s td i e I den t i tä td e rD a rges te l l ten z u
p rophy lak t i sch v erwende t w e rden , s i ch a l so a uf a l le i n -
k lä ren ,u nd a uf d e r G rund lage d i e se rE rgebn isse i ne inem
s ch r if t l ich e rwähn ten P e r sonen b ez iehen , a uch a uf j ene ,
w e i teren S ch r i t t n ach d e r I n ten t ion d e r Auf t raggeber z u
d i e z um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung n och l e b ten . E ine g e -
f r agen .
w isse V o r s ich t b e i V e ra l lgeme ine rungen s o lche r Au s sa g en s che in t a ngebrach t u nd e i ne Überprüfung d e r e i nze l -
I V . 3 .1 .P or trä tf iguren
n en I n sch r if ten a uf d i eses P rob lem h in n ö t ig .
B esonde re B edeu tung k omm t d en F igu ren z u , d i e a uf g rund i h re rP or t rä t s a l sA bb i lde rd e rP e r sonen g e l ten k ön n en , d i e m i t d em G raba l ta r i n e nge r V e rb indung s t ehen , s e i e sa l sd i eV e r s to rbenen o de ra l s d i ez um Z e i tpunk t d e r
2 57
Ka t . 3 9 .
2 58
E ine G raba rea lbegrenzung a u s B o re t to , h eu te i n R egg io Em i l ia , G ia rd i -
n o p ubb l ico , z e ig t a n d en s e i t l ichen E ck en j e e ine S te le m i t d iesem Mo t iv . S ie s t amm t a u s d em 3 .V ie r te l d es 1 .J h . n .C h r . Vg l . P f lug , P o r t r ä t s te len 1 78 N r . 5 8 T af . 1 5 , 4 .u nd h i e r Anm . 2 27 . 2 59 Z u d en v e r sch iedenen B edeu tungen d es G r e if en a l s T ode sdämon , G rab -
Auf s te l lung n och l e benden S t if t er . D am i t i s t z ug le ich e i ne g rund sä tz l ich z u k l ä rende F rage a ufgeworf en , n äm l i ch d i e n ach d e r I den t if z ierung d e r F igu ren . I n d e r V e r g angenhe i t wu rden d i e a uf d en N eben se i ten d e r G raba l tä -
2 65
wäch te ro de ra l sB eg le i ter d e r S ee le i nd a sJ en se i t sv g l . : RAC X I I ( 1983 ) s .v .G re if 9 58 i f . [ H . B randenbu rg ] . G . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 6 5 g ib t e i nen v e ra l lgeme ine rnden H inw e i s a uf a l le i n s e inem F üh rer b ea rbe i te ten A l tä re , i nd em e ra l le F igu ren a l s V e r s torbene b eze ichne t , 2 37 a u sd rück l ich f i r C er r in iu s C o rdu s ( Ka t . 3 4 ) ; B . F o r la t i T ama ro , Aqu i lNos t 4 -5 , 1 933 -1934 , 3 6 f ü r Ma ia S eve ra ( Ka t . 3 3 ) ; S cr inar i , C a ta logo 1 28 f i r C er r in iu s C o rdu su nd 1 29 f i r Ma ia S eve ra ; a nde r s Mansue l l i , RM 6 5 , 1 958 , 9 5 f ü rC er r in iu s C ordu s ; H . G a b e lmann i n : R öm ische G räber s t raßen ( 1987 ) 2 99 v e ra l lgeme inernd . K a t . 1 3 . 3 2 -37 . 12 . 1 28 . Dabe i s t e l l t d e rA l ta r d es A lb iu sV i ta l is ( Ka t . 3 7 ) e i ne Au snahme d a r , d a d ie w e ib l ich F igu r n ich t m i t P o r tä tzügen a u sges ta t te t i s t . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 37 . Vg l . : h ier z um E r sche inung sb i ld d e r I n sch r if ten V I . S .4 9 i f . D iese Angaben e r sche inen e he r s e l ten .
2 66
S iehe h ie r Anm . 4 43 .
2 60
r e d a rge s te l l ten P e r sonen a l s B i ldn isse d er V er s to rbenen b eze ichne t2 6° .E ine e i ngehende B e t rach tung d er Da r s te l l ungen i nV e rb indung m i t d en I n sch r if t en l ä ß t e sj edoch n o twend ig e r sche inen , d i e I den t i tä t d e rD a rges te l l ten a uf s Neue z u ü berprüf en .
2 61 2 62
V on d en n eun 2 6 1 A l tä ren m i tP or t rä tf igu ren s i nd b e i s i eben b e ide N eben se i ten e rha l ten . S i e z e igen j ewe i ls e ine w e ib -
2 63 2 64
l i che u nd e i ne männ l iche F igu r2 6 ,b zw . zw e i männ l iche F igu ren . A u sgehend v on d e r Annahme , d aß a uf d en Ne 2 4
I mF a l le d es C er r in iu s -A l ta r sn un mag d e rP a t ron t a t säch -
s t e l len . D a s se lbe g i l t f i r K a t . 1 25a , w o C . T ro s iu s A z -
l i ch v e r s torben s e in , f i r I u l ia , d i e L eben sgef äh r t in d es
b es tu s , s i ch s e lbs t u nd s e ine F rau T ros ia Ny rnph ine a uf
S t if t e r s i s t d i ese s a be r n i ch t z w ingend . I h r B i ldn is e r -
d en N eben se i ten a bb i lden l ä ß t . E r s e lbs t u nd w oh l a uch
s che in t a uf d e r l i nken N eben se i te u nd d i e Annahme , a uf
s e ine F rau l e ben z um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung n och ,
d e r g egenübe r l iegenden S e i te d e s A l ta r s s e i i h r Mann ,
An laß d e r S t if tung i s t d e rT od d e s S ohnes .
Q . C er r in iu s C or in thu s , d a rges te l l t , e r sche in t f o lge r ich t ig
E indeu t ig s t e l l t s i ch d i e S i tua t ion a uf d em Num is iu s
u nd l i eg t d och v i e l n ähe r , a l s d i e Komb ina t ion : F rau d e s
C a s to rA l ta r ( Ka t . 1 3 ) d a r . Auf d en b e iden N eben se i ten
S t if t e r s u nd P a t ron .
i s tj e e i n b ä r t ige rT oga tu s d a rge s te l l t , w obe i l e d ig l ich d a s
D ie I n sch r if t d es A l ta r s d es S ex tu s C aesern iu s L ibanu s
S tandmo t iv s e i tenve rkeh r t e r sche in t . T ro tz d e r h andwe rk -
( Ka t . 3 5 ) n enn t z wa r i n sge sam t v i e r w e ib l iche P e r sonen ,
l i ch q ua l i tä tvo l len A rbe i t i s t d en P or t rä t s z unäch s t n i ch t
d och d i e Ano rdnung u nd Z u sammen s te l lung d e r Namen
z u e n tnehmen , o b z we i v e r sch iedene P e r sonen g eme in t
l a ssen k e ine a nde re D eu tung z u , a l s d i e D a rge s te l l ten m i t
s i nd . D a a uf d e r r e ch ten N eben se i te u n te rha lb d e r D a r -
d en b e iden S t if tern , S ex . C aesern iu s C edru s u nd C aese r -
s t e l lung j edoch d e r N ame d es M . N um i s iu s C a s tor e r -
n ia P r ima , z ui d en t if iz ie ren . Z um e i nen i s ti nd e rI n sch r if t
s che in t , i s t d i e I d en t if iz ie rung e i ndeu t ig g e s icher t . Auf
n i emand e i ndeu t ig a l s V e r s to rbene r g ekennze ichne t —
d e r g egenübe r l iegenden S e i te i s t d emnach Q . V e luc iu s
v i e l le ich ti s ti nd i esem F a l l d e rT od d es P a t ron s S ex . L iba -
V en t s a bgeb i lde t , d e r d a s T e s tamen t s e ine s F reundes e r -
n u s d e r An laß d e r E r r ich tung , z um a nde ren w e isen l ed ig -
f ü l l te . E benf a l l s d enkba r , a be r u ngewöhn l ich w ä re d i e
l i ch d i e S t if t e r e i ne B ez iehung a uf ( s ie s i nd v e rhe i ra te t ) ,
I den t if iz ie rung b e ide r T oga t i m i t d em v e r s to rbenen M .
d i e e i ne g eme in same D a r s te l lung l og isch e r sche inen l ä ß t
Num is iu s C a s to r 2" .
u nd r e ch tf er t ig t .
I n s i eben v on z ehn F ä l len s i nd d emnach d i e P o r t rä tf igu -
Auf d em A l ta rd e sT ibe r iu s C laud iu s G ermanu s ( Ka t . 3 2 ) ,
r en a uf d en N eben se i ten m i t d en z um Z e i tpunk t d e r Auf -
d en d i e se r g eme in sam m i t s e ine r F rau , J u l ia P rocne u nd
s t e l lung n och l e benden S t if t er n i d en t isch . S i e b ed ienen
d em S ohn ,T ibe r iu s C laud iu s P rocu lu s , a ufges te l l th a t , e r s che inen w oh l e benf a l ls d i e B i ldn isse d e r S t if t e r a uf d en
s i ch e i ne r F o rmen sp rache , d i e z wa r a uf d en e r s ten B l ick of en s ich t l ich i s t , d e r B ü rge r i nT oga e t c . , a be r v o r d em
Neben se i ten . E indeu t ig i s t d i e S i tua t ion a l le rd ing s n i ch t
H in te rgrund d e s s oz ia len S t a tu s d e r S t if t e rw e i te r re ichen -
z u k l ä ren , d a T e i le d e r I n sch r if t z er s tör t s i nd , s i che r a ber
d e Au ssagen b e inha l te t .
n och w e i te re P e r sonen g enann t w e rden , a uf d i e mög l i -
A r r ia ( Ka t . 3 6 ) b eze ichne t s i ch s e lb s t a l s F r e ige la ssene
c herwe i se d i e D a r s te l lung z u t ref f en k ann . Ana log z u d en
d es A r r iu s Mace r . I ndem s i e i h ren P a t ron i nd e r I n sch r if t
v o rhe rgenann ten B e isp ie len w e rden j edoch d i e z um Z e i t -
a n e r s te r S t e l le n enn t u nd z u sä tz l ich s e ine m i l i tä r ische
p unk t d e r E r r ich tung n och l e benden S t if te r g eme in t s e in .
L au fbahn u nd s e in D ecu r iona t i nA qu i le ia e rwähn t , h of f t s i e , d aß g l e ich sam e i nT e i l s e ine sA n sehen s a uf s i e s e lbs t
Unen t sch ieden mü s sen d i eV e rhä l tn isse b e i d em A l ta r d e r
ü be rgeh t . D abe ii s td e rP a t ron n i ch td e ra k tue l le An laß d e r
Ma ia S evera ( Ka t . 3 3 ) u nd d em d e s A lb iu s V i ta l i s ( Ka t .
S t if tung — mög l icherwe i se i s t e r n och n i ch t v e r s torben ,
3 7 ) b l e iben . D e r e r s te re g ib t i n d en w en igen R es ten d er
d enn n ach d en Angaben ü ber s e ine M i l i tä rze i tu nd s e ine s
I n sch r if t k e ine e r schöpf ende Au skunf t ü be r d en S t if te r ,
Am te s i n Aqu i le ia wü rde man i mF a l le s e ine sT ode s a uch
s ond ern n enn t l ed ig l ich z we i d e rP e r sonen , d enen d e rA l -
e i ne A l te r sangabe e rwar ten : d e r A n laß i s t v i e lmeh r i m
t a r g ew idme t w a r . I n w e lchem V e rhä l tn i s d i e b e iden z u e inande rs t anden , i s tj edoch n i ch tz u e rm i t te ln . D e r a nde -
T od i h re s S ohne s , C a iu s V a r iu s A r r ianu s , z u s uchen .
r eA l ta rl ä ß tb e ide D eu tungen z u : e sk ann s i ch s owoh l um
G le ichze i t ig d rück t A r r ia S to lz u nd D ankba rke i t d arübe r
d i e S e lb s tda r s te l lung d e s F reunde s , d er g l e ichze i t ig d er
a u s , F re ige la ssene e i ne s s o lchen Mannes z u s e in .
S t if t e rd e sA l ta r s i s t , a l s a uch um e i n B i ldn is d e sV e r s to r -
D a s g i l t a uch f ü r d i e S t if t e r d e s C e r r in iu s -A l ta r s ( Ka t .
b enen h ande ln . Daß h i e r t r o tz d e r i n sch r if t l ichen E rwäh -
3 4 ) . D e r P a t ron i s t S o lda t u nd s t eh t a n e r s te r S t e l le d e r
n ung z we ie r Männe r , w a s a n f ü r s i ch z u r D a r s te l lung
I n sch r if t . D e r G lanz s e ine s m i l i tä r ischen R ang s f ä l l t s o -
z we ie r männ l iche r P e r sonen b e rech t ig t , e i ne w e ib l iche
m i t a uch a uf d i e n achf o lgend G enann ten .
N ich tpor t rä tf igu r , a uf d e r g egenübe r l iegenden S e i te a l s
I n d e r I n sch r if t d es C aesern iu s -A l ta r s ( Ka t . 3 5 ) s t eh t d e r
Mo t iv g ewäh l t wu rde , l ä ß t v ermu ten , d aß a uch b e i d en
P a t ron a n e r s te r S t e l le , h i e rn i ch t g ekennze ichne t a l s h e r -
A l tä r en d i ese s T hemenbe re ich s , d eren zwe i te N eben se i -
a u s ragende s M i tg l ied d e r G ese l lschaf t , s ondern a l s d e r je -
t en n i ch t e rha l ten i s t , a uf d e r f eh lenden w oh l i mme r e in a nde r sge sch lech t l iche r P a r tne r z u e rwa r ten i s t 2" .
n ige , d em S ex . C ae sern iu s C edru s s e ine F re ihe i t z u v e r -
B e i d em A l ta r d es T iber iu s C laud iu s A s ty lu s ( Ka t . 12 )
Am t m i t a nzugeben .
d anken h a t . D e r S t if t e rn u tz t d i e G e legenhe i t s e in e i gene s
b e s teh t k e in Zwe if e l ü be r d i e I d en t i tä t d e r D a rge s te l l ten . I n sch r if t l ich w e rden d e rS t if t e ru nd s e ine F rau e rwähn t2 6 8 . Da d i e männ l iche F igu r a uf d e rN eben se i te m i t e i ne r d o l abra a u sges ta t te t i s t , d a rf s i e a l s d e rn och l e bende S t if te r ,
E ben so v erf ähr t Ones imu s ( Ka t . 1 28 ) , d e r s i ch s e lb s t a l s s ervus v i l icus v ec t iga l i s b eze ichne t . C . T ros iu s A zbes tu s 2 67 D ies t r i ff t a uf d i e A l tä re z u , d er en I nsch r if ten e inen P ar tne r e rwähnen . E ine Au snahme s t e l l t d e rA l ta rd e s Num is iu sC as tor , Ka t . 1 3 , d a ru nd d e r A l ta r d es S ucces su s i nV e rona , K a t . 15 . 2 68 Z u r a u sf üh r l ichen F i l ia t ion d es A s ty lu s s .h i e r : V I .3 .1 . S .2 6 u nd V I .4 .
T . C laud iu s A s ty lu s , d e r s e in Am t a l s d o labrar iu s a ng ib t , g edeu te tw erden . D ie w e ib l iche F igu ri s t d emnach a l s s e i n e F rau , I u l ia D iony s ia s , z u i d en t if iz ie ren .
u n te r Ka t . 12 , S . 19 . 2 69 D ie s z e igen d e rA l ta r d es S ucces su s ( Ka t . 15 ) u nd d e r d es P . Hos t i l iu s
Auch a uf d em A l ta rd e s Ones imu s( Ka t . 1 28 ) l ä ß ts i ch d er
C ampan iu s ( Ka t . 1 66 ) , d i e z wa r d i ese lbe P e r son zw e ima l a bb i lden , j e d och i nv er sch iedenen L ebens - b zw . S chaf f ensbere ichen .
S t if te r m i t s e ine r v e r s to rbenen F rau , I ly ra S eve r i l la , d a r 2 5
( Ka t . 1 25a ) h a t of en s ich t l ich k e in Am t b ek le ide t . E ru nd
V er s to rbenen
s e ine F rau s i nd b e ide F re ige la ssene e i ne s C a iu s .
s i nd" 2 7 9 n i ch t o hne w e i te res a uf d i e G raba l tä re ü ber t ragen
C laud iu s A s ty lus ( Ka t . 12 ) w idme t d en A l ta r s i ch s e lb s t u nd s e ine r F rau . Du rch d i e a u sf üh r l iche E rwähnung d e s V a ter s , w i rd s e iner g edach t , w enn e ra uch n i ch ti me i gen t l i chen S inne „ Empf änge r" d es A l ta r s i s t . A s ty lu s s e lb s t e rwähn t e benf a l ls s e in Am t : d o labrar iu s . Ob e s g e s e l lschaf t l ich j edoch e i nen n ied r ige ren S t e l lenwer t e i n n i mm t , i s t u n lda r , w i rd j edoch d u rch d en ü be rdeu t l ichen H inwe is a uf d en m i l i tä r ischen R ang d e s V a ter s w ah r s che in l ich .
a uch
i m
R e l ief a l s
S ta tuen
a ufgef aß t
w e rden . D enn a nde r s a l s b e i d en S a rkophagen 2" , i s t b e i d en G raba l tä ren k e in B e isp ie l b ekann t , b e i d em d i e F igu r a uf e i nem r ege l rech ten P os tamen t s t eh t . V ie lmeh r t r e ten n eben e i nf achen S tand le is ten u nd u neben g ea rbe i te ten F lächen a uch t r apezf ö rm ige , z u r B a s is h in k l e ine r w e r d ende S t andebenen a uf , d i e m i t P os tamen ten i m h er k ömm l ichen S inne n i ch t s z u t un h aben . S i e k önnen a l s n o twend ige E lemen te b eze ichne t w e rden , d i e l ed ig l ich d azu d i enen , d i e d a rges te l l ten F igu ren u nd S zenen n i ch t i m l e e ren R aum d e s R e l ief grundes s chweben z u l a ssen .
B e i d en D ed ikan ten h ande l t e s s i ch ü berw iegend um i n
Auße rdem i s t f e s tzu s te l len , d aß z um indes t i n e i nem F a l l
d er s oz ia len H iera rch ie n i ed r ige r s t ehende M i tg l iede r d e r
n u r u n te r V orbeha l t e i ne S ta tue g eme in t s e in k ann . D e r
B evö lkerung 2 7° . Daß g e rade s i e e i n Mo t iv f ü r d i e V e rz ie -
A l ta rd e sA lb iu sV i ta l is ( Ka t . 3 7 ) z e ig t a uf d e r l i nken Ne -
r ung i h re s G rabdenkma l s s uch ten , d essen V orb i lde ru n te r
b en se i te e i nen T oga tu s m i t P or t rä tzügen . D ie r e ch te N e -
d en S ta tuen i m öf en t l ichen B e re ich z u s uchen s i nd , i s t
b en se i te w i rd v on e i ne rw e ib l ichen F igu rg e schmück t , d i e
b eze ichnend . D ie b e sonde re B edeu tung d e r P o r t r ä tf igu ren a uf d en G raba l tä ren l ä ß t s i ch a l le rd ing s e r s t
i s t h i e r o f en s ich t l ich k e ine V e r s to rbene d a rge s te l l t —z u -
e r messen , w enn man s i ch d en S t e l lenwer t d e r V orb i lde r
ma l i n sch r if t l ich k e ine w e ib l iche P e r son E rwähnung f i n -
v or Augen f ühr t .
d em B e re ich d e r N a tu rpe r son if ika t ionen a ngehör tm . E s
d e t . Mo t iv isch i s t d i e F igu r i nd e r f l äch igen Au sdehnung d e s Man te ls u nd d e r H aa re d em R e l ief o de r d e r Ma lere i
E ine S ta tuem a uf e inem P os tamen t m i t I n sch r if t , a uf ge -
v e rp f l ich te t2 8 2 .S i e s t eh t a be r e benf a l ls a uf e i ne r d er n ach
s t e l l t a uf e i nem öf en t l ichen u nd of iz ie l len P la tz , d i en t v or a l len D ingen d azu , d i e T a ten d e s G eeh r ten u nd s e in Aussehen b ekann t z u machen u nd z u w ah ren 2 7 .V orau s -
u n ten
s chma le r
w e rdenden
S t andebenen .
Un te r
d e r
V orau sse tzung , d aß d i e B i lde r e i nes A l ta r s e i ne e inhe i t l i c he Au ssage b e inha l ten , d ü rf t e a uch d i e männ l iche F igu r
s e tzung d af ü r i s t , d aß d i e G eeh r ten e i nem h öhe ren o rdo a ngehö ren , d er ü be r h onos v erf üg t , a l so b e re i t s g e se l l s chaf t l iche Akzep tanz g en ießen 2 7 3 .D ie g ese l lschaf t l iche
De r Au sdruck „ gese l lschaf t l ich n ied r ig s t ehend" b eze ichne t h ie r n ich t a u s sch l ieß l ich e i ne f i nanz ie l le S i tua t ion , s ondern e i ne d e r A lf ödschen G ese l lschaf t spy ram ide e n t spr echende P o s i t ion . I n d ie sem S inn s i nd I n g enu ine , L iber t i u nd S k laven a l s Un ter sch ich t z u sammengef aß t , d ie a l l e rd ing s g radue l le Un te r sch iede i n d er R ango rdnung a ufw e isen k önnen , wobe i d i ese n ich t a u snahm s los v om r ech t l ichen S ta tu s a bhäng ig s i nd . Vg l . : G . A lf ö ldy , R öm ische S oz ia lge sch ich te ( 1975 ) 1 31 A bb . 1 2 71 Z u E h ren s ta tuen v g l . G . L ahu sen , Un te r suchung z u r E h ren s ta tue i nR om 2 70
Akzep tanz e rg ib t s i ch a u s d em Z u sammenw i rken v e r s ch iedene rA spek te . I ne r s te rL in ie v on d e rZ ugehör igke i t z u e inem p r iv i leg ie r ten o rdo , i s t s i e a be r a uch a bhäng ig v on d e rf i nanz ie l len S i tua t ion d e s z uE h renden u nd s e ine r B ere i t schaf t , Äm ter z u ü be rnehmen u nd Mach t a u s z uüben , w obe i d ie l e tz ten b e iden A spek te s chon e i ne g e -
( 1983 ) b e s . 1 35 ; A ls f orma le V o r läuf e r d e r E h rens ta tuen d ü r f en d ie Da r s t e l lungen d er g r iech ischen G rabr ep rä sen ta t ion g e l ten , d e r en S chema ta l e tz tend l ich a uf g r iech ische E h ren s ta tuen d e s 4 . J h s . z u rü ckgehen . Vg l . d azu : Z ank e r , Xan tener B er ich te 2 ( 1992 ) 3 44 , d e rd i ese i nha l t l iche Au s s age b e re i t s i nd en h e l len is t ischen S ta tuen i mp l iz ier t s i eh t u nd d ie L iber t id e rs pä t r epub l ikan ischen Z e i t a l s R ez ip ien ten b zw . N euschöpf e r d ie ses E r sche inung sb i ldes i nK omb ina t ion m i t d em r öm ischen P or t rä t v e r s teh t . Daß d i e g r iech ische G rabrep räsen ta t ion a uch k onk r e ten E inf luß a uf d ie Neben se i tenda r s te l lungen h aben k onn te , z e ig t d e r A l ta r d e r Ma ia S eve r a . D a s Mo t iv d er a uf e inem T h ron s i tzenden F rau , t au ch t z wa r i n d iese r F orm a uf g r iech ischen G rab re l ief sn ich t a uf , d i e An lehnung a n h äus l iche b zw . A b sch ied sszenen i s tj edoch n ich t z u ü be r sehen . 2 72 G . A lf ö ldy , R öm ische S ta tuen i nV ene t ia u nd H is t r ia ( 1984 ) 5 8 m i t Ka t . N r . 3 0 . 2 73 A lf ö ldy a .0 . 6 1 i f . ; 6 7m i t Anm . 1 97 z ud en d re i P os tamen ten , d ie S ev ir i n ennen . B e i k e inem d e r B e isp ie le i s t d e r o r ig ina le Auf s te l lungsor t z u r ekon s tru ie ren ; v g l . a uch J .P .R o l l in , Un ter suchungen z u R ech tsf ragen r öm ische rB i ldn is se ( 1979 ) 2 6 ; L ahu sen a .0 . z um B egr if fd es i u s i mag i n is 1 22 . 2 74 Ande r sB o schung , G raba l tä r e , 5 3 d e rd a sT ragen d e rT oga v on Unberech t i g ten l e d ig l ich a l s e in Z e ichen d e r Wü rde i n terpre t ier t . 2 75 V g l . EM . Ausbü t te l , Un ter suchung z ud en V e re inen i m We s ten d es r öm i -
h obene S t e l lung i n d e r G ese l lschaf t v o rau sse tzen . S o w ird d i e S t a tue i dee l le r T räge r d e r We r te , d i e z u e i nem v orb i ld l ichen Bürge r se in g ehören , n äm l ich d e r F re igebo r enen s ta tu s , Z ugehör igke i t z u e i ne r g ehobenen G e se l l s chaf t ssch ich t , mög l icherwe ise a uch d i e p o l i t ische Ak t i v i tä t i m R ahmen e ine r s t äd t ischen G eme in schaf t2 7 4 . Den l i ber t i w ar a ufgrund i h res S t a tu s d i e Z ugehör igke i t u nd Auf s t ieg s mög l ichke i t i n e i nen p r iv i leg ie r ten o rdo v erweh r t D a s g i l t n ich t i n g l e ichem Maße f ü r V e te ranen u nd S öhne v on F re ige la ssenen , d och w a ren öf en t l iche E h ren s ta tuen u nd
S t if tungen
a uch f ü r d i ese
G e se l l -
s chaf t ssch ich t e her d i e Au snahme 2 7 5 .Öf f en t l iche F unk t i onen k onn ten l i ber t i n u ri m R ahmen e i ne s S ev ira t s a u s ü ben . An of iz ie l len O r ten E h ren s ta tuen z u e rha l ten , w a r a l lenf a l ls i m Rahmen e i ner p os thumen E hrung mög l i ch2 7 6 . D a
d ie
l i ber t i
a be r
n i ch t sdes tow en ige r
s chen R e iches ( 1982 ) 3 7 Anm . 2 1 , d e r d i e V e teranen a l s h ones t iores b e z e ichne t . 2 76 A lf ö ldy a .0 . 6 1 2 77 Z um G r ab a l s Ange legenhe i t d es S a l c ra lrech ts u nd i mZ uge z unehmende r
d en
Wun sch h a t ten , i h rer se i t s e i n v o rb i ld l iche s B ü rge r se in z u d emon s t r ie ren , wäh l ten s i e d i ese F orm d e r G rabma ldeko r a t ion , d e ren i nha l t l iche Au ssage d e r d e s S t e l lenwer te s
2 78
e iner S t a tue e n tsprach . I m p r iva ten B e re ich , z u d em d a s 2 79
G raba rea l b ed ing t z u z äh len i s t2 7 ,g a l ten of enba r n i ch t s o s t renge R ege ln w ie i n d e r R ep rä sen ta t ion skun s t d e r S täd te
2 78
2 80 2 81
.
2 82
T ro tzdem k ann d ie a n a nde re r S t e l le f ü r d i e P or t rä ts te len
S äku la r is ierung i n d e r K a ise rze i t Übernahme i n s S t raf r ech t : v g l . Anm . 4 46 . Z u f r e ien F o rmen d e r S e lbs tda r s te l lung i nd er S epu l l c ra lkuns t v g l . L ahu s en a .0 .125 ; R o l l in a .0 . 5 2 . H . G abe lmann , B Jb , 1 77 , 1 977 , 2 04 ; G . A . Mansue l l i , RM 6 5 , 1 958 , 9 5 . Pf lug , P or t rä t s te len 8 1 K a t . 5 6 T af . 1 3 .1 u nd Ka t . 3 0 1 T af . 4 6 .1 . Vg l . : T h . K lau se r , J ah rb . An t ike u .C hr is ten tum 5 , 1 962 T al 8 -11 . S . o .N a tu rper son if ika t ionen I V .2 .3 . S .2 1 . D ie A t t r ibu te i ni h re rr ech ten Hand , Äh r en u nd Mohn l capse l , s i nd a l se ine Ansp ie lung a uf d i e J ah r esze i ten z u w e r ten . I m R e l ief w ird d ieser T ypu s e r s t i n s pä te rer Z e i t a uf S a rkophagen g r e ifba r . K ranz , J ah r esze i ten 1 91 N r . 2 6T a l i 4 .2 z e ig t e ine ä hn l iche F igu r , d ie a l s V enu s b eze ichne t w ird .
u nd S a rkophage f ormu l ier te T he se , „ daß d i e F igu ren d e r 2 6
e i ne rb esonde ren Auf gabe i m R ahmen d e r M i l i tä rze i t d es
n i ch t a l s A bb i ld e i ne r S t a tue i n te rp re t ier t w e rden 2" . V om s ozu sagen k ün s t ler ischen S t andpunk t a u s g e sehen s i nd
S ucce ssu s i nV e rb indung z u b r ingen i s t u nd d e r G egen -
d i ese F igu ren n i ch t a l s S t a tuen a uf gef aß t , s i e b e inha l ten
s t and i n d e r l i nken H and d e s S o lda ten s ozu sagen a l s
w oh l a be r d e ren F unk t ion h in s ich t l ich d e r A u s sagen u nd
s ch r if t l iche B es tä t igung d i eses Am tes g edeu te t w erden
Wer tvor s te l lungen .
k ann 2" . Zwa r w i rd i n d e r I n sch r if t n ich t e rwähn t , d aß
E s g i l t b e i d en G raba l tä ren , d i e P or t rä tf igu r en a uf d en
S uccessu s n eben s e ine r m i l i tä r ischen T ä t igke i t n och e i n en a nde ren B eruf a u süb te , d a a nderer se i ts j ede r w e i tere
Neben se i ten z e igen , a l so n i ch ti ne r s te rL in ie , d a s Anden -
H inwe is a uf e i nen B eruf o de r Am t d es S t if t er s b zw . d es
k en e i ne s V e r s torbenen z u e h ren u nd i h n i nd e r Da r s te l -
t r auernden V a te r s i nd e rI n sch r if tf eh l t , s e i d i eV ermu tung
l ung z u e r höhen , s ondern e s g eh t d arum d a s B edü rfn i s ,
g es ta t te t , d aß a uch d i ese D a r s te l lung s i ch a uf d en V e r s tor -
s i ch s e lbs t i n S zene z u s e tzen , z u b ef r ied igen . I ndem d e r
b enen b ez ieh t u nd b e ide d i ese lbe P er son me inen 2" .
S t if t e r s i ch b e re i ts z u L ebze i ten e i nen A l ta r a uf s te l len l ä ß t , d e ri hn s e lbs t i nd e rv on i hm g ewün sch ten F orm a b -
D er A l ta r d e s P .H os t i l iu s C ampanu s ( Ka t . 1 66 ) wurde
b i lde t , v e rb inde t e r d i e Memo r ia lf in ik t ion d e s A l ta r s , d i e
i hm v on s e inen E l ter na ufges te l l t . E rw ird i nd e rI n sch r if t
e i gen t l ich e r s t n ach s e inem T od a n B edeu tung g ew inn t ,
a l s v ena to r , a l so J äge r b eze ichne t , w orauf d i e E be r ja gd d a r s te l lung a uf d e r l i nken N eben se i te B ezug n imm t .
m i t d e r R ep rä sen ta t ion sfunk t ion e i ne s D enkma l s .
V ena to re s k onn ten a l s T ie rzw inge r a uch i m r öm ischen
D ie F orme l VF h eb td en S t if t e ra uf e i ne S tuf em i td em i m
H ee r e i nge se tz t w e rden2 9' .D e r i n sch r if t l iche H inw e is a uf
Andenken G eeh r ten , s t e l l ti hn v i e l le ich t s oga ri nd en V o r -
e i ne m i l i tä r i sche D ien s tze i t f eh l tj edoch . Auch d i e g egen -
d ergrund . D e r E rwähnung d e s P a t ron s m ag i n manchen
ü be r l iegende S zene , a uf d er e ine männ l iche F igu r i nk u r -
F ä l len s e in T od v o rau sgegangen s e in , d a rübe rh inau s l i eg t
z em G ewand m i t s e inem Hund e r sche in t , w e is t e he r a uf
s i e i n d e r D ankba rke i t , d i e d e r F re ige la s sene s e inem
d i e z i v i le Au sp rägung d e s B eruf es h in . H ie r i s t , w ie a uf
P a t ron g egenübe r empf inde t , b eg ründe t —v on d e r g e -
d em A l ta r d e s S ucce ssu s , j ewe i ls d er V er s to rbene g e -
s e tz l ichen u nd mo ra l i schen V e rpf l ich tung w i rd n och z u
me in t . D ie S t if t e r e r sche inen n u r n amen t l ich .
s prechen s e in2" .A l le rd ing s i s t a uch d e rA spek t d e r Nu tz n ießung d e r g ese l lschaf t l ichen S t e l lung , d i e d e r P a t ron
K a t . 1 63 g ehör t i nha l t l ich z um g l e ichen G en re . H ie r i s t
b e re i t s i nneha t te u nd d i e d e rF re ige la s sene n och z u e r re i -
e i n Mann b e i d e r O l ivenern te d a rges te l l t2 9 2 ,d i e a nde re
c hen wün sch te o de r a n s t reb te , n i ch t z uu n te r schä tzen u nd me ines E rach ten s d a s e i gen t l iche Mo t iv d i ese r A l ta re r -
s ch r if t i s t a l le rd ing s k e ine Au ssage ü ber d i e I den t i tä t u nd
r i ch tung .
d en S ta tu s d e s D a rge s te l l ten z u t r ef f en .
S e i te z e ig t i h n b e i d e r J agd . Wegen d e r f eh lenden I n -
E ben so v e rhä l t e s s i ch m i t d en A l ta r n eben se i ten i nP adua
I V . 3 .2 .B eruf sdar s te l lungen
( Ka t . 1 61) , d i e j ew e i ls w oh l d en se lben Mann w iederge b en .
I V . 3 .2 . 1 .S zen ische D a r s te l lungen Neben d en r ep rä sen ta t iv e r sche inenden P or t rä tf igu ren t a u -
E ine S onde r s te l lung u n te r d en A l tä ren m i t P or t rä tf igu ren
c hen a uch D a r s te l lungen a uf , d i e e i nen H inw e i se a uf d en
n imm t d e rA l ta r d e r Me te l l i ( Ka t . 1 7 ) n ich t n u r h in s ich t -
B eruf o de r d i e T ä t igke i t g eben . A l le rd ing s h eben d i e se
l i ch d e rR e l iefda r s te l lung a uf d e rV o rder se i te e i n , s onde r n
B e isp ie le n i ch t s o s eh ra uf d i ep o r t rä thaf t eÄ hn l ichke i t d e r D a rge s te l l ten a b , a l s a uf d i e W iede rgabe d e s s z en ischen
2 83
Z usammenhang s , i nd em s i e e r sche inen . A uch h i e r g i l t e s z unäch s t , d i e I den t if z ierung d e r P e r sonen z u k l ä ren . Auf d e r r e ch ten Neben se i te d e s S ucce s su s -A l ta res ( Ka t . 15 ) e r sche in t e i n S o lda t , d i e g egenübe r l iegende S e i te z e ig t e i nen Me tzge r b e i d e r A rbe i t . D ie V ermu tung G . Z imme r s 2" ,
d aß
a uf b e iden N eben se i ten d er se lbe
Men sch g eme in t i s t , i s t a ufgrund d e r o be rf läch l ichen
2 84
Ähn l ichke i t i n d en G e s ich t szügen d u r chau s z u v er t re ten .
2 85
2 86
Doch s che in t d i eses e he r e i n E rgebn i s w en ige r q ua l i tä t v o l le rH andwerk sa rbe i tz us e in , a l sd aß h i e rv e r such t wu r d e , t a t säch l ich c ha rak te r is t ische s Au ssehen w iederzuge b en . Un te r s tü tz t w i rd s e ine An s ich t j edoch d u rch d i e I den t if iz ierung d es D a rges te l l ten m i t d en i nd e r I n sch r if t
2 87 2 88
g enann ten P e r sonen . E s i s t of en s ich t l ich , d aß d e r S o lda t a uf d e r r e ch ten Neben se i te m i t d em V e r s to rbenen g le ich -
2 89
z u se tzen i s t 2" . E s wu rde b e re i t s d a rauf h ingew iesen , d aß
2 90
e rä uße r s tj ung i nd en D ien s t d e rc ohor te su rbanae e i nge t r e ten i s t 2" . E ine p a ra l le le b zw . v o rau sgehende Au sb i l d ung a l s Me tzge r , d i e man a nnehmen müß te , s o l l ten t a t s äch l ich b e ide G e s ta l ten d i e se lbe P e r son m e inen , i s t
2 91 2 92
a ufgrund d es A l ter s d e s V e r s to rbenen n u r s chwer mög -
Daß g rund sä tz l ich v on e i ne r e inhe i t l ichen B i ldau ssage e ines A l ta r s a us z ugehen i s t , z e ig te in B l ick a uf d i e ü br igen d re i G ruppen d e rd ekor ier ten A l tä re . E ro ten u nd „ A t t is" -F igu ren t auchen j ewe i ls p aarwe ise a uf , i n d er D a r s te l lung sf orm h öch s ten s u n te r sch ieden d u rch e in S tandmo t iv o der d ie Körpe rha l tung — [ im ü br igen s i nd a uch d iese z um g röß ten T e i l a uf d en b eze ichne ten S tandebenen a bgeb i lde t . ] E s g ib t k e in E xemp la r , b e i d em zwe i v e r sch iedene B edeu t ung s t räge r a uf e in u nd d em se lben A l ta r e r sche inen . D a sse lbe g i l t f ü r d i e A l tä re m i t d en Da r s te l lungen v on b eruf sspez if ischen We rkzeugen . E s k omm t n ich t v or , d aß s owoh l We rk z euge , a l s a uch d e r d u r ch d i e se G ek ennze ichne te v one inande r g e t r enn t a uf e inem A l ta r a bgeb i lde t w e rden . S iehe h ier : V II . u nd V I .3 . S .5 0 . G . Z i mme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 9 6 N r . 6 . Vg l . z u d i ese r D a r s te l lung d en A l ta r d es S ue to Ma rce l l inu s a u s P esa ro b e i F .R ebecch i , RM 8 4 , 1 977 ,T af . 7 6 .3 u .7 7 .1 ; C IL X I 6 350 ; d or ti s td e r V e r s torbene a uf d e r l i nk e N eben se i te a l s S o lda t i n ä hn l iche r T rach t a b g eb i lde t . D ie r e ch te Nebense i te z e ig t e benf a l ls d en V e r s torbenen , d ies ma l a l s R e i te r , w a s d em i n d er I n schr if t a ngegebenen c ur su s h onorum e n tspr ich t . S iehe h ier B esch re ibung K a t . 15 . Ande r s G . B ru s in , S tor ia d iV enez ia 1 955 , 6 76 , d e r e ine v o rhe rgehende Au sb i ldung d e s S ucces su s a l s Me tz tge r a nn imm t . A . Mü l le r , P h i lo log-u s XL 2 , 1 881 , 2 21 . E s f ä l l tj edoch a uf , d aß Mü l le r e bd . k e in k onk re tes Am t i m R ahmen d es M i l i tä rd iens te s b enennen k ann . E s s t e l l t s i ch d ie F rage , i nw iewe i t d e r a n t ike B e t rach te r d i e D a r s te l lung d ah ingehend h a t d eu ten k önnen . Ohne z u sä tz l iche E rk lä rung i nd e r I n schr if t muß man e ine a l lgeme in b ekann te Hand lung v o rau s se tzen u nd k önn te d a rübe rh inaus n och w e i te re D a r s te l l ungen d i ese rA r t e rwar ten . A . v . Doma szew sk i , D ie R angordnung d es r öm ischen H eer es ( 1908 ) 4 6 . E ine v e rg le ichba re u nd w esen t l ich b esser e rha l tene S zene i s t a uf d em S a rkophag i n S . Ma r ia A n t igua i n R om z u f i nden : K ranz , J ah r esze i ten 2 13 N r . 1 08 T af . 8 8 , 2 .
l i ch2" . D enkba r wä re j edoch , d aß d i e Me tzge r szene m i t 2 7
a uch i nB ezug a uf d i e I den t if iz ie rung d e r F igu r . E in B ä r -
i ndem s i e d i eZ uw e isung d e rV er s torbenen /S t if t e rz ue i ne r
t i ge r i s t m i t t u n ica u nd p aenu la b ek le ide t u nd s t eh t f r on -
b es t imm ten B eruf sgruppe e rmög l iched" . D abe i mü s sen
t a l . E ri s t d u rch d a s S chwer t am c i ngu lum u nd d en R und -
e in ige B i lde r f ü r s i ch s p rechen , d a s h e iß t a ufgrund d e r
s ch i ld , d en e ra uf d i e E rde g e s te l l t h a t s ow ie d a sp i lum i n
Da r s te l lungen muß a uf d en B eruf g esch lo ssen w e rden , d a
s e ine rr e ch ten H and a l s S o lda t g ekennze ichne t . I n d e rI n -
e n twede r e i ne I n sch r if t n i ch t meh r v o r l ieg t o de r i n d en
s ch r if tw e rden z we i P e r sonen e rwähn t , a uf d i e d i e se D a r -
t iu / i k e ine Angaben z um B eruf a uf t auchen . S o k ann d i e
s t e l lung z u t ref f en wü rde , n äm l ich d e r V a te r , C a iu s Me t -
T ä t igke i t szuwe isung i n e i n igen F ä l len n u r a l lgeme ine r
e l l iu s C on s tan t iu s u nd e i ne r s e ine r S öhne , C . Me te l l iu s
A r t s e in .
F lo r inu s . S i e w e rden a l sV e te ran b zw . S o lda tb enann t . L e d i g l ich C . Me te l l iu s F lo r inu s k ann d u r ch d i e Angabe s e i n e rL eben s jah re a l s v er s torben g e l ten . D ie S t if t e r , b e i d e n en e s s i ch um d i e b e iden a nde ren S öhne , Me te l l iu s F loru s u nd Me te l l iu s F lo ren t inu s , h ande l t , machen k e ine n ähe ren Angaben z u re i genen P e r son . S om i tw ird d i eD a r s t e l lung w oh l a uf d en v e r s torbenen B rude r , C . Me te l l ius F lor inu s ,z ub ez iehen s e in . D enkba rw ä r ej edoch a uch e i ne I n te rp re ta t ion d e r F igu r a l s S ymbo l f ü r d en W irkung sbe r e ich d e r F am i l ie ; d i e D a r s te l lung d e s b är t igen S o lda ten wü rde d ann s owoh l d en V a te ra l s a uch d en S ohn me inen .
Z u d en A l tä ren o hne i n sch r if t l iche E rwähnung d es B e ruf e s z äh l t d e rA l ta r d e sA lf iu s S t a t iu s ( Ka t . 5 8 ) , d e rs i ch s e lb s t d u rch d i e W iede rgabe t yp i sche r We rkzeuge u nd t e chn i s che r H i lf sm i t te l a l s A r ch i tek t a u swe i s t . D e r A l ta r e i ne s P orc ina r iu s ( Ka t . 1 30 ) z e ig tv e r sch iedene Me sse ru nd B e i l e , d i e z u rZ e r te i lung d e rT ie re g eb rauch t wu rden . D e rB e s i tze rd e sA l ta r sw a ra l so Me tzge r . D aneben w ird a uch e i ne Waage m i tz ugehö r igen G ew ich ten a bgeb i lde t . D ahe rk ann man a uch v om V e rkauf d e r Wa ren a u sgehen . D e r B e s i tze r d e s G raba l ta re s ( Ka t .
6 6 ) w a r e benf a l l s i m Me tzge r -
g ew e rbe t ä t ig , w ie d i e B e i le , Me s se r u nd H ak en b e legen ,
Auf d em A l ta r d e s S a lv iu s V isc iu s A dvena ( Ka t . 2 37 ) i s t
d i e i nm eh rf ache r Au sf i ihrung s owoh l a uf d en N eben se i ten
d i e I den t if z ierung d e rm i t m i l i tä r ischen A t t r ibu ten a u sge -
d es A l ta r s a l s a uch a uf d e s sen S ocke l e r sche inen .
s t a t te ten F igu ra uf d e rV o rde r se i te a l s S a lv iu sV isc iu sP au l i nu s z we if e lsf re i . E r i s t d u rch d i e I n sch r if t a l s S o lda t e i n e r
P rae tor iane r -Kohor te
g ekennze ichne t
u nd
z um
Z e i tpunk t d e r A l ta rauf s te l lung b e re i t s v er s to rben . D ie k l e ine re F igu r n eben i hm i s t d agegen n i ch t e i ndeu t ig z u b enennen . Mög l icherwe ise h ande l t e s s i ch um s e ine
Auf d en B eruf d es S ch re ibe r s ( s cr ip tor ) w e i s td i e D a r s te l l ung a uf K a t . 8 5 h in . E in v e rz ier te s T in tenf aß w i rd r e ch t s v on e i nem d re ieck igen S pach te l u nd l i nk s v on e i nem S ch re ib täf e lchen 2 9 7
f l ank ie r t . D e r S pach te l d i en t z um
Auf t ragen v on Wach s a uf d en S ch re ib täf e lchen u nd n i ch t w ie b i she r a ngenommen z um G lä t ten d e r b ere i t s b e -
S chwe s te r ,V i sc ia P rocu la . I nd e rI n sch r if tt r i t t d i e Mu t te r
s ch r iebenen O ber f läche 2" . D e r V e r s to rbene w a r d emzu -
d e r b e iden a l s S t if t er in a uf .
f o lge e i n S ch r if tkund ige r u nd n u tz te d i e se s W is sen , um
D e rA l ta r i nF e r ra ra ( Ka t . 4 ) , d e r z w e i S chm iede b e i d er
s e inen L eben sun te rha l t z u v e rd ienen , a uch w enn e s n i ch t
A rbe i t am Amboß z e ig t , i s t n u r b ed ing t d i ese r G ruppe
e xp l iz i t i nd e r I n sch r if t e rwähn t w ird 2 9 .
z uzuordnen , d ah i e re i ne P o r t rä tw iede rgabe s e lbs ti mw e i -
Auf d en A l tä ren K a t . 1 9 u nd 6 1 w e rden d i e D a r s te l lungen
t e s ten S inn n i ch t v o r l ieg t . Z udem i s t ü be r d en S t if t e r
d u r ch d i e i n sch r if t l iche E rwähnung d e s B eruf s e r gänzend
n i ch t s b ekann t , o bg le ich a uch h i e r e i n f r emde r Auf f t iag -
e rk lär t . Auf d e r l i nken N eben se i te d e s No thu s -A l ta r s
g ebe r , d a s h e iß t e i n n i ch t m i t d em D a rge s te l l ten i d en t i -
( Ka t . 1 9 )u nd a uf d e rV o rde r se i te d e sE u re s -A l ta r s ( Ka t . 6 1 )
s che r , z u v e rmu ten i s t2 9 3 .
t auch te i nG egen s tand a uf ,d e rv on A . G a rze t t i" °a l sG e ld ta -
D ie R e l ief s , d i e a uf d en B e ruf o de r e i n Am t B ezug n eh -
s che g edeu te t w i rd . E r b e sch re ib t e i nen f e s ten B üge l , a n
m en , s t e l len d emzuf o lge a u snahm s lo s d i e z um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung b e re i t s V e r s torbenen d a r . E s i s t a nzuneh -
d em a u s w e iche rem Ma te r ia l , v i e l le ich t L ede r , d e r B eu te l b ef e s t ig ti s t . D e rB eu te lb es teh ta u sv e r sch ied enen F äche rn ,
men , d aß d i e se a uf d i e E r r ich tung d e sA l ta r su nd d i eT he -
d i e s i ch i nF a l ten a uf g l iede rn . E ine a nde r e mög l iche D eu -
menau swah l k e inen E inf luß n ehmen k onn ten 2 9 4 .Of enba r
t ung i s td i ea l sc odex r a t ionum .D abe ih ande l te ss i ch um e i n
s uch ten d i e Auf t raggebe r , me is ten s e i n e nges M i tg l ied
a u s meh re r en T af e ln b e s tehende s B uch , d e s sen S e i ten a u s -
d e r F am i l ie , D a r s te l lungen a u s , d i e s i e e i ner se i t s a l s c ha -
t au schba rw a r en u nd i nd em E in -u nd Au sgaben v e rze ichne t
r ak te r is t isch f ü rd i eV e r s torbenen h i e l ten u nd d i e a nde re r s e i t s a uch d e ren g e se l lschaf t l iche S t e l lung v e rdeu t l ich Z u a nder en Da r s te l lungen a u s d em me ta l lvera rbe i tenden G ew erbe v g l . : G . Z i mme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 1 80 i f . N r . 13 140 . 2 94 A ndernf a l ls wä re d ies i n schr if t l ich s i che r v erme rk t i n F o rm v on t e s ta men to f ier i i u s s i t , o .ä . 2 95 V g l . K a t . 1 66 , wo d er V a te r , e ine r d e r S t if ter , d a s Am t e i nes D ecu r io b ek le ide te . 2 96 N ich t s epa ra t a uf gef üh r t w e rden h i e r d i e G egens tände , d i e i m K on tex t f i gü r l iche r D a r s te l lungen a uf tauchen u nd e benf a l ls A uskunf t ü be r d en B eruf d e r V er s to rbenen g eben 2 97 Z um Aus sehen s o lcher T äf e lchen v g l . : M . d e l la C or te , NSc 1 921 , 4 59 Abb . 2 0 ; v g l . a uch E . Ma ion ica i n : F e s t schr if tf .0 . H i r schf e ld ( 1903 )3 65
t e n . D ie S zenen e n t sp rechen d e r R ea l i tä t , s i nd j edem
2 93
v e r s tänd l ich u nd b edü rf en k e ine r n ähe ren E rk lärung o de r Au sdeu tung . D e r G edanke , d u rch d i e B eruf sda r s te l lun g en , d i e b i s z u e i nem g ew issen G rad a uch p o r t rä thaf ten C ha rak te r a ufwe i sen , d a s Au ssehen u nd d i e E r innerung a nd i eV e r s to rbenen d e rN achwe l tz ue r ha l ten , i s ta l s maß g eb l iches Mo t iv d e r Auf t raggebe r a nzunehmen . Doch v e r säumen d i e Auf t raggebe r n i ch t , d u rch d i e E rwähnung
N r . 1u nd 3 66 . Z u r V erw endung d e r S pach te l : W . G a i tz sch , B Jb , 1 84 , 1 984 , 1 89 i f . Z u d iesem A l ta r 1 96 u . 1 97 Abb . 5 . Ander s n och G . Z i mmer , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 1 81 . 1 98 Anm . 2 59 , 2 89 . 2 99 E s i s t n ich t a nzunehmen , d aß d i e G egens tände h ie r l ed ig l ich a uf d i e
d e r e i genen Äm te r i h ren S t a tu s d a rzu legen2" .
2 98
I V 3 .2 .2 .E inze lmo t ive N eben d en f i gü r l ichen B eruf sda r s te l lungen e x is t ie ren a uch n i ch t -f igü r l iche , n u r g egen s tänd l iche R e l ief s , d i e g l e ichf a l l s e i nen k onk re ten B ezug z um S t if te r h e r s te l len ,
3 1 30
2 8
B i ldung d e s B e t ref f enden h inwe isen . Um d i es z u v e rdeu t l ichen , w äh l te man e he rd i e D a r s te l lung d e rP or t rä tf igu ren , d ie e ine e i nze lne S chr i f t ro l l ei n d en H änden h a l ten . I nscr . I t .X ,1 ( 1947 ) 2 9 f .
E ine Au swah l e i nze lne r o de r a uch m eh re re G egen s tände ,
w e rd en k onn ten" 1.D ie se B uchf o rm f and n i ch t n u rb e i d en B ank en u nd B ank ie r s Anw endung s onde rn a l s No t izhef ti m
d i e z u r Au sübung e i ne s B e ruf e s n o twend ig w a ren , a l s
V e rkauf u nd i nd e rP rodu l c t ion3" .D e ra l sB üge lb eze ichne te
Mo t iv f ü r d i e R e l iefve rz ierung a uf A l tä ren z u w äh len ,
T e i l i s t d emnach a l s e i ne s d e r a uf gek lapp ten T äf e lchen z u
s pr ich t a l lgeme in f ü r e i n g es te ige r te s S e lb s tbewuß t se in
v e r s tehen . S o möch te man d e r l e tz ten D eu tung z u s t immen .
g erade i nd e r G ruppe d e r H andwe rke r .
Unabhäng ig v on d e r I n te rp re ta t ion d e r G egen s tände w i rd j edoch k l a r , d aß N o thu s , e i n n ummu lar ius , u nd E u re s e i n
I V . 3 .3 . Dar s telungen a bs trak ter B egr if f e
a c tor , a l so G e ldmak le r u nd V erwa l te r , o f enba r z u r A u s -
D arun te r s i nd D a r s te l lungen z u v e r s tehen , d i e i m s epu l k ra len K on tex t e ine ü be r i h re u r sprüng l iche B edeu tung
ü bung i h r e s B e ruf e s d a s se lbe „ Handw e rkzeug" b enu tz ten .
h inau sgehende I n terp re ta t ion e rmög l ichen . D a s i e i n d i I n d en m i l i tä r ischen B ere ich v erwe isen d i e D a r s te l lun -
r ek ter V e rb indung z u d en A l ta r inhabern s t ehen , w e rden
g en a uf K a t . 1 52 , 1 49 , 1 42 , 2 2 , 2 2a u nd 1 . Nu rb e i d en
s i e e r s t h i e r u nd n ich t s chon g eme in sam m i t d en s epu l -
z u le tz tgenann ten l i eg t a uch e i ne i n sch r if t l iche B es tä t i -
l c ra lsy rnbo l ischen T hemen e rwähn t .
g ung v o r . C . C au l in ius Max imu s ( Ka t . 2 2 ) w a r V e teran e i ne r K ohor te . D ie D a r s te l lungen a uf d en Neben se i ten
I V 3 .3 . 1 .S zen ische D a r s te l lung
s e ine s A l ta r s z e igen z usammengenommen d i e v o l ls tän -
Auf d em A l ta r i nA lba ( Ka t . 2 42 ) b ef inden s i ch a uf d en
d ige A u srü s tung d e s S o lda ten . C . P u r t is iu s A t ina s ( Ka t .
Neben se i ten z we i w e ib l iche F igu ren . S i e t r agen p ep losa r -
1) , d e r e benf a l ls e i ne m i l i tär ische L aufbahn b esch r i t -
t i ge G ewände r , d i e d i eA rme f r e i la ssen . D ie F igu ra uf d e r
t en h a t , w äh l t f ü r d i e D a r s te l lungen a uf s e inem A l ta r
l i nken Neben se i te i s tl e d ig l ich d u rch d i et r ag ische Ma ske ,
d agegen n i ch t d i e e i nf achen Waf f en u nd R üs tung sb i lde r ,
d i e s i e i n d e r l i nken H and h ä l t , v on d e r a uf d e r r e ch ten
s ond ern d a s f ü r e i nen p r imus p i lus s pez if ische A t tr ibu t ,
S e i te u n te r sch ieden . O bg le ich t e i lw e ise z e r s tör t , i s t i ni h -
d i eF e ldze ichen . E rw a rn i ch tn u rf ü rd en Ad ler d er L eg i -
r e r Hand e i ne Ma ske m i t l a ngem H aa r e rkennba r . S i e
o n u nd d i e i mag ine s d es Ka ise r s , s onde rn a uch f ü r d i e
k ann a l s G egen s tück z u r g egenübe r l iegenden a l s k om i -
ü br igen „ he i l igen" S tanda r ten d e r L eg ion v e ran twor t -
s che Ma ske g edeu te tw e rden , w om i tb e ide F igu ren i k ono -
D ar i ibe rh inau s b i lde t e r a uch d i e d ona m i l i tar ia
g raph isch d em K re is d e r Mu sen z uzuo rdnen s i nd 3" . S i e
a b , d i e a uf s e ine i m V er lauf d e r M i l i tä rze i t e rb rach ten
s t e l len u n ter d en h i er b ehande l ten A l tä ren h in s ich t l ich d e r
L e is tungen h inwe isen"4.Übe r d en I nhabe r o de r S t if ter
Mo t ivau swah l e inen E inze lf a l l d a r . E in d i rek te rB ezug z u
d e s A l ta re s K a t . 2 2a w issen w ir n i ch t s . E r b i lde t a uf d er
d en V e r s to rbenen a uf i n sch r if t l iche r E bene i s t n i ch t h e r -
l i nken N eben se i te e i nen H e lm m i t Wangenk lappen u nd
z u s te l len . Doch i s t d avon a u szugehen , d aß d i e D a r s te l -
F ede rbu sch a b , d a run ter s i nd c i ngu lum u nd e i n g lad ius
l ung a uf d en g ehobenen B i ldung ss tand d e r Auf t raggebe r ,
i n s eh r s o rgf ä l t igem R e l ief a ngegeben . S iche r w e isen
d i e d en A l ta r z u L ebze i ten a uf s te l l ten , h inwe i sen . O b d e r
d i ese G egen s tände a uf d i e m i l i tä r ische L auf bahn d es
E inze lda r s te l lung d e r Ma sken a uf d em A l ta r i n B resc ia
B es i tze r s h in .
( Ka t . 1 88 ) d i ese lbe Au s sage i nnewohn t , i s tu n s icher , s t e l l t j edoch e i ne mög l iche I n te rpre ta t ion d a r" 8.
Ande r s a l s b e i d en f i gü r l ichen B e ruf sda r s te l lungen s i nd d i e Auf t raggebe r n i ch t d u rchweg d i e H in te rb l iebenen . I n d r e i
F ä l len
n ahmen
d i e
i n sch r if t l ich
E rwähn ten
I V 3 .3 .2 .E inze lmo t iv
z u
E in R und sch i ld v o rg ek reuz ten h as tae i s t e i n d e rm i l i tä r i -
L ebze i ten b e re i t s E in f luß a uf d a s Au s sehen d e r A l tä re : n ach d e r F orme l D i s Man ibu s a uf K a t . 1 e r sche in t d er
s chen B i lder sp rache e n t lehn tes Mo t iv"9.E s k ann , w ie
Nam e d e s C . P u r t is iu s A t inas i m Nom ina t iv , s o d aß man
b ere i t s f e s tges te l l t wu rde , e i ne r se i t s a l s b iog raph ische s
i hn a l s d en Auf t raggebe r b enennen d a rf . D ie i n sch r if t l i -
Z e ichen d e r m i l i tä r ischen L auf bahn v e r s tanden w e rden .
c hen A ngaben s e ines m i l i tä r ischen R anges w e rden d u rch
I n F ä l len , i n d enen i n sch r if t l ich d af ü r k e ine B e s tä t igung
d i e D a r s te l lung d e r F e ldze ichen u n te r s tü tz t , d emzuf o lge
v o r l ieg t , d eu te t d i e D a r s te l lung a nde re r se i t s s ymbo l isch
i s t C . P u r t i s iu s A t ina s a uch a l s d e r H aup tnu tzn ieße r d e s
a uf d i e T ugenden o de rF äh igke i ten d e sA l ta r inhabe r s h in .
A l ta r s a nzu sehen . E rk ann d en A l ta r s owoh l z u L ebze i ten a ufge s te l l t , a l s a uch t e s tamen ta r isch d a rübe r v erf üg t h a b en . E n t sche idend j edoch i s t , d aß e rE in f luß a uf d i e Mo -
3 0 1 Da s Aus sehen d ieser No t i tzbücher ü be r l ief e r t e i n Wandb i ld a u s d em Hau s d es F ab iu s S ecundu s i nP ompe j i : G a i tz sch a .0 . 1 94 A bb . 2 . 3 02 A . C a re t ton i , C iv i l tä R omana 3 9 ( 1938 ) 3 4 . 3 5 A bb . 3 03 Vg l .T .S chäf e r , RM E rgh . 2 6 . ( 1989 )2 93 i f . ,d e re sa l s s i gn if ikan tf ü rd i e S e lbs tda r s te l lung d er p r im ip i lar i i a n s ieh t , d i e F e ldze ichen a bzub i lden . Z u r B enennung d es Am tes a l sp r imus p i lu s u nd p r im ip i lar iu s a l s E h ren t i te l n ach d e r E n t la ssung a u s d em H ee r v g l . : A . v on Doma szew sk i , D ie R ango rdnung d es r öm ischen H eeres . B e ih . B Jb B d . 1 4 ( 1967 ) 2 12 i f . b es . 16 . 3 04 Zu d ona m i l i tar ia v g l . V .A . Maxf ie ld , T he m i l i ta ry d eco ra t ion s o f t h e R oman A rmy ( 1981) , d e r d i e h ie r g eze ig ten G egen s tände n i ch t a l s d ona s ondern a l s K ennze ichen d es m i l i tär ischen R ange s v e r s teh t ; z u t o rque s
t i vau swah l g enommen u nd d abe i i n a u sf üh r l iche r We ise a uf s e ine e r re ich ten E h ren h ingew ie sen h a t . Auf K a t . 2 2 i s t i n sch r if t l ich b e leg t , d aß d e r A uf t raggebe r i n s e inem T e s tamen t d i e Auf s te l lung , d emen t sp rechend a uch d i e Mo t ivau swah l , f e s tge leg t h a t . G le iches g i l t a uch f ü r d en Me tzge r , L . S ex t i l iu s C re scen s ( Ka t . 6 6 ) . Zwe ima l w a r d i e Mu t te r f ü r d i e A uf s te l lung u nd s om i t f ü r d i e Mo t iv a u swah l v e ran two r t l ich" 5.D ie ü b r igen A l tä re l a s sen e i ne I den t if iz ie rung d e r Auf t raggebe r n i ch t z u , d a k e ine i n -
Und t . a 1r 9m .i 1 8 157 3 05 Ka
s ch r if t l ichen H inw e ise v o r l iegen"6.E s b e s teh t d emnach
3 06
of enba r k e in Un te r sch ied h in s ich t l ich d e r K ompos i t ion
3 07
u nd d e r A u swah l d e rA t t r ibu te z w ischen d en D a r s te l lun -
3 08
g en , d i e z u L ebze i ten a u sgewäh l t wu rden u nd s o lchen ,
3 09
d i e v on d en H in te rb l iebenen i nA uf t rag g egeben wu rden . 2 9
v g l . a uch : J .G a rbsch , B aye r . V o rge schb l . 5 1 , 1 986 , 3 3 i f .
Auf K a t . 1 52 w a r k e ine I n sch r if tv o rgesehen . V orb i lde r f i r d ieses S tandmo t iv s i nd n ich t z u e rm i t te ln . Z u r B edeu tung d er Ma sken a uf r öm ischen R e l ief s i n v er sch iedenen Kon tex ten v g l . : H . U . C a in , B Jb 1 88 , 1 988 , 1 82 i f . Pf lug , P or t rä t s te len 17 ; v g l . a uch P . Z ank e r i n : E ikone s . F es t schr if t H . J ucke r ( 1980 ) 2 00 .
D ie Da r s te l lungen a uf d en R ück se i ten d es C . C orne l iu s
k unf t u n te r , w obe i d i e se a l lgeme in g eha l ten i s t u nd s i ch
G ermanu s -A l ta res ( Ka t .242 ) u nd a uf d em A l ta r d e r C a -
a uf Andeu tungen b e sch ränk t . D ie Mo t ive w e rden u nab -
s t r ic ia S a tu rn ina ( Ka t . 2 43 ) s ow ie a uf d en N eben se i ten
h äng ig d e r s oz ia len S t e l lung u nd d e s „ Zu s tande s" 3 1 4 a u s -
v on K a t . 1 42 s i nd e n tp rechend a l s Z e ichen v on v i r tus d e s
g e such t . F re ige la s sene , I ngenu ine o de r S k laven w äh len
A l ta r inhabe r s b zw . d es S t if t e r s z u i n terp re t ie ren .
d i e se lben Mo t ive . S i e s uchen s i e s owoh l z uL ebze i ten f i r
I V .4 . Übr ige Mo t ive
b enen z ugew ie sen .
An d i ese r S t e l le s i nd z we i D a r s te l lungen a nzuf i ih ren , d i e
D en z we i ten B e r e ich s p iege ln d i e D a r s te l lungen w ide r ,
s i ch s e lbe r a u s o de r s i e w e rden i hnen v on d en H in te rb l ie -
e i ne b e sonde re B ez iehung z um A l tarbe s i tze r a ufwe isen , u nd d i en i ch t o hne w e i teres d en o ben g enann ten z uzuord n en s i nd . D e rA l ta r d es M . Apron ius T erm ina l is ( Ka t .78 ) z e ig t a uf d e rl i nken Neben se i te a l s e i nz igen B i ld schmuck e i nen b o r s t igen E ber 3m . D ie I n sch r if t g ib t l e d ig l ich d en N amen s d e s S t if t e r s , i n d i e sem F a l l Apron iu s s e lb s t u nd s e iner S chwe s te r , Apron ia I ngenua , w iede r . Angaben z um B e ruf o de r z u e i nem Am t f eh len . D aher s e i h i e r a uf d i e v on B ru s in v o rge s te l l te T he se h ingew ie sen , d i e i n d em
d i e H inwe ise a uf t a t säch l iche s G eschehen am G rab g e b en . A ls s o lche s i nd i n sbe sonde re O pf e rgerä te , K anne , S cha le u nd K ande labe r z u w e r ten . D azu g ehö ren a uch G i r landen u nd K ra te re m i tE f eu - o de r We in ranken , d i e i m R e l ief a uf d en A l tä ren a ngeb rach t , e i nen E indruck v on d e r r äum l ichen S i tua t ion d e r G raba rea le g eben k önnen . S i e s i nd s ozu sagen e i ne p la s t ische F ix ierung d e rB räuche . I nd i e sen B e re ich f a l len a be ra uch d i e t r auer nden u nd g a b enbr ingenden E ro ten , d i e s ymbo l isch d i e Aufgaben d e r
E be r e i ne V e rb i ld l ichung d e s n omen g en t i le s i eh t 3" . D e r
H in te rb l iebenen a m G rab d aue rhaf t e rf i i l len .
Auf t raggebe r , d e r d en A l ta r z u L ebze i ten e r r ich ten l i eß ,
D ie D a r s te l lungen d e s d r i t ten B e re ich s n ehmen k onk r e t
n imm t i nd e rR e l iefda r s te l lung B ezug a uf s e inen N amen ,
a uf d i eA l ta r inhabe rB ezug , w obe i h i e rz w e i G ruppen u n -
A p ron iu s , d e r v on a per ( Ebe r ) a bge le i te t w e rden k ann .
t e r sch ieden w e rden mü s sen , n äm l ich d i e d e rr eprä sen ta t i -
E benf a l ls e i nT ie r e r sche in t a uf d e rV o rde r se i te d e sA l ta r s
v en z um T e i l v i e l le ich t f i k t iven u nd d i e d e rR ea l i tä tn ähe r s t ehenden D a r s te l lung . E s w a r maßgeb l ich a bhäng ig v om
d es C . V i tu l l iu s P r iscu s ( Ka t . 6 0 ) . Da rges te l l t i s t e i n s i t -
" Zu s tand" d e r Auf f t raggebe r , f ü r w e lche F orm d e r D a r -
z ende r Hund , d e r d en K opf z u rückwende t . Um s e inen
s t e l lung s i e s i ch e n t sch ieden . D ie z um Z e i tpunk t d er Auf -
H a l s t r äg t e r e i n G löckchen . Hundeda r s te l lungen i m s e p u lk ra len K on tex t w erden i m a l lgeme inen a l s S innb i lde r v on T reue v e r s tanden 3' 2.E s k ann s i ch a uch um P or t rä t s
s t e l lung n och l e benden S i tf t e r , d i e a k t iven Nu tzen a u s e i n e r D a r s te l lung i m S inne v on R eprä sen ta t ion z i ehen k onn ten , w äh l ten d i e P o r t rä tf igu ren . D e ren Au ssagege -
v on L ieb l ing s t ie ren h ande ln . L e tz te re D eu tung k ann j e -
h a l t l a g i m H inb l ick a uf d i e g ese l lschaf t l iche P os i t ion
d och n u r d u rch e i n g eme in same s Auf t re ten v on H e r ru nd
w e i tü be r d em , w a s d i e Auf t raggebe r i m öf en t l ichen L e -
Hund o de r d u rch e ine i n sch r if t l iche E rwähnung u n te r -
b en d a r s te l l ten b zw . e rwa r ten k onn ten . B e i d en Auf t rag -
s t ü tz tw e rden . B e ides l i eg th i e rn i ch tv o r , s o d aß v on e i ne r
g ebe rn h ande l te e s s i ch e n t sp rechend ü berw iegend um
s ymbo lhaf t en B edeu tung d es Hundes a u sgegangen w e r -
L iber t i . F ü r d i e l e benden Auf t raggebe r , w a r d emzuf o lge
d en k ann . I n d i esem F a l l e rk lä r t s i ch d a s E r sche inen d e s
e i ne S e lbs tda r s te l lung i m a k tue l len u nd z ukünf t igen S in -
Hunde s a uf d em G raba l ta r mög l icherwe ise a u s d er I n s ch r if t . C . V i tu l l iu s P r iscu s b e ton t , d aß e r d en A l ta r f ü r
n e w ich t ig .
s i ch s e lbs t z u L ebze i ten n i ch t n u r a ufges te l l t , s onde r n
D en b e re i t s V e r s to rbenen
w iederhe rge s te l l t h a t . D ie se s b edeu te t —u nd a uch d a s
d agegen wu rden v on
d en
H in te rb l iebenen Mo t ive a u sgewäh l t , d i e a uf s zen i sche B eruf sda r s te l lungen z u rückgre if en o de r d u r ch d i e Abb i l -
w i rd i n sch r if t l ich d u rch d i e Angabe e x a c i s la tum a nge d eu te t , d aß d e rA l ta ro de re i na ndere s G rabdenkma l z uvo r
d ung v on b eruf s spez if i schen G egen s tänden d a s B e ruf s -
z e r s tör t wu rde . Um n ochma l ige r Z e r s törung v orzubeu -
f e ld i mp l iz ie ren . D ie Mo t ive e n t sprachen i n d i ese r H in -
g en , b i lde te te e rd en Hund a b , d er s ozu sagen a l s Wäch te r
s i ch t d er b e ru f l ichen R ea l i tä t . E s i s t d emnach n i ch t v on
d es Monumen t s d i en t m3.
S e lb s tda r s te l lung i m g e se l l schaf t l ichen K on tex t z u s p re c hen , s onde rn v i e lmeh rv on D a r s te l lung i m S inne d e s a l l -
I V . 5 .Z u sammenfas sung
t ä g l ichen L eben s . D ie E rben /H in te r l iebenen l e g ten v e r s t ä rk t , a nde r s a l s d i e l e benden Auf t raggebe r , We r t a uf d a s
D ie a uf d en G raba l tä ren i n R e l ief umge se tz ten T hemen -
G edäch tn is d e r T o ten . D ie R e l ief s s i nd r e t rospek t iv , d a s
k r e ise l a ssen s i ch i h re r I n ten t ion n ach d re i v e r sch iedenen
h e iß t d a s b ere i t s a bgesch lo s sene L eben w i rd a uf d i e se
B e re ichen z uordnen , d i e s i ch b i swe i len a uch ü be r schne i -
We i se n och e i nma l v o r Augen g ef üh r t u nd f i r f o lgende
d en k önnen : s i e g eben e inma l d i eV or s te l lungen v om J en -
G ene ra t ionen b ewah r t .
s e i t s w iede ru nd d e r Hof fnung a uf e i n f r euden r e iches L e b en n ach d em T od Au sd ruck . Z u d i esen g ehö ren d i e
Vg l . z u d iese r D a r s te l lung e ine D ed ika t ion a n d ie D io sku r en a us E s te i n V e rona , d ie a uf d em R e l ief e inen A l ta r m i t e inem E be r w iede rg ib t . T .R i t t i , I s cr iz ion i er e l iev i g rec i n e ! Mu seo Maf f e iano d iV erona . ( 1981) 5 8 N r . 2 3 . 3 11 G. B ru s in Aqu i le ia ( 1929 ) 2 42 N r . 3 6 . Z u r V e rb i ld l ichung d es c ognomen 3 10
B i lde r a u s d em s epu lk ra lsymbo l ischen T hemenk re is , z u d enen m i t g ew issen E in sch ränkungen a uch d i e „ A t t i s" F igu ren z u z äh len s i nd . S ie h aben v on d en b esp rochenen R e l ief s d en g röß ten u nd v i e lf ä l t igs ten An te i l . A ls z um
a uf G raba l tä r en s t ad t röm i sche r P roven ienz v g l . : B o schung , G raba l tä r e 4 9 . J .M . C . T oynbee ,T ierwe l t d e r An t ike . B es t ia r ium R omanum ( 1983 ) 1 0 1 . 1 08 i f . 3 13 D ie se lbe F unk t ion i s t d em c ave c anem Mosa ik i n P ompe j i z u e n tneh -
T e i l v e r sch lü sse l te Da r s te l lungen f ü r e i n p e r sön l iches T o -
3 12
d e s - u nd J en se i tsver s tändn is w e isen s i e ü be r d a s L eben h inau s , s i nd a l so p rospek t iv . D e r V e r s torbene b zw . Auf t r aggebe r s t e l l t n i ch t s e in z u rück l iegende s L eben i n d en
3 14
men , T oynbee a .0 . A bb . 4 3 . D e r B eg r if f„ Zu s tand" u n ter sche ide t zw i schen z um Z e i tpunk t d e r Auf s t e l lung n och l e benden Auf t raggebern u nd h in te rb l iebenen Auf t rag g ebern .
V o rde rgrund , s ondern o rdne t e sd er Hof fnung a uf d i e Z u 3 0
V .D ie Chrono log ie
V orbemerkung
r n i te inbezogen w e rden k önn ten . K a t . 4 0 e rf ü l l t z wa r d i e o ben b esch r iebenen V orau sse tzungen , k omm tj edoch a uf -
Noch i mme r p rob lema t isch i s t d i e c h rono log i sche E in -
g rund d e r g e r ingen h andwe rk l ichen Qua l i tä t d e r f i gü r l i -
o rdnung o ber i ta l i scher D enkmä le r n ach s t i l is t ischen G e -
c hen D a r s te l lung f a r e i ne s t i l is t ische Un ter suchung n i ch t
s i ch t spunk ten , d a b i she r d i e F rage n och u nzu re ichend
i n B e t rach t . Um e i ne e i nhe i t l iche A rgumen ta t ion z u g e -
g ek lär t i s t , i nw iewe i t s t ad t röm i sche D a t ierung sk r i ter ien
w äh r le is ten , w i rd z unäch s t v o rau sge se tz t , d aß d i e E r r ich -
a uf d i e Monumen te O ber i ta l ien s ü be r t ragba r s i nd ' ' ' . E in
t ung d e rA l tä re j ewe i ls i nnerha lb e i nes k u rzen Z e i t raume s
V erf ech te rd e rT hese , d aß d i eK un s t d e rP rov inzen , i n sbe -
n ach d em T od d e r G enann ten e r fo lg te . E r le ich te r t w ird
s onde re d i e d e r o be r i ta l ischen R eg ionen , e i ne v om s t ad t r öm ischen K un s t schaf f en w e i tgehend u nabhäng ige E n t w ick lung g enommen h a t , i s t B ianch i B and ine l l i" 6, d essen Me inung j edoch n i ch t u nge te i l te Z u s t immung
d i e ses d u rch d i e T a t sache , d aß a l le f ü r d i eses V o rgehen r e levan ten A l tä r e a n läß l ich d es T odes e i ne r d er i n sch r if t l i ch g enann ten P e r sonen a ufges te l l t wu rden u nd n i ch t d en jen igen z uzu rechnen s i nd , d i e b e re i t s z u L ebze i ten e r -
f and ' ' ' . E ine w e i te re S chw ie r igke i te r g ib t s i ch a u s d e rg e -
r i ch te t wu rden .
r i ngen Anzah l o ber i ta l i sche r D enkmä le r , d i e d u rch n i ch t a r chäo log i sche Q ue l len f e s tda t ier t s i nd . B ianch i B and i n e l l i f o lgend d ü rf ten n u rd i ese a l sF ixpunk te e i ne rs t i l is t i -
Z u d en f r ühes ten i n sch r if t l ich d a t ie rba ren A l tä ren g ehö r e nd e rd e s C . O e t iu s R ixa ( Ka t . 4 2 ) m i tE ro tenda r s te l lun -
s chen Un te r suchung z ugrunde g e leg t w e rden ' ' ' . O b d en -
g en a uf d en N eben se i ten u nd d e rd es S ecundu s ( Ka t . 1 07 ) ,
n och
d e r o rnamen ta le R e l ief s a ufw e is t . S ie s i nd b e ide i n c l au -
B ez iehungen
z u
s t ad t röm ischen
D enkmä lern
f e s tzu s te l len s i nd , s o l l e i nA spek t d e r Un ter suchung s e in .
d i sche r Z e i t e n t s tanden 3 2 4 .
Z um inde s t f ü r d i e F r isu ren w e ib l iche r , o ber i ta l ische rP o r t r ä tf igu ren h aben s chon G .A . Man sue l l i" 9u nd H .P f lug 3 2° n achgew ie sen , d aß d i ese w e i tgehend s t ad t röm ischen Maßgaben f o lgen , w enn a uch t e i lwe i se e i ne R e ta rd ierung
D ie P ropor t ionen d e r E ro ten a uf K a t . 4 2 e n t sp rechen d e n en e i nes J ugend l ichen , d .h . Kopf u nd Körpe r s t ehen i n a u sgewogenem V e rhä l tn is z ue inande r . D ie Körperf ormen j edoch s i nd w e ich u nd s chwe l lend w ie b e i e i nem K le in -
e i nze lne r F r isu rene lemen te f e s tzu s te l len i s t3 2' .
k ind . D ie e i nze lnen Mu ske lpa r t ien g ehen u nverm i t te l t i n -
D a t r o tzdem m i t e i nem z e i t l ich v e rzöge r ten A uf t re ten
e i nande r ü be r u nd s che inen n u r d u rch e ine f e ine Obe r -
s t ad t röm ische r S t i lf ormen i n d en P rov inzen z u r e chnen
f l ächen spannung d es I nka rna ts z u sammengeha l ten z u
i s t3 2 , s e i h i e ri mf o lgenden d e rB eg r if fd e r„ S t i l t rad i t ion"
w e rden . D ie se lben Me rkma le k ennze ichnen d i e G e s ich -
e i ngef üh r t , d e r d i e K enn tn is d e r s t ad t röm ischen E n tw ick -
t e r , d i e v on d en g roßen , r und l ich g eb i lde te ten Wangen -
l ung v orau s se tz t , o hne d am i t a be r z w ingend e i nen p a ra l l e len Z e i tpunk t d e r E n t s tehung f e s tzu legen .
p a r t ien b ehe r r sch t w e rden . Au s d enen t r e ten d i e t i ef l ie g enden Augen , a bgese tz t d u rch e inen f l ach a ufge leg ten u n te ren L id rand ü be rg roß h e rvor ; a uch d e rs chma le Mund
Um d a s d ünne N e tzwe rk f e s tda t ier te r D enkmä le r w e i te r z u v e rd ich ten , w e rden z unäch s t d i e v i e r '2 3 G raba l tä re b e -
m i t v erw isch tem L ippenkon tu r f üg t s i ch w en ig o rgan isch e i n . D ie S che i te lzopf f r i su r i s t d u rch b re i te R i tz l in ien u nd
a r be i te t , d i e a uf grund i h re rI n sch r if tw e i tgehend g e s iche r t e E rkenn tn i sse ü be r i h re E n t s tehung sze i t z u la ssen u nd g l e ichze i t ig R e l ief s , s e ien s i e f i gü r l iche ro de ro rnamen ta -
G . A . Mansue l l i i n : A r te ec i v i l tä . V I mos t ra b ienna le d 'a r te An t ica . A r te r omana n e l l ' I t a l ia s e t ten t r iona le d a l la r epubb l ica a l le t e t rach ia I ( 1965 ) 9i f ; P f lug , P o r t rä t s te len 9 i f . 3 16 B ianch i B and ine l l i , R om — D a s E nde d er An t ike ( 1971) 2 05 d e r z w i s chen p a t r iz ischer Kuns t u nd p lebe ische r Kuns t u n ter sche ide t . E r s i eh t d en U r sprung d e rp lebe ischen Kuns ti nd er p rov inz ie l len , d ie e ri m S inne e i ne r „m i t te l i ta l ischen S p ie la r t d es H e l len ismu s" v er s teh t u nd g ehör t s o m i t z u d en V e r t r e tern d e r d ua l is t ischen T heor ie d er r öm ischen Kuns t . 3 17 0 . J .B rende l , P ro legomena t o t he S tudy o f R oman A r t ( 1979 ) u nd b e -
3 15
l e r A r t , a ufwe isen . B e i d i e sen D enkmä lern w i rd ü ber p rüf t , i n w e lchem V e rhä l tn is s i e z u z e i tg le ichen s t ad t rö m ischen Monumen ten s t ehen . D a rübe rh inau s d i enen s i e z u r E ino rdnung d e rü br igen A l tä re , b e sonde r s d e r jen igen , d i e n u rü be r D eko ra t ionen , n i ch t a be rü ber d a t ie rba re I n s chr if ten v e rf ügen . E s empf ieh l t s i ch a uße rdem , D ekora -
r e i t s MemA rnAcc 2 1 , 1 953 , 5 7 i f . l ehn t B ianch i B and ine l l is An sa tz z u g un s ten e ine r ü berg re if enden S t i lp lu ra l ismus -Theor ie a b ; E ine a u s f üh r l iche Z u sammenf a ssung d e r F or schung sgesch ich te m i t k r i t ischer D is sku s s ion f i nde t s i ch b e i E . S ch raudo lph , R öm ische Gö t terw e ihungen m i t R e l ief schmuck a u s I t a l ien . A l tä re , B a sen u nd R e l ief s ( 1993 ) 1 5 i f . Vg l . d azu a uch T . Hö lsche r , R öm ische B i lder sprache a l s s eman t isches S y s tem . Abh . H e ide lbe rg ( 1987 ) b es . 4 7 f . u nd T h . F röh l ich , L a rar ien u nd F a ssadenb i lde r i nd en V esuvs täd ten . 3 2 . E rgh . RM ( 1991) . 3 18 E ine L is te d e r d a t ierung s re levan ten D enkmä le r Ober i ta l iens g ib t Man s ue l l i a .0 . 2 2 i f . D abe i i s t e s m . E . f r ag l ich , o b b e isp ie lswe ise d e r Au g u s tu sbogen i n S u sa , e inen g röße ren E inf luß a uf P las t ik u nd O rnamen t i n Aqu i le ia g ehab t h a t , a l s D enkmä ler s t ad t röm ische r P rägung . 3 19 Man sue l l i i n : A r te eC iv i l tä I 1 0 f . 3 20 P f l ug, P or t rä t s te len 2 9 .
t i on sgruppen z u b i lden , i nne rha lb d e re r c h rono log isch v o rgegangen w i rd , um d en V e rg le ich ä hn l iche r F ormen m i te inande r z u e r le ich tern u nd e i ne E n tw ick lung a ufzu z e igen . Au s d i esem G runde w e rden f i gü r l iche D eko ra t ion u nd o rnamen ta le R e l ief s s epa ra t b ehande l t .
V . 1 .D ie G rund lage : F e s tda t ier te A l täre A l s F ixpunk te d e r c h rono log ischen R e ihe k önnen d i e A l t ä re K a t . 3 6 . 3 9 . 4 2 u nd 1 07 a nge sehen w e rden , d a i nd en z ugehör igen I n sch r if t en s i che re A nha l t spunk te z u r D a t ie -
J edoch z e ig ten s i ch b e i d en S te lenpor t rä t s i n sbesonde re i n d e r n e r on isch -f lav ischen E poche d u rchau s p a ra l le le E n tw ick lungen z u s t ad t r öm ische r P or t rä tp la s t ik . 3 22 P f lug , P or t rä t s te len 2 9 ; H . G abe lmann , RM 7 5 , 1 968 , 9 5 , d er d ies b eson d e r s f ü r a ugu s te ische O rnamen t ik f e s ts te l l t . 3 23 K a t . 3 6 . 3 9 . 4 2 . 1 07 . 3 24 s .h i e r : V I . D ie I nschr if ten , S .4 9 i f . 3 21
r ung e r sche inen u nd s i e z udem f i gü r l iche b zw . o rnamen t a le R e l ief s a ufwe isen . D ie i n sch r if t l ichen H inwe i se d er A l tä r e K a t . 5 3 . 5 5 u nd 12 s i nd d agegen f ü re i nen z ug ro ß en Z e i t raum z u t ref f end , a l s d aß s i e i nd i e Un te r suchung 3 1
t i ef e K e rben a n d er O berf läche i n u n rege lmäß ige S t räh -
b e i tung , a uch h i er d er b e re i t s b e i d e r f igü r l ichen D a r s te l -
n en u n te r te i l t , d i e am N acken , w o d a s H aa r z u e ine r
l ung b eobach te te k ompak te G esam te indruck .
S ch lauf e z u sammengenommen i s t , b re i te r u nd s umma r i s che rw e rden . D a s H aa ri s t , b ed ing t d u r ch d i e F r isu r , f a s t w ie e i ne K appe um d en K opf g e leg tu nd v erm i t te l t l ed ig l i ch v om S che i te l a u sgehend d en E ind ruck o rgan ische r S ubs tanz . D ie S chwungf edern d e r F lüge l s i nd a n d en R ändern w e l l ig g ea rbe i te t u nd d eu ten , a ngegeben d u rch z a r te R i tzung j ewe i ls i nd e r M i t te e i ne rj eden F ede r , d en K ie l a n . D ie F lüge l a l s G anzes f ä chern s i ch f a s t o rnamen t a l a uf , i n dem d i e S chwungf edern e i nen B ogen n ach o ben b e schre iben , d i e u n te ren , d em R ücken n ähe r l i egenden , g enau e n tgegengese tz t g e sp re iz t s i nd . S i e h eben s i ch b e w eg l ich v om G rund a b . Auf f a l lend i s t , d aß d e r g esam te Kö rpe rd e rF igu r f e ine K e rben u nd E rhebungen a ufwe is t , d i e d a s z u le tz t v erwende te H andwe rk sge rä t , e i n F lach me iße l b zw . Z ahne isen h in te r la s sen h a t . E ine l e tz te Übe r a r be i tung z um G lä t ten d e s R e l ief s h a t d emzuf o lge n ich t s t a t tgef unden . D ie s o s t ruk tu r ier te O berf läche v e r le ih t d em R e l ief e i nen e i gen tüm l ichen R e iz .
A l ta rd es S ecundu s ( Ka t . 1 07 ) . E in V e rg le ich d e rR anken mo t ive m i t d e r R ahmung d e s A l ta r s d es A t ime tu s i n R om
3 28
z e ig t , d aß d er S ecundu s -A l ta r i n s e ine rE n tw ick -
l ung ü be r d i e se h inau sgeh t . D ie B lü ten s i nd h i e rw ie d or t s o rgf ä l t ig v a r i ie r t , b a ld v on d e r S e i te g e sehen , b a ld v on o ben o de r a bgew inke l t . Wäh rend b e i d em s t ad t röm ischen A l ta r d e r R e l iefun tergrund n och s i ch tba r i s t , s oga r d i e F e inhe i t d e r R anken d adu rch u n ter s t r ichen w i rd , t r i t t b e i d em A l ta r d e s S ecundus d i e R anke d eu t l iche r i nd en V o r d ergrund . D ie We l lenbew egung w i rd z ugun s ten e i nze lne r S chöß l inge a bge schwäch t , s o d aß d i e R anke m eh r a l s d i e S umme e i nze lne r Zwe ige e r sche in t . S i e i s t l e bend ige r u nd s om i t w en iger a l s r e ine s Or namen t a uf gef aß t . D am i t s t eh t d er S ecundu s -A l ta r d em A l ta r d es C a lamnu s3 2 9 i n R om n ähe r , d e r a ufgrund d e r I n sch r if t a l s c l aud i sch g e l t en muß . D ie R anke t r i t t g egenübe r d em R e l ief grund i n d en V orde rgrund u nd w i rk t o rgan ischer . D ie R ank en b e i d er A l tä re z e igen b e re i t s d en v or s ich t igen E in sa tz d es
V erg le ich t man d i e b eobach te ten s t i l i s t ischen Me rkma le
B oh rer s a n v e r sch iedenen S t e l len d e r B lä t te r u nd i n d en
m i t R e l ief s v on s t ad t röm ischen D enkmä lern d er se lben
Zw icke ln d e r B lü ten . T ro tz d e r Übe re in s t immungen i s t
Z e i t s te l lung , e rgeben s i ch d u rchau s P a ra l le len : s o w e isen
am S ecundu s -A l ta r d i e o ber f läch l iche re , g roßzüg ige re
d i eT e i lnehmer d e rP roze ss ion a uf d em s ogenann ten R e l i -
Ausarbe i tung d e r B lä t te r u nd B lü ten z u b eobach ten , w a s
e f d e r a ra p ie ta t i s e i ne v e rg le ichba re G e s ich t sb i ldung
w iederum z u r o ben b esch r iebenen D ich te u nd K ompak t -
a uf , d a a uch h i e r g roße f l äch ige Wangen d en G esam te in -
h e i t i m G e sam ter sche inung sb i ld f üh r t . B e i d i e se r b eson -
d ruck d e s G es ich t s d om in ie ren u nd d i e Augen t i ef z u -
d eren A r t d e r O rnamen tge s ta l tung u nd O be rf l ächenbea r -
r ück l iegen u nd i ng l e iche r We ise i nd i e Augenhöh len e i n -
b e i tung , d i e a l s Un ter sch ied z w ischen s t ad t röm i schen
g ebe t te t s i nd 3 2 5 .D ie u n rege lmäß igen , a n d e r O ber f läche b l e ibenden R i tzungen ,
Noch d eu t l iche rv erm i t te l t d a s d e r R ankendeko r a uf d em
u nd o ber i ta l ischen We rken z u b eobach ten i s t , mü s sen
d i e d e r C ha rak te r is ie rung d e s
z we if e lsohne a uch d i e v e r sch iedenen Ma ter ia l ien b erück -
H aa r s d i enen , f i nden s i ch e benf a l ls i n c l aud ischer Z e i t ,
s i ch t ig t w e rden , a u s d enen d i e A l tä re g e schaf f en w u rden .
w ie e i nR e l ief f ragmen t i nd e rV i l la Med ic ib e leg t" 6.E ine
Wäh rend i nR om f a s t a u sch l ieß l ich Marmo r" °v e rw ende t
mo t iv i sch u nd s t i l is t isch v e rg le ichba re Auf f a ssung d e r
wu rde , h er r sch t i n Ober i ta l ien d e r K a lk s te in v o r 3" , d e r
E ro tenf lüge l i s t am V ie r -Jah re sze i ten -A l ta r i n Wü rzbu rg
w e icher u nd s om i tz unäch s tl e ich te rz ub ea rbe i ten i s t , a u s
z ub eobach ten" 7.D ie P ropor t ionen d e rF lüge l , m i tr e la t iv
d em se lben G rund j edoch n i ch t i mme r e i ne e xak te u nd
k u rzen S chwungf edern u nd h a lbrunden k u rzen F laumf e d ern , d i e s chuppenf ö rm ig ü be re inande r g e s taf f e l t , d i rek t
s o rgf ä l t ige G es ta l tung e rmög l ich t .
a n d en S chu l tern a n se tzen , e n t sp rechen mo t iv isch d en
D ie d a rge leg ten B eobach tungen f üh ren z u d em E rgebn is ,
F lüge ln d e s E ro ten am A l ta r d es C . O e t iu s R ixa . S ie z e i -
d aß d ie i n c l aud ische r Z e i t e n t s tandenen G raba l tä re v on
g en e i n ä hn l ich b eweg te sV e rhä l tn is z um R e l iefgrund u nd
z e i tg le ichen s t ad t röm ischen D enkmä le r n a bhäng ig s i nd ,
w e isen a n d en e i nze lnen F edern z ar te B innenze ichnungen
s o d aß v on e i ner d u rch h aup t s täd t ische S t i len tw ick lung
a uf , d i e h aup t säch l ich d u rch R i tzung a ngegeben s i nd , s e l -
b ee in f luß ten K un s t i n Aqu i le ia g esprochen w e rden d a rf .
t en p la s t isch a uf ge leg t e r sche inen . Du rch d i e se V erg le i -
D er V e rg le ich d e r R ankenor n amen te a uf d em C ap reo lu s -
c he w e rden a be r a uch d i e Un te r sch iede z w ischen d em
A l ta r ( Ka t . 3 9 ) w i rd k l ä ren , o b d i e s a uch f ü r d i e O rna -
A l ta r u nd s t ad t röm ischen D enkmä lern i n d e r B ea rbe i -
men te s pä te re r Z e i tepochen g i l t .
t ung s techn ik d eu t l ich . D ie e i nze lnen R i tz l in ien i n d en H aa ren s i nd am A l ta rd e s C . O e t iu sR ixa w en ige rf e in d if -
D ie Or namen te , R anken u nd f l o ra len E lemen te z e ichnen s i ch d u rch d en E in sa tz d e s B oh rer s u nd d i e d adu rch e n t -
f e renz ier t , s o d aß d i e g e sam te D a r s te l lung e i nen s pröden ,
s t ehenden L ich t -Scha t ten -Ef f ek te a us , w obe i d i e V e rwen -
g l e ichze i t ig a be r k räf t ige ren u nd d i ch te ren E indruck v e r -
d ung d i ese s H andwe rkzeuges n i ch t i mme r d u r ch d i e Ab -
m i t te l t , a l s d i e f e inen , f i l igranen B e isp ie le a u s R om . Da s -
me iße lung d e r B oh r s tege v e rborgen i s t . D ie e i nze lnen
g l e iche g i l t f ü r d i e d if e renz ie renden R i tzungen u nd K e r b en a n d en F lüge ln . D ie F e s t igke i t s e tz t s i ch a uch i n d e r O rnamen tbehand lung f o r t . D ie e i nze lnen B lä t te r , d i e a l s
B esonder s d eu t l ich i s t d ies b e i d em F lamen z u e rkennen I n s t . N eg . R om 2 377 ,70 .1363 . G . Koeppe l , B JB 1 83 , 1 983 , 1 04 Abb . 1 8 , 1 9 . 3 26 K oeppe l a .0 . 1 08 Abb . 2 1 . 3 25
B la t tbaum d en h in te ren P i la s te r d es A l ta r s z i e ren , s i nd s o rgf ä l t ig d u rchmode l l ie r t . I h re R ände r w e l len s i ch u nre g e lmäß ig , s of ern e ss i ch um Akan thu s h ande l t ; d i e Mohn -
E . S i mon , D e rV ie r -Jahr esze i ten -A l ta r i n Wü rzbu rg ( 1967 ) A bb . 9 . Boschung , G raba l tä r e 11 N r . 9 04 T af . 4 9 , d e r a ufgrund d e r I n schr if ti n t i ber ische Z e i t o de r w en ig s pä te r d a t ie r t w erden k ann . 3 29 E bd . N r . 9 06 T af . 4 9 . 3 30 Nu r e ine r , d e rb e i B oschung a ufgef üh r ten G raba l tä re b es teh t a u s g rauem Ka lk s te in : B o schung , G raba l tä re N r . 8 82 . 3 31 Vg l . h ie r : I .D ie T echn ik , S .3 . 3 27
3 28
k apse l a m o beren E nde d e s B aum s i s t d u rch p a ra l le l v e r l a uf ende f e ine K e rben a l s s o lche g ekennze ichne t . D ie D e ta i ls s i nd zwa r s o rgf ä l t ig a u sgef üh r t , d och z e ig t s i ch , b ed ing t d u rch d i e a n d e r O berf läche v e rb le ibende B ea r 3 2
B lä t te r d e rR anke z e igen i nd e rM i t te e rhaben g ea rbe i te te R ippen , d i e a n manchen S t e l len d u rch f e ing l ied r ige B la t t -
G ewand z wa r n i ch t v ö l l ig v e rdeck t , d och b l e iben d i e D e ta i l s s umma r isch . Auch d a s i s t k ennze ichnend f ü r f l a -
n erven b e re iche r t w e rden . I n d en Zw icke ln g eben g ebo -
v i sche G ewandbehand lung w ie e i n V e rg le ich m i t d en
g en v e r lauf ende B oh rungen d i e g ewe l l te F orm d e rB lä t ter
F igu ren am T i tu sbogen z e ig t 3" .F re i l ich s i nd h i e rd i e a uf -
a n . D a sV e rhä l tn i s d e rR anke z um R e l iefgrund i s t i m An -
g e leg ten F a l tengra te w e iche r u nd r unde r g ea rbe i te t , w a s
s a tz d if e r enz ier t z u n ennen : m anche B lä t te r l i egen m i t
s i ch mög l iche rw e ise m i t e i ne r f o r tge sch r i t tenen E n tw ick -
i h ren R ändern f l ach a n , w äh r end s i ch d e r R e s t p l a s t isch
l ung e rk lä ren l ä ß t ; d och i s t d i e e n t sp rechende B ea rbe i -
h ervorwö lb t u nd z um T e i l u n te r schn i t ten i s t . D ie B lä t ter
t ung swe ise d eu t l ich z u e rkennen .
f o lgen i ni h re r B ew egung d em v o rgegebenen R anken sy -
Augenf ä l l ig w i rd h i e r d i e D ive rgenz z w ischen d en d a t ie -
s t em , s i e b r echen n i ch t a u s d e r We l lenbewegung a u s u nd
r ung swe i senden E lemen ten d e r I n sch r if t —i nd i e s e chz i -
z e igen k e ine Übe r schne idungen d er e inze lnen E lemen te . E ine
v e rg le ichba re
B ehand lung
d es
g e rJ ah re d e s 1 .J h s ." 6 —u nd d en s t i l i s t ischen B efunden —
o rnamen ta len
i nd i e s i ebz ige rJ ah re d es 1 .J h s . n .C h r . D iese muß z ugun -
S chmuck s f i nde t man a n A rch i tek tu rf ragmen ten d es C a -
s t en d e s S t i l s e n t sch ieden w e rden , d ae i ne d e ra r t ige D eko -
p i to ls v on B resc ia ' ' ' . E s wu rde v on V espa s ian 7 3 n . Ch r .
r a t ion v o r d e r E n t s tehung d es C ap i to ls i n B re sc ia n i ch t
g ewe ih t u nd b i e te t d ahe r z i em l ich g enaue Anha l t spunk te
d enkba ri s t . G eh t man d avon a u s , d aß d i e Angaben i nd e r
z u r D a t ierung f l av i sche r O rnamen tges ta l tung i n O ber i ta -
I n sch r if t d en T a t sachen e n t sp rechen , muß of en b l e iben ,
l i en m . D ie se am Anf ang f l av i sche r O rnamen tbehand lung
w a sz ud e rs pä te ren Auf s te l lung d e sA l ta r sg ef üh r th a t . Z u
s t ehenden R ankenf r ie se z e igen v e re inze l t d en E in sa tz d es
b erück s ich t igen i s t i n d i esem Z u sammenhang a lerd ing s
B oh r e r s . D ie e i nze lnen B lä t te rw e isen e rhaben g ea rbe i te -
d i e Z e i t , d i e f ü r d en K auf e i ne s G raba rea ls u nd d i e F e r t i -
t eG ra te a uf , d och w e rden s i e n i ch t n u r a n e i nze lnen S te l -
g ung e i ne s Monumen tes d i e se r G rößeno rdnung b enö t ig t
l e n d u rch B la t tne rven b e re icher t w ie am C ap reo lu s -A l ta r ,
wu rde , ü be r d i e u n s k e ine Q ue l len v o r l iegen" 7.
s onde rn v o l ls tänd ig v on i hnen ü berzogen . Auch h i er i s t d a s V e rhä l tn is v on R anke z um R e l iefgrund e i ne r se i t s b e -
E ine e twa s s pä te re Z e i t s tuf e w i rd d u rch d en A l ta rd es A r -
s t i mm t v on f l ach g ea rbe i te ten , a n l iegenden B lä t tern u nd
h u s Mace r ( Ka t . 3 6 ) r ep rä sen t ier t , d e r n ach A u sw e is d e r I n sch r if t i n f l av i sche r Z e i t e n t s tanden s e in muß 3 8 .D e r
S t enge ln s ow ie p l a s t isch v o rgewö lb ten u nd s t a rk u n te r i s t
An sa tz w i rd d u rch d i e H aa r t rach t d e r w e ib l ichen F igu r
b e id en F r ie sen a uße rdem , d aß d i e B lä t te r d e r We l lenbe -
u n te r s tü tz t . D ie F r isu rd e rA r r ia a uf d e rr e ch ten N eben se i -
s chn i t tenen B la t t rändern
a nde re r se i ts .
G eme in sam
w egung d e s R ankenkern s f o lgen , d i esem u n te rgeordne t
t ed es A l ta r s b es teh t a u s e i nem v i e r re ih igen L ock enk ranz
s i nd u nd a l so k e ine E igendynam ik e n tw icke ln . D ie Un te r -
ü be r d e r S t ir n . D ie e i nze lnen L ock en s i nd i n d e r M i t te
s ch iede , d i e s i ch v o r a l lem i m g rößeren D e ta i l re ich tum
d u rch e i n g ebohr tes L och d if e renz ier t . D ie ü br igen H aa -
d e r E inze lf ormen am F r ie s i n B resc ia n i ede r sch lagen ,
r e s i nd i nb re i ten , n i ch t n ähe r d ef in ier ten S t rähnen n ach
a ber a uch a n d en s chä rf e ren Un te r schne idungen d er
h in ten g enommen u nd d o r t z u e i nem N es t z u sammen g ef aß t .
B la t t rände r , s i nd a uf d i e v e r sch ieden z u b ew er tende Qua l i tä t d e r F r iese z u rückzuf üh ren , d i e s i ch d u rch d i e u n te r -
D iese F r isu r s e tz t d i e Mode d e r f l av ischen Z e i t v orau s ,
s ch ied l iche B edeu tung b e ide r D enkmä le r e rk lä ren l ä ß t :
i n sbe sonde re d i e d u rch I u l ia T i t i i n i t ie r te , d i e a uf z w e i
e ine r se i t s h ande l t e s s i ch um e i n S taa t sdenkma l , d em e in
A e s Em is s ionen d e s T i tu s ü be r l ief e r t i s t 3" . S i e z e igen
—w enn a uch monumen ta le ru nd ä uße r s t q ua l i tä tvo l l g ea r -
I u l ia T i t i m i t e i nem meh r re ih igen L öckchen toupe t ü be r
b e i te te r —G raba l ta r e i ne r P r iva tpe r son e n tgegengese tz t
d er S t irn . H in te rd i esem i s t d a s H aa rq uer ü be rd en S chä -
w i rd . D ie b esch r iebenen G eme in samke i ten s p rechen j e -
d e l d u rch e i nen S che i te l a bge te i l t , i nb re i te ren , g e f loch te -
d och f ü r e i ne E n t s tehung d e s C ap reo lu s -A l ta re s i n f l av i -
n en B ahnen z um H in te rkopf g ef üh r t u nd i n e i nem N e s t a ufges teck t .
s che r S t i l t rad i t ion . F lav ische F o rmen l a ssen s i ch a uch i n d e r G e s ich t sb i ldung d e r A t t isf igu r a uf d en N eben se i ten d e s C ap reo lu s -A l ta re s f e s t s te l len . D ie wu ls t ig g eb i lde ten , l e ich tü be rd em Augapf e lh ängenden Obe r -u nd d i ev o rge -
B re sc ia R omana . Ma ter ia l i p e r u n mu seo . I 1( 1979 ) 6 2 A bb . I I 2 1b ; A . F rova u . a . , IC ap i to l ium e l a d eco raz ione a r ch i te ton ica r omana d i B resc ia . I n : A t t i d e l C onvegno i n ternaz iona le p e r i lX IX c en tena r io d e l la d ed icaz ione d e l C ap i to l ium I ( 1975 ) 5 3 -66 A bb . 3 5 . 3 33 Z u r s t i l is t ischen E ino rdnung d e r R ankenf r ie se u nd O rnamen tdekora t ion am K ap i to l i n B r esc ia u nd z u r V ermu tung , s t ad t röm ische We rk s tä t ten s e ien a n d e r Au sf ührung b e te i l ig t g ew esen v g l . : H . G abe lmann ,J bZ Mu s Ma inz 1 8 , 1 971 , 1 24 i f . b es . 1 44 m i t T af . 3 2 1 . 2 . 3 34 Man v erg le iche e twa d i e Köpf e a uf d em T i tu sbogen b e i M . P f anne r , D e r 3 32
wö lb ten U n te r l ide r s t ehen d e r f ü r f l av ische F igu ren t yp i s chen A ugenb i ldung n ahe 3" . D ie F igu r d es A t t is b l e ib t n och h in s ich t l ich i h re r s t i l is t i s chen B e sonde rhe i ten z u b e t rach ten . D ie F a l ten a n Ä r me ln u nd b raccae s i nd a l s b ogenf örm ige s chma le Wü ls te
T i tu sbogen ( 1983 ) T af . 6 2 u .6 6 .3 . P f anne r a .0 . Te l 5 2 . 1 . 3 36 s .h ie r : V I .4 . S .5 3 i f . 3 37 B oschung , G raba l tä re 4 0 g ib t e i n B e isp ie l , w o z w ischen T od u nd Auf s t e l lung d es A l ta r s v ier Mona te l i egen . Übe r d i e S äum igke i t d e r H in te r b l iebenen , d i e t e s tamen ta r isch b e s t imm ten D en l cmä le r a uf zu s te l len , w ird e benf a l ls b er ich te t . Mög l icherwe ise i s t a be r d a s L ebensa l te r d e s V e r s torbenen f a lsch a ngegeben , —d ie Angaben ü be r s e ine D iens tze i t k önnen k aum b ezwe if e l t w e rden , d a d en S t if t er nw oh l e i n M i l i tä rd ip lom a l s V o r lage g ed ien t h a t —s o d aß s e ine L eben sdauer t a t säch l ich l änge r a nge se tz t w e rden muß . Z u r G laubwü rd igk e i t v on A l te r sangaben a uf G rab in schr if ten v g l . E . Meye r , E inf ührung i nd i e l a te in ische E p ig raph ik ( 1983 ) 6 9 i f 3 38 s .h ie r : ' V I .4 . S .5 3 .
a uf d en S t of f a ufge leg t . I m ü be rgegü r te ten T e i l d es G e -
3 35
w and es g l iede r ns i ch d i e F a l ten i ng l e ichmäß igen Abs tän d en . D a s u n te re G ewand te i l z e ig t b re i te F a l ten tä le rn eben z .T .n u r d ünn a ufge leg ten F a l teng ra ten , d i e v e rhä l tn ismä ß ig w e ich i n e inande r ü be rgehen . D ieser E ind ruck w ird e r re ich t , i ndem v om V o lumen d e s G ewandes b re i te S t re i f en w eggenommen , g l e ich sam r eduz ier t w e rden , w a s d i e s chma len F a l tengra te e n t s tehen l ä ß t . Wo d e r S tof f am Kö rpe ra n l ieg t —h i e r am l i nken O ber schenke l —v e r lauf en d i e F a l ten n i ch t s enk rech t , s ondern s ch räg , d e rB ewegung
3 39
e n t sp r echend . D ie K ö rpe rf ormen w erden s om i t d u rch d a s 3 3
Vg l . : BMC I 2 78 , 2 55 T af . 5 3 , 6 ; BMC I 2 79 , 2 58 T a t : 5 3 , 8 .B e ide S tück e s t ammen a u s d em J ah re 8 0 n .C h r .
Nach Au sw e is d er e r s ten D ena re d es T i tu s g ib t e s e i n B i ldn is d e rI u l ia , a uf d em s i en och m i te i ne rä l te ren Z opf -
ma r ische r en , a uch d u rch d i e V erwendung v on Ka lk s te in
f r isu r d a rge s te l l t i s t . D ie A es Em i ss ionen m i t N e s t u nd
i t a l ien . F igu ren u nd O rnamen te e r sche inen w en iger v on
T oupe t s i nd e twa um 8 0 n . C h r . a nzu se tzen u nd mü s sen
d e r B ea rbe i tung d u rchdrungen . S i e v e rb le ib t v ie lmeh r a n
s t a t t Ma rmor b ed ing ten B ehand lung d e r R e l ief s i n Obe r -
d emnach e i nen n euen Mode t rend w iede rgeben b zw . i n s
d e r O ber f läche , w obe i d i e se s n i ch t a l s Z e ichen m indere r
L eben g eruf en h aben . S o g ew inn t man e i nen r e ch t g enau -
Qua l i tä t u nd S o rgf a l t z u w er ten i s t , s ondern a l s L and -
e nt e rm inus p os tq uem ,n achdem d e rA l ta re n ts tanden s e in
s chaf t sme rkma l g e l ten k ann . B e sonde r s i n d er Auf f a s -
muß 3 4° .D a s e inz ige , g es icher te r undp la s t ische B i ldn i s
s ung d e rH aa re u nd d er G ewände rs p iege l t s i ch d i ese B e -
d er I u l ia T i t i3 4 'g ib t d en D e ta i lre ich tum d e r F r isu rw iede r
a r be i tung s techn ik w ide r u nd f i nde t s i ch d arübe rh inau s
u nd mach t d i e V ere inf achung , d e r d a s P o r t rä t d e r A r r ia
a uch a n B lä t te rn u nd R anken . D a rau s r e su l t ie ren d ie b e -
h in s ich t l ich d er F r isu renda r s te l lung u n terworf en i s t , d eu t l i ch . D ie i nd if f eren ten S t rähnen am H in te rkopf d e rA r r ia
s ch r iebene F es t igke i t , D ich te u nd z .T .a uch S chwerf ä l l ig k e i t , d i e s i ch g l e ichermaßen b e i F igu ren u nd o rnamen ta -
mü ssen d emnach e benf a l ls a l s g e f loch tene Z öpf e i n te r -
l e n R e l ief s n i ede r sch lagen .
p re t ier t w e rden 3 4 2 .E s z e ig t s i ch a l so a uch h i e r e i ne s um mar ische re B ehand lung d e r a qu i le ien s ischen R e l ief s , d i e
V .2 .D ie P or trä tf iguren
meh r a n d e r Ober f läche v e rb le ib t u nd d i e F igu ren n i ch t v o l ls tänd ig d u rchd r ing t , w ie s i e b er e i t s f ü r O rnamen t ik
D ie a ufgeze ig ten P a ra l le len z w ischen o be r i ta l ischen u nd
u nd F igu ren d er c l aud ischen E poche b eobach te t wu rde .
s pä te re E pochen v o rau sge se tz t , j edoch müs sen i mme r
Auf f a l lend i s t a l lerd ing s , d aß d i e A r t u nd We ise d e r P o r t r ä tges ta l tung v on d en h e rkömm l ichen Übe r lage rungen f l av i sche r P hy s iognom ien b e i P r iva tpor t rä t s f r e ib le ib t . D ie w e ichen , f a s t s i nn l ichen F ormen , d i e f l av ische P o r d i e
d em
G e s ich t h e rbe ,
a uch d i e Un te r sch iede i mB l ick b eha l ten w e rden . Auf d i e s e rG rund lage s i nd d i ev e rb le ibenden A l tä re m i tP or t rä tf i g u ren z u b ea rbe i ten . D abe i e rwe isen s i ch s owoh l t ypo lo g i sche a l s a uch s t i l is t ische Me rkma le , v o r a l lem d e r
t r ä t s k ennze ichnen , s i nd h i e r d u rch g roße , s t raf fg e spann t e F lächen e r se tz t ,
s t ad t röm ischen We rken w e rden i m f o lgenden a uch f ü r
F r isu ren , f ü r e i ne c h rono log i sche E ino rdnung a l s r e le -
n ahezu
v an t .
ma sku l ine Z üge v e r le ihen . Doch z eugen d i e Augen m i t d en wu ls tf ö rm igen , l e ich t ü berhängenden O be r l ide rn u nd
E s i s t d avon a u szugehen , d aß d i eF rauenda r s te l lungen a uf
d en v orgewö lb ten , d en Augapf e l h e rvo rhebenden Un te r l i -
d en h i e r z u b e sp rechenden A l tä ren i n i h ren F r isu ren d e r
d er n , v on d e re ngen V erwand schaf tz u f l av ischen F o rmen .
a k tue l len H aa r t rach t d er j ew e i l igen K a ise r in f o lgen . D a
D ie D ive rgenz i s t i n d i esem F a l l s i che r l ich a uf d i e , a uch
d i ew e ib l iche F r isu renmode i mV e r lauf d e s 1 .J h s . z ah l re i c hen , z um T e i l g rav ie renden V e ränderungen u n terworf en
b e i d e r G ewandbehand lung z u b eobach tende , g e r inge re h andwe rk l iche Qua l i tä t z u rückzuf üh ren . S i e e r schwe r t
i s t , d i e a uch a n w en iger q ua l i tä tvo l len P o r t rä ts g u t z uu n -
e i ne s t i l is t ische E inordnung d e r G ewandda r s te l lung u nd
t e r sche iden s i nd , l a ssen s i ch d i e A l tä re K a t . 3 2 -35 u nd
d i e S uche n ach mög l ichen P a ra l le len . D e r Körpe r i s t u n -
12 3' z unäch s t u n te r t ypo log i schen G es ich tpunk ten e i n -
t e r d em G ewand n u r i n g roben Um r i ssen z u e rkennen ,
o rdnen . O b d i e F r isu ren a uch i ns t i l is t ische rH in s ich t d en
o bwoh l d e rS tof fa n d e r Hüf te u nd am r e ch ten B e in k napp
s t ad t röm ischen V o rb i ldern f o lgen , b l e ib t z u u n ter suchen .
a nzu l iegen s che in t . D ie F a l tenw iede rgabe i s t k l e in te i l ig
F ü r d i e männ l ichen P or t rä tf igu ren , v on d enen s i ch z ehn
u nd w en ige r s char fkan t ig . An d e r t u n ica u nd am Man te l
( Ka t . 1 3 . 1 7 . 3 2 . 3 4 . 3 5 . 3 7 . 12 . 15 . 1 28 . 1 25a u nd 2 37 )
s i nd d i e F a l ten h in s ich t l ich i h re r T ief e u nd B re i te n i ch t
e rha l ten h aben , l ä ß t s i ch z um inde s t f ü r d i eA l tä re , d i e i m
u n te r sch ieden , s o d aß d e r B e t rach te r e i n d u rchgehende s
V e r lauf d e s 1 .J h s . n . Ch r . e n t s tanden s i nd , e i ne f r isu ren -
G ewand o hne B erück s ich t igung d e r u n te r sch ied l ichen S toff l ichke i t d e r Ma ter ia l ien
s i eh t .
t ypo log i sche R e ihe i n d i e se r Au sf üh r l ichke i t n i ch t e r s te l -
D ie l d e in te i l ige re
l e n . D ies l i eg tz um E inen i nd e ro be r f läch l ichen Ähn l ich -
F a l tenw iede rgabe u nd d i e Un s toff l ichke i t d e r G ewände r ,
k e i t d e rm änn l ichen F r isu renmode d e rZ e i tb egründe t , d i e
d i e d en K örper zwa r umf ah ren , d i e F o rmen d a run te r
i nd er 1 .H ä lf t e d e s 1 .J h . n .C h r . w e i tgehend a uf e ine r i n
k aum — o de rn u r s chema t isch — z u rG e l tung k ommen l a s -
d i e S t ir n g ekämm ten S t rähnenf r isu r b a s ier t . D ie f e inen
s en , v e rb inde t d iese G ewandauf f a s sung m i t d en D a r s te l -
Un te r sch iede i n d e r G es ta l tung u nd L age d e r e inze lnen
l ungen d e r C ance l le r ia R e l ief s3 4 .B e ide We rke z e ichnen
S t irn locken , d i e b e i r und - u nd g roßp la s t i schen P or t rä t s
s i ch d u r ch k u rze , h äuf ig umb rechende F a l ten i nd e r t u n i -
e i ne g enaue re D a t ierung e rmög l ichen , s i nd a n d en A l ta r -
c a a u s , d i e d or t i m K on t ra s t z um l a ng g e schwungenen
p or t rä t s n i ch t a u sgef üh r t . Z um Anderen f i nden s i ch b e i
S inu sbogen d e r T ogen u nd h ie r z u d en l a ngen d u rchge -
d en männ l ichen P or t rä tköpf en , i m G egen sa tz z u d en
h enden F a l ten d es Man te ls s t ehen . E ine f l av ische , i nj e -
F rauen , v e r s tä rk t v e r is t ische Z üge , z u d enen n eben d e r
d em F a l lj edoch n ach 8 0 n .C h r . a nzu se tzende E n t s tehung
Angabe a u sgep räg te r F a l ten a uch d i e D a r s te l lung e i nes
d es A l ta r s i s t d emzuf o lge w ah r sche in l ich . D ie o ben d a rge leg ten Au sf üh rungen z e igen , d aß v on d e r
3 40
Daß d i ese F r isu r i n Aqu i le ia b ekann t w a r u nd a u ch f i r P r iva tb i ldn is se
v erw ende t wu rde , b e leg t e in P or t rä t i n Aqu i le ia v g l . S cr inar i Ca ta logo , 7 9 N r . 2 40 A bb . B e i d iesem K opf s i nd d ie n ach h in ten g ef ühr ten S t rähnen e benf a l ls n u rd u rch s umma r ische R i tzungen a l s g ef loch ten a u s g ew ie sen . 3 41 Mu s . N az . d e l le T herme , I nv . 8 638 A bb . b e i M . Wegene r , D ie F lav ie r . Da s r öm i sche H er r scherb i ld Ab t . 1 , 1 ( 1966 ) T af . 4 2 . 3 42 BMC I 2 47 , 1 39 T af . 4 7 , 1 4 . 3 43 F . Mag i , Ir i l iev i f l av i d e l l P a la zzo d e l la C ance l ler ia ( 1945 ) T af . V I I I .
c l aud ischen b i s i n d i e s pä tf lav ische Z e i t n eben e i ne r i k o n ograph i schen Übe re in s t immung d e rF r isu r a uch e i ne d e r s t ad t röm i schen S t i len tw ick lung e n t sp rechende A r t d e r B e h and lung d e r Gewände r u nd O rnamen te i n Ober i ta l ien f e s tzu s te l len i s t . Daneben a be r s i nd a uch d i e Un te r sch ie d e zw ischen d em Kun s t schaf f en b e ide r Z en t ren d eu t l ich
3 44
g eworden : d i ese l i egen v o r a l lem i ne i ne r d u rchweg s um 3 4
Ka t . 1 28 . 1 25a u nd 1 6 1 k önnen a ufgrund d es s ch lech ten E rha l tung s z u s tandes n i ch t i n d i e B e t rach tung m i t e inbezogen w e rden .
h ohen H aa ran sa tzes g ehö ren . L e tz te re r d i en t v or a l lem
s chenm l ä ußer te d i e V ermu tung , d aß b e i d em S ab ina -
d azu , f o r tgesch r i t tene re s A l te r z u b e legen , w ie e twa am
p or t rä td i e f i rh ad r ian ische Z e i tü b l iche N e s tf r i su rz ugun -
A l ta rd e s C aesern iu s L ibanu s ( Ka t . 3 5 ) 3" ,w äh rend i nd i e
s t en e i ne r D iv in is ierung sabs ich t i n d en l o ck e ren Z opf
S t irn r e ichende S t rähnen m i t g e radem H aa rkon tu r d en
umgewande l t wu rde u nd b e ton t d a s s e l tene V o rkommen
j ünge ren Mann k ennze ichnen . D a s b edeu te t , d aß d i e F r i -
d e rF r isu rz ud i ese rZ e i t . E si s tw en ig w ah r sche in l ich , d aß
s u ren ikonograph ie a be r a uch d i e B ehand lung d es G e -
e i ne F rau a u s Aqu i le ia d en s e l ten ü be r l ief e r ten F r isu ren -
s i ch t s z um T e i l ü be r lager t w i rd d u rch e i ne G es ta l tungs -
t ypu s
w e ise , d i e h aup t säch l ich d a rauf a bz ie l t , d i e D a rges te l l ten
D a r s te l lung a uf i h rem G raba l ta r ü be rn imm tm .
z u c ha rak ter is ie ren . S i e s o l l b e s t imm te Au ssagen t r ef f en
e i ne r d i v in is ie r t d a rge s te l l ten K a ise r in f i r d i e
D ie I u l ia a uf d em A l ta rd e s Q . C e r r in iu s C o rdu s ( Ka t . 3 4 )
ü be r d a s A l te r o de r d i e J ugend u nd b ed ien t s i ch d azu
t r äg t e benf a l ls e i ne M i t te l sche i te lf r isu r , d i e a l le rd ing s
d e r F ormen sprache ä l te re r V orb i lde r3 4 6 .D ie F r isu ren d e r
V a r ia t ionen z u r v o rher igen z e ig t .
männ l ichen P or t rä tf igu ren a uf d en A l tä ren e n t sprechen
D ie v om S che i te l
a u sgehenden H aa r s t rähnen s p r ingen ü be r d e r S t irn z u e i -
a l so n i ch t n o twend igerwe ise d e r g e läuf igen Mode u nd
n e r e i nze lnen We l le a uf u nd w e rden o be rha lb d e r Oh ren
k önnen d ahe r f ü r e i ne t ypo log i sche E ino rdnung n u r i n
f a s t g la t t n ach h in ten g ef üh r t . Dor t w i rd d a s H aa r z u e i -
Ausnahmef ä l len h e rangezogen w e rden . D a s g i l t a l le r -
n em s chma len g e f loch tenen Z opf z u sammengef aß t , d e r
d ing s n u rf ü rd a s 1 .J h . n .C h r . I nd en f o lgenden E pochen
z um u n te ren E nde h in m i t g l a t ten H aa r s t rähnen umwun -
u n te r sche iden s i ch d i e männ l ichen F r isu ren z unehmend
d en i s t . I n S t irn u nd S ch läf en s i nd f l ache S chnecken -
v one inande r d u rch d i e E inf üh rung d e r B ar t t rach t u nd
l ö ckchen g e leg t . D ie e i nze lnen S t rähnen w e rden d u rch
d u rch d i e v e r sch ieden s t a rk a u sgepräg ten L ockenf r isu ren ,
u n ter sch ied l ich t i ef e K e rben d if e renz ier t , w e i sen j edoch
d i e s e i t h ad r ia tüsche r Z e i t mod i sch w e rden u nd d eren
w en ig V o lumen a uf .
V ar ia t ionen a uch a n d en A l ta rpo r t rä t s e rkennba r s i nd . I n a l len F ä l len e rheb t s i ch j edoch d i e F rage , o b s i ch n i ch t
D ie Auf f a ssung d e r H aa re , i h re f l ache p l a s t ische Du rch -
Ü be re in s t immungen h in s ich t l ich d e r Macha r t m i t s t äd t -
b i ldung
r öm i schen B e isp ie len z e igen u nd d adu r ch e i ne s t i l is t ische
P a ra l le len i n e i nem Mädchenb i ldn i s i m C ap i to l in ischen
E ing renzung v o rgenommen w e rden k ann .
Mu seum 3" , d a s i n s pä taugu s te isch - f r üh t ibe r i sche Z e i t
E inen z u sä tz l ichen Anha l t spunk tf ü r d i ej ewe i l igen Da t ie -
u nd b i lde tr e ch t su nd l i nk sü be rd e rS t ir ne i ne a u sgep räg te
r ungvo r sch läge b i e ten d i e G ewände r , d e ren Auf f a ssung
We l le . V o r d en Oh ren i s tj e e i ne S t rähne l o ck e r a u s d e r
u nd s t i l i s t i sche B e sonde rhe i ten i m An sch luß a n d i e P o r -
F r isu rh erau sgezupf t . Ü be r d em Nacken w i rd d a s H aa r i n
s ow ie
e i nze lne F r i su rene lemen te f i nden i h r e
d a t ie r tw erden k ann . H ie rl i eg td a s Haa rf l ach a mK opf a n
t r ä ts z u u n te r suchen s i nd .
z we i S t rähnen g ed reh t u nd z u e i nem t i ef s i tzenden H aa r b eu te l v erf loch ten . D ie A bwe ichung b e i d e r F r i su r d e r
A l s d e r f r ühes te , m i t P or t rä tf igu ren g e schmück te A l ta r
I u l ia Donac in i i n d e r G e s ta l tung d e s Z opf e s s e tz t e i ne
k ann K a t . 3 2 g e l ten . I u l ia P roc ine t r äg t d a s Haa r i n d er
s pä te re
M i t te g e sche i te l t . V on d o r t a u sgehend w e rden d i e Haa re i n s ch l ich ten We l len , d i e n i ch t a uf e i ne a bgegrenz te P a r -
s pä tes ten c i a t ienu igswe isend , s o d aß h i e r e i ne E n t s tehung
H ä lf te f r e i . I mN acken w i rd d a sH aa rz ue i nem g e f loch te -
a b m i t te l - b zw . s pä t t iber i sche r Z e i t a nzunehmen i s t .
i s t ,
D a s H aa r d e r Ma ia S eve ra ( Ka t . 3 3 ) i s t i n d e r M i t te g e -
z u sammengef aß t . D ie H aa r t rach t g re if t mo t iv isch d i e
s che i te l t u nd i n f l achen We l len a u s d e r S t ir n g e s t r ichen .
S chopf f r isu r d e r t i be r ischen Z e i t a uf , d i e s i e m i t d er a ugu s te i schen
Z opf sch lauf e
i n Übe re in s t immung
a ugu s te i sche v o rau s ,
a u s d enen d i eF r i su rz u sammengese tz ti s t , s i nd d i ej ewe i l s
b en , n ach h in ten g ef üh r t . D ie O h ren b l e iben d abe i z u r S t rähnen umwunden
d i e
n ommen w e rden 3 5 4 .B e i d en v e r sch iedenen E lemen ten ,
t e l h e raufgef üh r t w e rden u nd e r s t am H in te rkopf v ereb -
d e r m i t g l a t ten
a l s
u nd s pä t t ibe r ische r Z e i t i n d a s F r isu ren repe r to i re a ufge -
t i e d e s S t irnhaa r sb esch ränk ts i nd , s ondern b i sz um S che i -
n en Z opf ,
E n t s tehungsze i t
e ben so d i e v e r s t reu ten S t i rn löckchen , d i e e r s t i n m i t te l -
H in ter d en Oh ren s i nd d i e H aa re n ach i nnen g e ro l l t , um
d er
Mode t i ef e ri mN acken h e rabhängend k omb in ie r t3 4 7 . H ier E lemen te z u r Un te r sche idung v on A l te r ss tuf en b e im männ l ichen P or t rä t s .P f lug a .0 . 7 1 . 3 46 S o s i nd K ah lköpf igke i t u nd e ingef a l lene Wangen , a l s A l te r sme rkma le
i s t d i e Z opf sch lauf e m i t B ändchen umw icke l t . E benf a l ls
3 45
e i n R e l ik t a u s a ugu s te ische r Z e i t s i nd d i e v or d en Oh ren h e rau sgezogenen H aa r f ran sen . D och f eh len d i e u n te r d er
f ü r G re ise v erwende t , a uf e ine s pä t repub l ikan ische F ormensp rache z urückzuf üh ren : P f lug e bd .
H aa rkappe h erau sgezogenen L öckchen , d i e e r s t i n s pä t -
Vg l . e twa d i e F r isu r en d e r b e iden Mädchen d e r B a lbu sgruppe : K . P o la schek , T r ie r Z e i t sch r . 3 5 , 1 972 , 1 62 f . A bb . 8 , 1 .3 .D ie G ruppe w ird a uf grund s t i l is t ische r V e rg le iche r e la t iv s i che r i n m i t te l t iber ische Z e i t d a t ier t , P o la schek e bd . 1 63 . 3 48 D iese L öck chen f i nden s i ch b e i Ma ia S eve ra ( Ka t . 3 3 ) , J u l ia Donac in i ( Ka t . 3 4 ) s ow ie b e i d e r C aesern ia P r ima ( Ka t . 3 5 ) . 3 49 Goe t te , T ogada r s te l lungen 1 32 N r . 4 7 . 3 50 F i t tschen — Z ank er I I , 1 2 N r . 1 2 T af . 1 4 . 1 5 . 3 51 F i t t schen — Z ank e r e bd . 1 3 m i t Anm . 3u .4 . 3 52 I m Übr igen s i nd a uch d ie G ewände r n ich t m i t B e isp ie len t r a jan isch f r ühhad r ian ische rZ e i t i n Übe r e in s t immung z ub r ingen , w ie w e i te ru n ten z u z e igen i s t . 3 53 F i t tschen — Z anke r , I I 4 5 N r . 5 4T af . 6 8 , 6 9 . 3 47
t i ber i sche r Z e i t ü b l ich w e rden 3" . D em b e i G oe t te 3" v e r t r e tenen D a t ierung san sa tz i n t r a jan isch -f r i ihad r ian ische Z e i t k ann n i ch t z uge s t imm t w e rden . D e r V e rg le ich d er F r isu rd e rI u l ia m i t d em S ab inapor t rä t i mK on serva toren p a la s t 3" i s tn u rn ega t iv d u rchf üh rba r . D ie H aa re w e rden — a nde r s a l sb e i d e rI u l ia —f a s tw aage rech ta u s d em G es ich t n ach h in ten g es t r ichen u nd d i e H aa rma sse t i ef i m Nacken l o cke rz u sammengef aß t . Z udem w i rd d a sH aa rd e r S ab ina d if e renz ie r te r w iede rgegeben , i ndem d i e S t rähnen v e r -
3 54
s ch ieden b re i t u nd h och s i nd , a l so e i ne a bwe ichende S tof f l ichke i t a ufw e isen . D a s H aa r d e r I u l ia i s t h ingegen a l sk ompak te Ma sse m i tE inke rbungen f ü rd i e C ha rak ter i s i erung d e r e i nze lnen S t rähnen a ufgef aß t . S chon K . F i t t 3 5
Vg l . K . P o la schek , T r ie r Z e i t sch r . 3 5 , 1 972 , 1 71 A bb . 9 ,2 .5 . —S chon h ie r z e ig t s i ch , w ie n ah d i e g enann ten G raba l tä re z e i t l ich z u sammen g ehö ren mü ssen , d a n äm l ich F r isu rene lemen te a u s d e r g e sam ten e r s ten H ä lf te d es 1 .J h s . m i te inande r f r e i k omb in ierba r s i nd u nd s i ch n i ch t e i n B e isp ie l f i nden l äß t , d aß e indeu t ig a uf e in b e s t imm te s V o rb i ld a u s d em Ka ise rhau s z u rückzuf üh ren i s t .
z u e i nem s chma len Z opf , d er i n e i ne r d i cken Qua s te e n -
e i nf ache We l lenf r isu rm i t M i t te lsche i te l i nl e ich ten V a r ia -
d e t , v er f loch ten z u w e rden . V e re inze l te L öckchen s i nd i n
t i onen j ew e i ls d en e i nhe i t l ichen K ern e i ne rj eden F r isu r ,
d i e S t irn u nd v or d i e f r e ib le ibenden Oh ren g e leg t 3" . D ie We l len s ow ie d er g ed reh te Z opf s i nd d u rch f l ache E in -
d e r d u rch u n te r sch ied l ich g eb i lde te L öckchen , F ran sen u nd Z opf sch lauf en lö sungen v e ränder t w ird . I n k e inem
k erbungen d if erenz ier t u nd w e isen n u r g e r inge P la s t i -
F a l l i s t e i ne g e t reue K op ie e i nes k a ise r l ichen V o rb i lde s
g re if t a uf e i ne g ewe l l te
f e s tzu s te l len . G le iche s g i l t a uch f a r d en z u le tz t b esch r ie -
M i t te lsche i te lf r isur z u rück , w ie s i e i ns pä t t iber ische ru nd
b enen A l ta r ( Ka t . 12 ) . E s z e ig te s i ch , d aß d i e F r isu ren
z i tä t a uf .
D iese
Haa r t rach t
d e r f o lgenden Z e i t ü b l ich w a r u nd s i ch b e isp ie lswe i se a n
d e rw e ib l ichen P or t rä tf igu ren a uch w e i tgehend d e r Mach -
e i nem Kopf a u s O s t ia 3 5 6 w iederho l t . E r z e ig t mo t iv i sche
a r t d e r a l s V e rg le iche h inzugezogenen s t äd t röm ischen
Übe re in s t immungen i nd en l e ich t g ew e l l ten S t rähnen , d i e
P or t rä t s f o lgen , s o d aß d i e F r isu ren typo log ie z u sä tz l ich
l o cke r n ach h in ten g ef i ih r t s i nd . Auch h i e r w e rden d i e
d u rch s t i l is t ische Merkma le u n termaue r t w i rd . D ahe r
Oh ren f r e ige la ssen , d i e H aa re i m N acken e i nge sch lagen
k ann i n d i e sen F ä l len e i n R ückgr if f a uf ä l te re F r isu ren
u nd z u e i nem s chma len Z opf v er f loch ten . A l le rd ing s i s t
a u sge sch lo ssen w e rden .
d er G egen sa tz zw ischen v o lum inöse rH aa rkappe u nd f i l i g ran e i nger i tz ten S t irn - u nd S ch läf en löckchen , d e r b e i j enem P or t rä t z u f i nden i s t , am B i ldn i s d e r Ma ia S eve ra d u rch e i ne g l e ichmäß ig f l ache p la s t i sche Au sa rbe i tung e r se tz t
w orden .
D ie
C ha rak ter is ierung
d e r e i nze lnen
S t rähnen d u rch p a ra l le l g ef üh r te R i tzungen s t imm t j e d och ü be re in . E ine E n t s tehung a b s pä t t ibe r ische r Z e i t i s t s owoh l a ufgrund d er i k onograph ischen a l s a uch d e r s t i l i -
An d en P o r t rä t s s e lb s t s i nd d i e v e r sch iedenen E n tw ick l ung s s tuf en o de r K omb ina t ionen d e r se lben n i ch t f e s tzu s t e l len . I n d en G e s ich tern d om in ie ren d i e g roß f läch igen v o l len Wangen u nd d i e k l a ren , v on k an t igen O be r l idern b eg r enz ten Augen , d i e s i ch z udem l e ich t n ach v orne wö l b en . D ie se F o rme ln w iede rho len s i ch a uf a l len b ehande l t e n P or t rä t s i n v e r sch ieden s t a rke r Au sp rägung . D ie G e s i ch te r b e s i tzen k e ine b esonde r s
s t ischen P a ra l le len a nzunehmen .
i nd iv idue l len Z üge .
S e lb s t a uf d i e D a r s te l lung v on d eu t l ichen A l te r sme rkma -
D ie F r isu r d er C aesern ia P r ima ( Ka t . 3 5 ) f o lg t m i t d em
l e nw i rd v e rz ich te t 3" .S ok ann b e i d en w e ib l ichen P or t rä t s
v om M i t te lsche i te l a n g ewe l l ten H aa ren d e r F r isu r d er
z u R ech t v on e i ne r f o rme lhaf t z u sammengese tz ten I nd i -
Ma ia S eve ra ( Ka t . 3 3 ) . D ie We l len s i nd h i e r a u sgepräg te r
v idua l i tä t g esp rochen w erden , d i e k e ine Anha l t spunk te
u nd e r innern i n i h re r G le ichmäß igke i t a n d i e F r i su r d e r
f ü r e i ne s t i l i s t i sche E ino rdnung l i ef er t .
J u l ia P rocne ( Ka t . 3 2 ) , v on d e r s i e a l lerd ings i mN acken -
B e i d en m änn l ichen P or t rä t s e rg ib t s i ch n eben d en b ere i t s
b ere ich a bwe ich t . Da s H aa rw ird z unäch s tl o cke rb i s e twa
b e sch r iebenen S chw ier igke i ten i n t ypo log i sche r H in s ich t
a uf d i e M i t te d es Nacken s g ef üh r t , b evor e i n f e s te rk l e in -
z udem d a s P rob lem d e s E rha l tung szu s tandes . L ed ig l ich
g e f loch tene r Z opf m i t of ene r Qua s te a uf d i e S chu l tern
d a sP o r t rä td es S ex . C ae sern iu s C ed ru s( Ka t . 3 5 ) i s ts o g u t
f ä l l t . Auf d e r S t irn s i nd n och k l e ine S chnecken löckchen
e rha l ten , d aß e i ne s t i l is t i sche E ino rdnung i nj ede r K on se -
z u e rkennen . D iese F r isu rene ler n en te f i nden s i ch b e i d em
q uenz v o rzunehmen i s t . S e in H aa r i s t d u rch d i e Angabe
s chon z uvor g enann ten K opf C h ia ramon t i i m V a t ikan
s i che lf örm ige rK e rben i nS t rähnen u n te r te i l t . Wäh rend a n
N r .4 18 3 5 'm i t d em Un te r sch ied , d aß d e r Z opf d e r C ae -
d e r S t i rn d i e e i nze lnen H aa rf ran sen s o rgf ä l t ig v one in -
s e rn ia e r s t t i ef e r i m N acken b eg inn t . B e ide w e i sen a be r
a nde r g e t renn t e r sche inen , k ann i h r g enauer V e r lauf i m
p a ra l le l v e r lauf ende R i tz l in ien z u r C ha rak te r is ierung d e s
S ch läf enbe re ich u nd am H in terkopf n i ch t v erfo lg t w e r -
Haa r s a uf . S o e rg ib t s i ch f ü r d i e F r isu r d e r C ae sern ia
d en . D or ti s td a sH aa ri nh öhe rem R e l ief g egeben u nd n u r
P r ima e i ne D a t ierung a b s pä t t iber ische r Z e i t .
a n d e r O be r f läche d u rch d i e b esch r iebenen K e rben d if e r enz ier t . E ine ä hn l iche H aa rbehand lung f i nde t s i ch a n e i -
J u l ia D iony s ia s ( Ka t . 12 ) t r äg t i h r H aa r i m N acken z u e i nem l o cke ren Nes th ochges teck t . D ie S t irnpar t ie i s tv e r -
n em K opf d e sT ibe r iu si mP a lazzo B ra sch i ,d er a l sV a r ian -
r i eben , s o d aß n ich t e n t sch ieden w e rden k ann , o b d i e g e -
t ed e sT yps B e r l in -Neape l -Sor ren t g i l t3 6 1 .D er V e r lauf d e r
w e l l ten S t rähnen i n d e r M i t te d u rch e i nen S che i te l g e -
S t irn lock en i s t d u rch k l a re A bgrenzung d e r S p i tzen d eu t -
t r enn t s i nd , o der o b s i e o hne Z ä su r um d en K opf g e leg t
l i ch z u e r kennen . S i che lf örm ige K e rben , d i e d a s v o l le re
w e rden . I m K on tu r e r inne r t d i e F r isu r d e rI u l ia D iony s ia s
H aa r i m S ch läf enbe re ich a u f locke r n , d r ingen n ich t b i s
a n d i e H aa r t rach t d e r S ab ina 3" , w enn s i e d i e se a uch s t a rk v e re inf ach t , i ndem d a s k l a ss ische N e s t a uf d em H in te r -
D ie S t rähnen e r geben s i ch a u sd e r S umme d er u n rege lmä -
a uf d i e K op fhau t v o r , s ondern b l e iben a n d e r Oberf läche .
k opf n ähe r z um Nacken r u t sch t u nd l o cke re r z u sammen g ef aß t e r sche in t . S t i l is t ische B e t rach tungen s i nd w egen
D ie e i nf a che g ewe l l te M i t te lsche i te lf r isu re rfuh r i h r e L öckchenbe re iche r ung i nt i ber ische r Z e i t d u r ch mod ische An regung d er Agr ipp ina ma te r . D a s S ch läf enhaa r w a r k u rz g eschn i t ten u nd i n d e r S t irn i n L öckchen g e leg t . D ie e inges t r eu ten L öck chenaugen s i nd j edoch n ich t m i t d en L ockenk ränzen d er c l aud ischen Z e i t z u v e rg le ichen , w o d ie v orde re H aa rpa r t ie i n L ock en g e leg t w ird . D ie F r isu r d e r Ma ia S eve ra i s t i n e r s te r em S inne z u i n te rp re t ie ren . Vg l . : P o la schek a .0 . 1 69 . 3 56 P o la schek a .0 . 1 71 A bb . 9 ,2 . —R . C a lza , S cav i d iO s t ia V 1 . IR i t ra t t i 1 ( 1964 ) 3 9N r . 4 7 T a l i 2 8 . 3 57 P o la schek a .0 . 1 71 A bb . 9 .2 . 3 58 F i t t schen —Z anke r I I 1 0N r . 1 0T af . 1 2 . 3 59 s .u . 3 7 i f . , wo a uf mo t iv ische Ü bere ins t immung i n d er G es ta l tung d e r G ewände r n och e inma l e ingegangen w ird . 3 60 D a r in f o lgen d ie se P o r t rä ts d en B i ldn is sen d e r F rauen d e s Ka iserhau ses , d i e e benf a l ls e in j ugend l iches E r sche inung sb i ld w iede rgeben . D iese s i s t a uch a n d en w e ib l ichen S te lenpor t rä ts f e s tzu s te l len v g l . :P f lug a .0 . 7 2 . 3 61 F i t t schen —Z anke r I1 3 N r . 1 2 T af . 1 4 . 3 55
d e s s ch lech ten E rha l tung szu s tande s d e s K opf e s n i ch t d u rchf üh rba r , d och s pr ich t d er F r isu ren typu s f i re i ne E n t s t ehung i n h ad r ian ische r Z e i t . D e r F r isu ren typo log ie z uf o lge s i nd d i e A l tä re K a t . 3 2 -35 i nnerha lb e i nes k u rzen Z e i t raumes e twa d em z w e i ten V ier te l d e s 1 .J h s . n .C h r . e n t s tanden . D ie g roße Ähn l ich k e i t h in s ich t l ich d er t e chn ischen Au sf ührung s ow ie e i n i g er D e ta i ls i nd e r Au sa rbe i tung , l ä ß ts oga re i ne g eme in sa me We rk s ta t t v ermu ten 3" . E s f ä l l t a uf , d aß v e r sch iedene E lemen te a u s d er k a ise r l ichen F r isu ren ikonograp lüe h e r a u sgegr if f en u nd n eu k omb in ier t w e rden . D abe ib i lde td i e 3 6
s i nd , d i e H aa rkappe i m G anzen j edoch g esch lossen e r -
ß ig e i nge t ief t en K e rben . D e r V e rg le ich e rmög l ich t e i ne E ino rdnung d es A l ta rpo r t rä t s a uf s t i l i s t ische r E bene i nt i -
s che in t u nd a uch d e r ma ss ive E in sa tz d e s B oh rer s n i ch t
b er ische Z e i t . I n d i e sen Z e i t rahmen i s t a uch d a s P o r t rä t
n achzuwe isen i s t , i s t e i ne E n t s tehung i n h ad r ian ische r
d es T . C laud iu s G ermanu s ( Ka t . 3 2 ) e i nzube t ten . T ro tz
S t i l t rad i t ion z u v er t re ten . D ie B a r t lo s igke i t e rk lä r t s i ch
d e rv e rr iebenen Oberf läche s i nd d i eu n rege lmäß igen K e r -
m i t d em j ungen S t erbea l te rv on 1 7 J ah ren .
b en z u rD if f e renz ierung d e s v o l len H aa res n och z u e r ken -
Am A l ta r d e s A s ty lu s ( Ka t . 12 ) i s t e i ne t y po log i sche E in -
n en . E ine rs pä te ren S tuf e g ehö r td a sP or t rä ta uf d em A l ta r
o rdnung d e rF r i su r w egen d e s s ch lech ten E rha l tung szu s tan -
d e s A lb iu s V i ta l is ( Ka t . 3 7 ) a n . D ie H aa re v e r lauf en v om
d e sn u rs chw e r mög l ich .A l lenf a l ls d e rK opf um r iß ,d e rA s ty -
W irbe l am H in te rkopf a u sgehend i n l a ngen d u rchgehen -
h i s a l s b ä r t igen Men schen k ennze ichne t , s p r ich t f i r e i ne
d en S t rähnen b i s i n d i e S t irn . Do r t e nden s i e i n e i nem
E n t s t ehung a b h ad r ian i sche r Z e i t , e i n A n sa tz , d e r b e re i t s
g e raden K on tu r . D ie e i nze lnen S t rähnen w e rden d u r ch
d u r ch d i e F r i su rd e rw e ib l ichen F igu rB e s tä t igung f and .
f l ache E inke rbungen v one inande r g e t renn t u nd w e i sen e i ne a bgerunde te O be r f läche a uf . D abe i s i nd d i e K e rben
D ie m änn l iche F igu ra uf K a t . 2 37 z e ichne t s i ch d u rch e i ne
f o r t lauf end d u rchgezogen u nd k ennze ichnen d i e H aa re
v o lum inö se L ockenf r i su r a u s , d i e d u r ch t i ef e e i nze lne
a l s l ä nge r a l s b e i d en z uvo rg e sehenen P or t rä t s . D ie se A r t
B oh r löche r i n d e r M i t te e i ne rj eden L ocke z u sä tz l ich b e -
d e r H aa rbehand lung i s t c ha rak ter is t i sch f ü r d i e F r isu ren
l e b tw i rd . D e ra r t ig a u sgep räg te L ockenf r i su ren w e rden e r s t
d e r t r a jan ischen Z e i t . A l s B e isp ie l s e i h i e r e i n P or t rä t d e s
a b a n ton in ische r Z e i t Mode . Wegen d e r Z e r s törung d e s
T ra jan i m K on serva to ren P a la s t g enann t3 6 2 ,d a s d i e b e -
Un te rge s ich t s i s tn i ch t meh rz u e n t sche iden , o b d e rD a rge -
s ch r iebene H aa rauf f a s sung z e ig t . E s f i nden s i ch s oga r
s t e l l te e hema l s e i nen B a r t t r ug o de r n i ch t . L e tz te re s w ä re
mo t iv ische Übe re in s t immungen i n d e r F r isu r , b e t rach te t
a uch h i e r m i t d em j ugend l ich S t e rbea l te r z u e rk lä ren .
man d i ek l e ine s i che lf örm ige L ocke , d i e s i ch v o rd em O h r
D ie B e t rach tung u nd e i n V e rg le ich d e r G ewänder u n ter -
a u sb i lde t u nd a uch am K opf d e s A lb iu s V i ta l i s -A l ta r e s
e i nande r i m H inb l ick a uf d i e g l e ichze i t ige E n tw ick lung
a u sgea rbe i te t i s t . Auße rdem s i nd P a ra l le len i np hy s iogno -
a n s t ad t röm i schen B e isp ie len w i rd z e igen , o b d e r o ben
m ische r H in s ich t f e s tzu s te l len , w ie d i e h och s i tzenden
g enann te E n t s tehungsan sa tz d e rA l tä re 3 2 . 3 3 . 3 4 . 3 5 i m
Wangenknochen u nd d i e g roßen , f l achen Wangen , d i e
z w e i ten V ier te l d es 1 .J h s . n .C h r . u nd f i rK a t . 3 7 um d i e
man a uch a n Köpf en d es T ra jan sbogen i nB eneven t w ie -
J ah rhunder twende v om 1 .z um 2 . J h . n . C h r . s ow ie f ü r
d erf inde t 3" u nd d i e a l s b e isp ie lhaf t f ü r t r a jan i sche G e -
K a t . 1 7 . 12 u nd 15 i nh ad r ian ische Z e i tu nd i na n ton in i -
s i ch t sb i ldung g e l ten d ü rf en . E ine E n t s tehung i n t r a jan i -
s che Z e i t f ü r K a t . 2 37 h a l tba r i s t .
s che r S t i l t rad i t ion i s t d emnach a nzunehmen .
D a s G ewand d e r I u l ia P rocne ( Ka t . 3 2 ) w i rd v on s chma E ine r s pä te ren Z e i t s tuf e g ehö ren d i e A l tä re K a t . 1 3 , 1 7
l e n , s cha r fkan t igen F a l ten ü be rzogen . S i e w ech se ln s i ch
u nd 15 a n . D e rV e r s to rbene M . Num is iu s C a s to r a uf d e r
i m Man te lbau sch m i tt i ef en F a l ten tä lern a b , d i e i nr unden
l i nken N eben se i te v on K a t . 1 3 t r äg t e i ne F r isu r , d i e a u s
Ö sen a u s lauf en , e i nem Mo t iv , d a s s i ch a uch am S aum d e r
w en igen , i n d i e S t ir n g ekämm ten r unden K ompa r t imen -
t u n ica f i nde t . D a s G ewand l i eg t am Körpe r a n , f o lg t i hm
t en b e s teh t . D ieses w e is t , i nK omb ina t ion m i t d em k nap -
i n d e r B ewegung u nd b r ing t i hn d u rch a ufge leg te Z ug -
p en B a r t , a uf h ad r ian ische H aa rmode h in , w a s e i ne E n t -
f a l ten a m a bgew inke l ten S p ie lbe in d eu t l ich z u r G e l tung .
s t ehung i m f r ühen 2 .J h . n .C h r . w ah r sche in l ich mach t ' ' ' .
D ie se C ha rak te r is t ika z e ichnen a uch d a s G ewand i h r -
D e r S o lda t a uf d e r V orde r se i te v on K a t . 1 7 i s t e benf a l l s
e s Mannes , T i . C laud iu s G ermanu s , a u s . Da s S tandbe in
b ä r t ig . E r v e rf i ig tj edoch n och n i ch t d i e v o l le o ndu l ie r te
d rück t s i ch u n te r d en g l e ichmäß ig l ä nge r w e rdenden F a l -
Haa rp rach t d er a n ton in ischen Z e i t , s ondern z e ig t v i e l -
t enbögen d e s s i nus a b u nd w i rd d u rch umbrechende F a l -
meh r b re i te , s i che lf örm ige S t rähnen , d i e am K opf a n l ie g en u nd l e d ig l ich ü be r d e r S t ir n z u k l e inen L ocken a uf -
t en d or t , w o d a s G ewand d em Körpe r am n äch s ten l i eg t , z u sä tz l ich b e ton t . D ie a uf d e r S chu l ter z u sammengef aß -
s pr ingen . D am i t f o lg t e rd e rH aar t rach t d e rh ad r ian i schen
t en S tof fbahnen z e igen E in t iefungen , d i e i nr unden Ö sen
Z e i t , w ie s i e b e isp ie lswe ise e i n B i ldn is d e s K a i se r s i m
e nden , w ie s i e a uch am Man te l d e r I u l ia P rocne z u s ehen
T ypu s S t az ione T e rm in i z e ig t3 6 5 .
w a ren . I n te re ssan t i s t , w ie d e r H andwe rke r e i nen T e i l d e r t oga h i n ter d e r r e ch ten S chu l te r g l e ich sam a l s F o l ie w ie -
D ie H aa re d e r F igu ren d e s C . C orne l iu s S ucce ssu s -A l t -
d e rg ib t ,v o rd e rC laud iu s s t eh t . G oe t te s t e l l t d en A l ta r d es
a r es ( Ka t . 15 ) s i nd j ewe i l s a l s v o lum inöse K appe a uf ge -
T i . C laud iu s G e rman iu s i n e i ne R e ihe m i t R e l iefda r s te l -
f aß t . E inze lne , r unde L ockenkompa r t imen te , d i e t e i lw e i s e
d u rch
s chneckenf örm ige
R i tzungen
l ungen , d i e e r i n t r a jan i sch - f r ühhad r ian ische Z e i t d a -
z u sä tz l ich
t i er t '6 8. E in V e rg le ich d e rG ewände rd e sT i . C laud iu s G e r -
a ufge locker t s i nd , g l iedern d i e F r isu r . L ocken b e i männ l i -
manu s m i t a nde ren b e i G oe t te i n t r a jan isch -had r ian ische
c hen P o r t rä t s s i nd s e i t h ad r ian ische r Z e i t z u b eobach ten , w o s i e z unäch s t a n d e r S t irn i nl ä nge re , d i cke re S t rähnen
F i t t schen — Z anker I4 0 N r . 4 1 T af . 4 4 . F .J .H a sse l , D e rT ra jansbogen i nB eneven t ( 1966 ) T af . 4 0 . 3 64 A nde r s F . R ebecch i , RM 8 4 , 1 977 , 1 55 , d e r e ine o ndu l ier te L ocken p rach t e rkenn t u nd i nf o lgede ssen d en A l ta r i n a n ton in ische Z e i t d a t ier t . 3 65 F i t t schen — Z anker , I4 4 N r . 4 6 T a l l 5 0 . 3 66 F i t t schen — Z anke r I( 1985 ) H ad r ian i m B i ldn i s typus V a t ikan Ch ia ra mon t i 3 92 ; 4 6 N r . 4 7 R ep l ik 1 7 B e i l . 2 6 . 3 67 F i t t schen —Z ank e r I( 1985 ) Ma r c Au r e li m3 .B i ldn i s typus ;7 0N r . 6 5T a i l 7 5 . 3 68 G oe t te ,T ogada r s te l lungen 1 30 B b 9B eneven t ,T ra jansbogen m i tT af . 1 5 . Am B e isp ie l d e r R e l ief s d es T ra jansbogen s w ird i n d e r T a t d eu t l ich , w a s G oe t te me in t , w enn e r v on V erhä r tung d e r F ormen u nd t i ef e inge s chn i t tenen F a l tenzügen s p r ich t . 3 62
g ef aß t s i nd . D ie B ea rbe i tung d if e renz ie r t n u r z w i schen
3 63
d en e i nze lnen Bü sche ln , t a s te t a be r d i e L ocke a l s s o lche w e i tgehend n i ch t a n3 6 .I n a n t im in ische r Z e i t w e rden d i e L ocken k l e in te i l ige r g e s ta l te t ; d a s s e tz t s i ch s owoh l i m Um r iß d e re i nze lnen L ocke , a l s a uch i nd e rB ea rbe i tung s t e chn ik f o r t , i ndem d i e S t ruk tu r d u rch d en E in sa tz d e s B oh re r s a uf ge locke r t , f a s t s chon z e rg l ieder t w i rk t 3" . D a am S uccessu s -A l ta r z wa r e i nze lne L ocken z u e rkennen 3 7
Z e i t d a t ie r ten R e l ief s v erdeu t l ich tj edoch d i e Un te r sch ie -
s i nd . E ine E n tw ick lung l äß t s i ch a n d en w e ib l ichen G e -
d e . S o t r agen d i e B eg le i tf igu ren a uf d en R e l ief s e i ne s
w and s ta tuen N r . 2u nd 3a u s d em S ta tuenzy ldu s i nV e l le ia
G rabbau s i nC omo 3 9 k u rze G ewände r , d e ren r e ch t b re i te F a l ten a u s d em f e s ten S tof f h e rau sgezogen e r sche inen .
n achvo l lz iehen" 3.D ie S ta tue N r . 2 , d i e z um u r sprüng l i c hen t i ber ischen B e s tand d e rG ruppe z äh l t ,t r äg te i n s t of f -
Un te r d e r t u n ica z e ichnen s i ch d i e K örperf ormen n u r a n
u nd f a l ten re iches G ewand , d a s am r e ch ten Un te r schenk e l
e x t rem b eweg ten S t e l len a b ; i m ü br igen w e rden d i e Kö r -
e nge ra n l ieg t , S t andbe in u nd Obe r schenke l d u rch ü pp igen F a l tenwu rf j edoch v erhü l l t . L ed ig l ich i nd e r S e i tenan s ich t
p erg l iede r d u rch d i e S chwe re u nd G lä t te , d i e d e r S tof f d em G ewand v e r le ih t , v e rdeck t . Wäh rend d i e F a l teng ra te ,
d es S p ie lbe in s w e rden d i e Kö rperf ormen u n te r d en d i ck
d i e d i e t o ga d e s T i . C laud iu s G ermanu s ü be rz iehen , i n
a u s d em S tof f h e rau sgezogenen Z ugf a l ten s i ch tba r . B e i
Höhe u nd B re i te v a r i ieren , i mme r j edoch s cha r fkan t ig
d e r S ta tue N r . 3 ,d i e a l s c a l igu lä ische E rgänzung a nge se -
s i nd , b e sch ränk t s i ch d i e D a r s te l lung d er G ewände r am
h en w e rden muß , i s t d a s G ewand w en ige r s t of f re ich . E s
G rabbau i n C omo a uf b re i te , wu l s t ige F a l ten u nd t i ef e ,
l i eg t e nge r am Körpe ra nu nd g ib td en B l ick a uf d arun te r -
t e i lwe i se u n te r schn i t tene
F a l ten tä le r .
D ie
G ewandauf -
l i egende F ormen f r e i .
I n d e r S e i tenan s ich t w ird d i e
f a s sung d e s G e rmanu s e n t sp r ich t e he r d en b e i G oe t te i n
E n tw ick lung s r ich tung n och d eu t l iche r , b e t rach te t man
t i be r ische r Z e i t b eobach te ten s t i l is t ischen T endenzen" ° ,
d i e k nappen , f l ach a ufge leg ten Z ugf a l ten , u n ter d enen
a l s d e s sen V er t re te re ru .a .a uch e i ne S ukus p r im igen ius -
s i ch d a s S p ie lbe in s i ch tba r a bze ichne t"4.Zw i schen d i e -
D a r s te l lung a u s Aqu i le ia u nd e i n G rab re l ief i n O s t ia a n -
s en b e iden E n tw ick lung ss tuf en i s t d i e s i tzende Ma ia S eve -
f ühr t" ' . I nd e r F or ten tw ick lung v om Aug s te i schen z e ich -
r a e i nzuo rdnen . Auf f a l lend i s t , d aß d a s G ew and d e r Ma ia
n e t s i ch d i e se S t i l s tuf e d u rch e i ne z unehmende P la s t iz i -
S eve ra v on g e r inge rem V o lumen i s t , e i ne T a t sache , d i e b e -
t ä t d er F igu r en a u s . D ie G ewände r b eg innen d em Kö rpe r
r e i t s b e i d e r H aa rbehand lung b eobach te t w e rden k onn te .
e nge r a nzu l iegen — e i ne T endenz , d i e i n d e r F o lgeze i t n och d eu t l iche r w i rd — u nd w i rken a uch s t of l iche r . D en
D e r u -f örm ige u mbo d e s S ex . C ae sern iu s C edru s ( Ka t . 3 5 ) v erdeck t d en b a l teus i ng anze r H öhe . Meh rere L agen
g enann ten B e isp ie len i s t d e r A l ta r s eh r v erwand t , w ie
S tof fs i nd ü be rd i e l i nke S chu l te rn ach h in ten g ef üh r tu nd
V e rg le iche d e r F a l tenauf f a ssung a n d er S chu l te r u nd am
e r sche inen e ben so w ie b e i T i . C laud iu s G erman iu s ( Ka t .
T un ikaau s schn i t t z e igen . Auch d i e a ufge leg ten Z ugf a l ten ,
3 2 ) a l s e i ne A r t F o l ie . B a l teus u nd u mbo s i nd v on b re i ten
u n te r d enen s i ch d a s S p ie lbe in d eu t l ich a bd rück t , h aben
t i ef e i ngeschn i t tenen F a l ten tä lern d u r chzogen . D e r s i nu s
d i e D a r s te l lungen g eme in sam . G oe t te g eh t a uch a uf d i e
i s t i n s chma le re a be r n ich t w en ige r s cha r fkan t ige F a l ten
F orm d e r t o ga e i n u nd b egründe t s e ine D a t ierung d am i t ,
g e leg t , d i e t e i lwe ise i n r unden F a l tenbögen e nden . D ie
d aß d e rl a nge s i nu s i nV e rb indung m i t d em k u rzen Ü be r -
t u n ica b i lde t a n d en Ä rme ln e i nen w e ich g ewe l l ten
s ch lag z u d i e sem f r ühen Z e i tpunk t n u r i n A ph rod i s ia s b ekann t i s t , i n R om j edoch e r s t i m 2 . J h . a uf tauch t" 2. Wenn a uch i na nde ren F ä l len s e ine D a t ierung a nhand mo -
s i nu s r e ich tb e i 3 5 n i ch tb i s z um Knöche l , a uch e r sche in t
t i v ische r B e sonde rhe i ten i n d e r T ogada r s te l lung g re if t ,
d er u mbo b re i te ru nd i s t l änger ü be rd en b a l teu s g ezogen .
s che in t e sv o rd em H in te rgrund d e rE rgebn isse d e rF r isu r en ikonog raph ie ,
d e r
s t i l is t ischen
D ie w e i tgeschn i t tenen Ä rme l d e rt u n ica f a l len b e iK a t . 3 5
Übe re in s t immungen
i n e i nande r ü be r lappende F a l ten u nd b i lden e i nen w e l l i -
u nd d e r o ben d u rchgef ühr ten N ega t ivve rg le iche h i e r j e -
g en S aum , w äh rend d i e Ä rme l b e i K a t . 3 2 z wa r e ben so
d och n i ch t mög l ich , e i ne z e i t l iche E ingrenzung ü be r f o r -
w e i t g eschn i t ten s i nd , a ber e i nen g l a t ten A bsch luß a uf -
ma l -mo t iv i sche K r i te r ien v o rzunehmen .
w e isen . Un te r s t i l is t ischen G e s ich t spunk ten s t ehen s i ch b e ide t oga t ij edoch s eh r n ahe . W ie s i ch d a s S p ie lbe in a n
D ie G ewände r a uf d em A l ta r d e s Q . C er r in iu s C o rdu s
K a t . 3 5 d u rch d i e t u n ica d rück t u nd w ie d i e s cha rfg ra t i -
( Ka t . 3 4 ) z e igen g egenübe rd em z uvo rg enann ten e i ne e t w a s
k ö rpe rbe ton te re
G ewandbehand lung .
S aum 3 7 5 . E sl a s sen s i ch z w ischen d e rT oga a uf K a t . 3 2u nd 3 5 z wa r t r ach tmo t iv ische Un te r sch iede f e s t s te l len : D e r
Un te r
g en F a l ten , d i e a uf d em Obe r schenke l d e s S t andbe ine s
d en
k an t ig umb rechen , d i e P la s t iz i tä t d es d a run te r l iegenden
s cha r fkan t ig a ufge leg ten Z ugf a l ten d e r t u n ica d e r I u l ia
Kö rpe r s b e tonen , e n t spr ich t d em b e i K a t . 3 2 b eobach te -
s i nd d i e R undungen d e rB rü s te u nd d er Hüf te d eu t l ich z u
t e nV e rhä l tn is v on Körpe rz u G ewand . E s f i nden s i ch b e i
e rkennen . D ie t oga d e s Q . C er r in iu s C o r in thu s i s t a n d en e n t sche idenden S t e l len z e r s tör t , s o d aß k e ine z uve r lä ss i -
H . G abe lmann , J d l 9 2 , 1 977 , 3 37 i f . Abb . 6a .b . Goe t te , T ogada r s te l lungen 3 2 i f . 3 71 Goe t te , T ogada r s te l lungen 17 N r . 7 9 , Abb i ldung b e i S cr inar i , C a ta logo 6 00 ; 18 N r . 8 0 Abb i ldung b e i R . C a lza , S cav i d i e O s t ia V ( 1964 ) 3 9 N r . 4 8 . B e i l e tz te rem f i nden s i ch a uch mo t iv ische Übe re in s t immungen i n d e r T ogada r s te l lung , e twa i n d e r f o l iena r t igen F o r tf ührung d e r T oga h in te r d em Rücken d es V er s torbenen . 3 72 Goe t te , T ogadar s te l lungen 3 7 . 3 73 v g l . C . S a le t t i , I lC ic lo S ta tua r io d e l la B a s i l ica d iV e l le ia ( 1968 ) Te l I I , I V . 1 ; V I I , V I I .1 . Z u r D a t ierung s i ehe a uch G oe t te , T ogadar s te l lungen 3 2 f . , d essen z e i t l iche E inordnung d es S ta tuenzy ldu s g u t n achzuvo l l z i ehen i s t . 3 74 V g l . a uch E . E . S chm id t , R öm ische F rauens ta tuen ( 1967 ) 5 1 i f . 3 75 Goe t te b eze ichne t d ies a l s s pä tc laud isch -ne ron i sches S t i lme rkma l , v g l . : Goe t te ,T ogada r s te l lungen 1 26 N r . 2 64 u .S .3 9 . D aß d ie se A r t d e r S aum -
g e Au s sage g emach t w e rden k ann , d och v e rm i t te l t d i e
3 69 3 70
E r sche inung i n sge sam t e i ne d u rch sche inende re S to f l ich k e i t d e s G ewande s g e rade i m S chu l te rbere ich , w a s d en z uvo r b e sch r iebenen S t i ls t römungen i n s pä t t ibe r ische r Z e i t e n t sp r ich t . I n mo t iv ische r Abwe ichung z u r t oga d es T . C laud iu s G erman iu s i s t f e s tzu s te l len , d aß d e r s i nus n i ch t g anz s o t i ef z u d en Knöche ln h erab re ich t u nd d aß d a s G ewand a uf d e r l i nken S chu l te rpar t ie w en ige r s t of f r e ich a nge leg t i s t . D ie C ha rak te r is ierung d es G ewandes d e r Ma ia S ever n
b ehand lung b e i a nderen G ewändern a uch s chon z u e inem f r ühe ren Z e i t p unk t a uf tauchen k ann , z e ig t d a s G ewand d e r I u l ia ( Ka t . 3 4 ) , d er en Ä rme l u nd d e r g egür te te Übe r sch lag g enau so g eb i lde t s i nd . E s h ande l t s i ch h ie r a l so n ich t z wangs läuf ig um e in D a t ierung sk r i ter ium . D en A l ta r d e s C er r in iu s s e tz t Goe t te i n d ie R e ihe d er i nt i be r ische r Z e i t e n ts tande n en Werke , v g l . : Goe t te e bd . 18 B aN r . 8 2 .
( Ka t . 3 3 ) , a l s v e rhä l tn ismäß ig e ng a n l iegende r S tof f , d e r u n te r d en k nappen , a ufge leg ten Z ugf a l ten d i e K ö rperf o r men h e rvor t re ten l ä ß t , g eh t e benf a l ls m i t d en S t i l tenden z en k onf orm , d i e i n s pä t t iber ische r Z e i t z u b eobach ten 3 8
d e r F a l tenda r s te l lung s oga r mo t iv ische P a ra l le len , w ie d i e
T e i l g eboh r ten F a l ten tä lern , d och w äh rend h i e r g erunde te
A bf o lge v on E inke rbungen u nd F a l tengra ten d e r S inu s -
F a l ten rücken d en w e ichen , f ü r f l av ische G ewandbehand -
f a l ten a mj ewe i ls r e ch ten Körpe rkon tu r b e legen . D e ra r t i -
l ung t yp i schen E indruck v erm i t te ln , b l e iben b e i d em A l -
g e mo t iv i sche Ü be re in s t immungen b es tehen a uch z w i -
t a r d e s A lb iu s V i ta l i s s e lbs t d i e F a l teng ra te k an t ig u nd
s chen d en G ewändern d e rw e ib l ichen F igu ren v on K a t . 3 2
s charf . D ie h ar te B ehand lung d e r F a l ten u nd e i n v e r -
u nd 3 5 . D e r S aum d e r t u n ica , d i e C aesern ia P r ima a uf
g l e ichba r e s V e rhä l tn is v on K örpe r z u G ewand , v erm i t te ln
K a t . 3 5 t r äg t , w i rd d u rch g l e ichmäß ig b re i te F a l ten tä ler
d i e F igu ren am E x t isp ic ium re l ief i n P a r i s 3" . Auch h i e r
u nd g ra te g eg l iede r t , d i e a n d en S e i ten k an t ig umb re -
s i nd d i e G ewänder d u rch k an t ig umb rechende F a l ten
c hen . D ie F a l tengra te w e isen z u rz u sä tz l ichen G l iederung
g eg l ieder t , d i e t e i lwe ise s char f e G ra te n eben g eboh r ten
r und e ndende E in t iefungen a uf , w ie s i e e benf a l ls f ü r d i e
T ä le r n mode l l ie ren . D er S chwung d e r F a l ten i s t e r s ta r r t
t u n ica d e rI u l ia P roc ine c ha rak ter i s t isch w a ren . D ie se f i n -
u nd g eb rochen . D ie G ewände rb i lden e i ne f e s te , k aum z u
d en s i ch a uch i m Man te lbau sch d e r C ae sern ia , w o s i e t i e -
d u rchd r ingende Umhü l lung f ü r d en K örpe r . E ine E n t s te -
f e r e i ngeke rb t s i nd u nd o be rha lb d e s S p ie lbe in s , w o s i e
h ung i nt r a jan ische r S t i l t rad i t ion , w ie s i e a uch d i e Un te r -
f l ache r , d e re i nf achen L age d e s S tof f s e n t sp rechend a nge -
s uchung d es P or t rä t s e r gaben , i s t s om i t z u v e r t re ten 3 7 8 .
g eben s i nd . I n d en F a l ten tä lern l i eg t d a s G ewand e nge r
D ie G ewände r am A s ty lu s -A l ta r ( Ka t . 12 ) f üh ren d i e
am K örpe r a n u nd f o lg t d en K on tu ren . B e i d e r D a r s te l -
h a r ten u n s toff l ich w irkenden S t i l tendenzen d e r t r a jan i -
l ung h a t s i ch d e rB i ldhaue r um e i ne s t of f ge rech te W iede r -
s chen Z e i t f o r t . D a s G ewand d e r I u l ia i s tn och f e s te ru nd
g abe d e s Man te ls b emüh t , d a s h e iß t d a s Ma ter ia l i s t a l s
s chwe re r u nd w i rd n u r v on w en igen , f l achen F a l ten m i t
s chw e re r g ekennze ichne t , i ndem t i ef e i ngeke rb te b re i te
r unden F a l ten rücken g eg l ieder t . G le iche s g i l t a uch f ü rd i e
F a l ten tä le r , d i e a n d en S e i ten s cha r fkan t ig umb rechen ,
k u rze t u n ica d e s A s ty lu s u nd i s t i n g l e ichem Maße a m
d em S t of f m eh r V o lumen v e r le ihen . Am H a lsau sschn i t t
G ewand d es S o lda ten a uf d em Me te l l i -A l ta r ( Ka t . 1 7 )
d e r t u n ica u nd ü be r d e r B ru s t i s t d a s G ewand s t raf fü ber
f e s tzu s te l len . E ine ä hn l iche G ewandge s ta l tung u nd F a l -
d en K örpe r g ezogen u nd l ä ß t d i e F ormen d arun te r e r ah -
t enbehand lung i s t a n R e l ief s h ad r ian i sche r Z e i t s te l lung
n en . A n d en S t e l len , w o Hüf t e u nd Kn ie s i ch g egen d en
z u b eobach ten , v erg le ich t man e twa d i e G ewände r d e r
S tof fd rücken f o lg t d a s G ewand d en Kö rperf ormen e xp l i -
T ond i i m K on s tan t in sbogen 3 7 9 .A uch d i e Auf f a s sung d e r
z i t , d och a uch a n d en v e rhü l l ten T e i len , s o am R umpf u nd
G ewände r am C . C orne l iu s S ucces su s -A l ta r ( Ka t . 15 ) ,
a n d en A rmen u nd B e inen , e n t sp r ich t d er F a l tenve r lauf
a l s s chwe re , e ngan l iegende Hü l le , d i e v e re inze l t d u r ch
d arun te r l iegenden F ormen .
u n s toff l ich
e r sche inende
F a l ten
g eg l ieder t w i rd ,
e n t -
s pr ich t h ad r ian ischen S t i l tendenzen 3" .
Anhand d i e se rv e rg le ichenden B e t rach tung w i rd d eu t l ich , d aß b e ide A l tä re i n e i ne r S t i l t rad i t ion e n ts tanden s i nd .
Ka t . 2 37 z e ig t f l üch t ige ,u n rege lmäß ig a u s d em S tof fh e r -
D am i t i s t a uch f ü r d en A l ta r d es S ex . C aese rn iu s S ex tu s
a u sgezogene F a l ten , d i e n i ch t f o r t lauf end d u rchgef ühr t
( Ka t . 3 5 ) e i ne s pä t t iber ische E n t s tehung a nzunehmen , d i e
s i nd , s onde rn a brup ta bbrechen u nd t e i lwe i se v on t i ef e i n -
b e re i t s d u rch i k onog raph ische u nd s t i l is t i sche V e rg le iche
g eke rb ten F a l ten tä lern d u rchzogen w e rden . D ie O ber f lä -
d e r F r isu r en e rm i t te l t wu rde 3 7 6 .
c he e rhä l t d adu rch e i nen f l immer nden C ha rak te r . V e r g l e ichba r e S tof f auf f a ssung f i nde t s i ch a n d en G ewändern
D a s G ewand d e r männ l ichen F igu r a uf d em A l ta r d e sA l -
d er L ik to ren a uf d e r S äu le d es Ma r c Au re 13 8' . Ähn l ich
b ius V i ta l is ( Ka t . 3 7 ) g eh t ü be r d i e z uvo r b eschr iebene
s i nd d i et i ef en , u nverm i t te l t a bbrechenden F a l ten tä le ru nd
E n tw ick lung d eu t l ich h inau s . D ie t oga d es A lb iu s f ä l l t
d i e v age a u sgea rbe i te ten k an t igen F a l teng ra te . I h re K om -
i ne i nem l a ngen s i nu s f a s t b i s a uf d i e Knöche l u nd s t e ig t
b ina t ion v e r le ih t d en G ewände r n d i e u n ruh ige O be r f lä -
v on d or t s t e i l n ach o ben a uf . D ahe r w i rd e i n g roße r T e i l
c he , d i e a uf F er nan s ich t a nge leg t z u s e in s che in t u nd d i e
d e r l a c in ia s i ch tba r , d i e d u rch t i ef e s cha rf g ea rbe i te te
a uch d en G e sam te ind ruck d es G ewande s d e s S a lv iu s V i -
F a l ten tä le r u n ter te i l t i s t . D ie F a l ten s i nd i n g roße , r e ch t
s c iu s Advena b es t imm t .
g l e ichmäß ige Abschn i t te g eg l ieder t , d i e n u r t e i lwe ise g e g ene inande r v e r se tz t e r sche inen . Au sgehend v on e i ner
V .3 . D ie ü br igen f i gürl ichen R el i efdar s te l l ungen
g l e ichmäß ig h ohen O be r f läche w e rden d i e F a l ten d u rch K e rben i nd en S tof fe i nge t ief t u nd b rechen a n d en R än d er nk an t ig um . I m S chu l te rbe re ich w e rden e i nze lne F a l -
I mV o rangegangenen s o l l te d eu t l ich g emach tw e rden , d aß
t e n m i t d em B oh re r e i nge t ief t . D a s G ewand g ib tv on d a r -
e i n V e rg le ich o ber i ta l ische r D enkmä le r m i t s t ad t röm i -
u n te r l iegenden K örperf ormen n u r w en ig p re i s , l e d ig l ich
s chen n i ch t n u r a uf i konog raph ische r E bene mög l ich i s t ,
d a s S p ie lbe in i s tu n te rd em S tof fz ue rkennen . E s f ä l l tv or a l len D ingen d i e V e rhär tung i nd e r F a l tenda r s te l lung a uf .
An d i ese A l tä re i s t woh l a uch K a t . 1 25a a nzu sch l ießen ; a uch h i er l a ssen d ie G ewände r d ie d arun te r l i egenden Kö rper f ormen z u r G e l tung k om men . 3 77 G . M . K oeppe l , B ib 8 5 , 1 985 , 2 06 i f . K a t . 5 0 A bb . 3 5 i f . 3 78 Wen ig f r ühe r w e rden d ieA l ta rneben se i ten i n P adua ( Ka t . 1 61) e n t s tan d en s e in . D a s V erhä l tn i s v on Körpe r z u G ewand i s t z wa r v on ä hn l ich s chwe r e r S to f l ichke i t g epräg t , a l le rd ing s s i nd d i e F a l tenrücken e he r g erunde t u nd e r sche inen n och n ich t s o v e rhä r te t . 3 79 Vg l . z .B . d ie G ewände r d e r H ad r ian ischen T ond i : G . K oeppe l , a lb 1 86 , 1 986 , 3 1 Abb . 1 ; 3 3 Abb . 1 3 . 3 80 G . Z imme r , B eruf sda r s te l lungen 1 97 N r . 1 42 A bb . o der a uch G oe t te , 3 76
D ie F a l ten f a l len i ms i nu s n i ch t w e ich , s ondern o va l , s t o ß en manchma l s oga r d re ieck ig a uf e inande r . D ie S toff la g en i m b a l teus f a l len n i ch t g eschme id ig , s ondern v e r lau f en p a ra l le l z um a ngew inke l ten A rm , a l so f a s t i mr e ch ten W inke l . Du rch d i e K e rb techn ik u n te r s t r ichen , v erm i t te l t d a s G ewand e i nen s t a r ren E indruck . D am i t g eh t d i e G e w andauf f a s sung s oga r ü be r d i e d e rA r r ia T roph ime ( Ka t . 3 6 ) h inau s . Zwa r f i nde t s i ch a uch am Man te l d e r A r r ia e i ne ä hn l iche V e rb indung v on g eke rb ten F a l ten u nd z um
3 81
3 9
T ogada r s te l lungen 1 34 N r . 6 4 T af . 2 0 .2 . C . C apr ino u .a . , L a C o lonna d i Ma r co Au re l io ( 1955 ) T af . F .S zene 5 5 .
s ondern d aß a uch s t i l is t ische K r i ter ien i n d i e Un te r su -
s i ch t s - u nd G ewandda r s te l lung . D ie e rha l tene l i nke S e i te
c hung m i t e i nbezogen w e rden k önnen . B esonde r s e nge B ez iehungen z e ig ten s i ch i nd er F r isu ren typo log ie u nd i n
d es G es ich t s i s t v o l lwang ig u nd g l a t t . D ie g roßen , l e ich t v or s tehenden Augen s i nd v on s cha r fkan t ig umb rechenden
d e rA r t d e r H aa rbehand lung a be r a uch i n d e r Auf f a s sung
L ide rn um rahm t , w obe i d a s Un te r l id d e r Wö lbung d es
u nd Du rchb i ldung d e r G ewänder . I n d a s s o e n t s tandene
Augapf e l s w e i tgehend n achg ib t . D a s G e s ich t i s t s o rgf ä l -
D a t ierung sgerü s t w erden n un d i e ü br igen m i t f i gü r l ichen
t i g mode l l ier t u nd d i e e i nze lnen E lemen te w u rden a kzen -
o de r o rnamen ta len D eko ra t ionen v e r sehenen A l tä re e i n -
t u ie r th e rau sgea rbe i te t . D agegen w i rk t d a s G ewand f l üch -
g ehäng t .
t i g g es ta l te t , n i ch t u nf e r t ig g e la ssen , d och o hne g roße
Zwe i N eben se i ten , d i e u r sprüng l ich z u e i nem A l ta r g e -
w e rden v on e i nf achen g er i tz ten B ögen g eb i lde t , s o a l s o b
S o rgf a l ti nd en D e ta i l s . D ie F a l ten d e rÄ rme lu nd b raccae h ör ten , z e igen e i ne ä uße r s t q ua l i tä tvo l le D a r s te l lung d e s
d e r S tof fr i ü t d em Me iße l i n d i e e n t sprechende R ich tung
A t t i s ( Ka t . 3 8 ) . D ie F igu ren s i nd g u t p ropor t ion ier t , d i e
g eschoben w o rden w ä r e . G e schwungene F a l tengra te , d i e
Au sa rbe i tung d er De ta i ls i nd en F a l ten u nd d en S t irn lok-
a u s d em S tof fh e rau sgezogen z us e in s che inen ,u nd b re i te ,
k en s eh r s o rgf ä l t ig . D ie F igu ren b i lden i n H a l tung u nd
f l ache F a l ten tä le r g l iedern — v e re inze l t v on g e r i tzen B ö -
K le idung e i ne h a rmon ische E inhe i t Rh d en B e t rach te r .
g en a ufge locker t —d a sg egü r te te G ewand . D a su n te re G e -
A t t i si s tm i t d e rü b l ichen p hryg ischen T rach tb ek le ide t . I n
w and te i l z e ig t g eke rb te F a l ten . S i e v e r lauf en n i ch t s enk -
s e iner H and h ä l t e r e i nen H i r ten s tab , a uf d e ssen g e rade s
r e ch t p a ra l le l z ue inande r , s ondern i n u n rege lmäß igen
E nde e rd en E l lenbogen s t ü tz t . An d en l a ngen Ä rme ln u nd
L in ien . D e r Ü be r sch lag d e s G ewandes i s t z um u n teren
d en b r accae b i lden s i ch a u s d em e ng a n l iegenden S t of f
R and h in d u rch d en g ebogenen F a l tenve r lauf a l s b au sch ig
F a l ten m i t a bgerunde ten G ra ten h eraus . D a s g egü r te te
u nd b eweg t g ekennze ichne t . D e r l i nke Man te l saumz ipf e l
G ewand i s t d u rch k u rze , s p i tz z u lauf ende F a l tengra te u nd
i s t a uff ä l l ig g ewe l l t . D ie se E lemen te b eg innende r E igen -
v erhä l tn ismäß ig b re i te F a l ten tä ler , d i e a n d en E nden r und
d ynam ik d es S tof f e sb zw . d er G ewände r s i nd e benf a l ls a n
a u s lauf en , g eg l ieder t . D e r Körpe r u n te r d em G ewand
e i n igen F igu ren am T ra jan sbogen v on B eneven tz u e rken -
k omm t a n d en S te l len , w o d e r S tof fd em Körpe rn ahe a n -
n en . Am a ugenf ä l l ig s ten i s t d a s b e i d en b eweg ten F igu -
l i eg t , o be r f läch l ich z u rG e l tung , s o z um B e isp ie l am u n te -
r en , w ie d em Mädchen a uf d em R e l ief d e rA l imen ta r s t if -
r en G ewand te i l , wo v -f örm ige F a l ten a u sgeb i lde t s i nd , d i e
t ung" 6 o de r d en N iken i n d en Zw ischenzonen" 7,b e i
d i e Wö lbung d e r Obe r schenke l b e tonen . D a s G e s ich t i s t
d enen d a s G ewand e n tgegen d i e B ewegung sr ich tung z u -
v o l lwang ig , a be r f e in mode l l ier t . D ie Augen w e rden v on
r ück schw ing t u nd s i ch am S aum d i e F a l ten b ogenf örm ig
O be r - u nd Un te r l id , d i e a u s f e inen Wü ls ten b e s tehen , b e -
a u fbau schen . A be r a uch b e i d en r uh ig s t ehenden F igu ren
g renz t . D ie P up i l le i s t g eboh r t . D ie v o l len , s cha rf k on tu -
d e r H e ro lde 3" s i nd a m Ü be r sch lag d e r T un iken d i e n ach
r i e r ten L ippen e n tw icke ln s i ch , w ie a uch d i e Na sen f lüge l
a ußen g ewö lb ten F a l tenve r läuf e , d i e meh r V o lumen a n -
u nd d i eu n te re Augenpa r t ie , v on f l achen V er t iefungen a u s
z e igen , z u e rkennen . E in B l ick a uf d i e g roßen t r a jan i -
d em e n t sp rechenden Wangenbe re ich h e rau s . D ie Augen -
s chen R e l ief s am K on s tan t in sbogen z e ig t , d aß d i e G ewän -
b rauen t r e ten d er S t irn g egenüber l e ich t h ervo r , d a s K inn
d e r d e r B a rba ren d i e se lben Me rkma le a ufw e isen u nd d i e
i s t f l e isch ig u nd h eb t s i ch v om Un terk ief e ra b . D er K ranz
F a l ten a n Ä rme ln u nd b raccae ä hn l ich g eb i lde t s i nd" 9.
d i cke r B ucke l locken , d e r u n te r d em R and d e r p h ry -
E ine v e rg le ichba re G ewandbehand lung f i nde t s i ch a n e i -
g i schen Mü tze h ervorqu i l l t , i s t d u rch v e re inze l te B oh r -
n em R e l ief u nbekann te r B auzugehö r igke i t , d aß e benf a l ls
l ö che r , d i e a l s s o lche e rkennba r g eb l ieben s i nd , a uf ge -
i n t r a jan ische Z e i t d a t ier t w e rden k ann 3 9° .D ie F a l ten a n
l o cker t . D ie A r t d e r G es ich t sb i ldung i s t v erwand tm i t d en
d e rt u n ica d e rr e ch ten G ö t t in s i nd a u sd em s chwe ren S tof f
Köpf en a n d en R e l ief s d es T i tu sbogen s i n R om 3 8 2 .E n t -
h e rau sgezogen , d i e F a l ten tä ler t i ef a be r b re i tf läch ig e i n -
s p rechend s i nd d i e wu ls t ige D a r s te l lung d e r Augen l ide r
g egraben . D a s G ewand w i rk t s chwe ru nd l i eg t d or t , w o e s
u nd d i e w e ichen Übergänge v on d en Wangen z u r Augen -
n i ch td u rch F a l ten v erun ldä r tw i rd , f e s t am K örpe ra n . D e r
u nd Mundpar t ie g es ta l te t . W ie i n d e r G e s ich t sda r s te l lung
Übe r sch lag w e l l t s i ch am u n te ren R and i nä hn l iche r We i -
s i nd a uch i nd e r W iede rgabe u nd Auf f a ssung d e r G ewän -
s ew ie b e i d e rA t t i sf igu r . D ie v o rangegangenen B eobach -
d e r P a ra le l len z u d en R e l ief s f l av ische r Z e i t z u b eobach -
t ungen l a ssen e i ne E n t s tehung d e s A l ta r s i nt r a jan ische r
t e n . S o s i nd d i e k n ie langen G ewänder d e rT räge ra uf d em
Z e i t mög l ich e r sche inen .
B eu te re l ief d e s T i tu sbogen s 3" a uch d u rch k u rze F a l ten g eg l iede r t , d i e i nd en F a l ten tä lern r und e nden . D ie F a l ten -
E twa i n d i ese Z e i t k ann a uch d e r A l ta r d e s I u l iu s P an sa
f ührung d e r a n l iegenden G ewand te i le b e ton t d arun te r l ie -
( Ka t . 4 0 ) g ese tz t w e rden . D e ssen D a t ierung k ann i ndes
g ende K ö rper te i le , o hne i h re F ormen j edoch d eu t l ich e r k ennen z u l a ssen 3" . D iesen B eobach tungen z uf o lge i s t 3 82
f i r d i e F ragmen te e ine D a t ierung i n f l av ische r Z e i t a n -
3 83
z unehmen , s i cher l ich e twa s s pä te r a l s f ü r d en A l ta r d e s
3 84
C ap reo lu s 3" .
M . P f anne r , D er T i tu sbogen ( 1983) T af . 5 3 .7 F igu r2 2 ;T af . 6 6 .3 F igu r2 0 . P f anne r a .0 . T af . 6 1 .1-3 . Vg l . d azu a uch d en ö s t l ichen S ch luß s te in am T i tu sbogen . P f anne r a .0 .
T af . 7 7 .1-2 . D aß h i e r z um V erg le ich a u ssch l ieß l ich R e l ief s a u s d om i t ian ische r Z e i t h e rangezogen w erden , l i eg t i n d e r D enkma ls i tua t ion b eg ründe t . D am i t s o l l k e inesf a l ls e ine a bso lu te E n ts tehung sze i t b enann t w e rden , s onde rn l e d ig l ich d e rz e i t l iche Umk r e is b es t imm t w e rden , i nd e s sen T rad i t ion d ie F ragmen te s t ehen . 3 86 F .J .H a sse l , D e rT ra jan sbogen i nB eneven t . ( 1966 ) T af . 9 .2 . 3 85
D ie l i nke , b e sser e rha l tene N eben se i te d e s f r agmen t ier ten A l ta r s ( Ka t . 4 1) z e ig t i ne i ne r e inf achen N ischena rch i tek t u r e i ne A t t isda r s te l lung . D ie ma ss ige u nd u n te r se tz te F i g u r w irk t d u rch i h re f r on ta le S te l lung , d i e k e ine r le i D re h ung
i m
S chu l terbere ich
z u läß t ,
s pe r r ig
u nd
3 87
3 88
s t a r r .
3 89
Auf f a l lend i s t d er Qua l i tä t sun te r sch ied z w ischen G e -
3 90
4 0
e bd . T af . 6 -7 . e bd . T af . 2 2 .1 . C . P ie t range l i , I lA r co d iT ra iano aB eneven to ( 1943 ) T a l l 4 0 . G . M . K oeppe l , B ib , 1 85 , 1 985 , 1 62 N r . 3A bb . 4 .
n i ch t a uf s t i l i s t ischen Übe r legungen b a s ie ren , d a z u d i e -
e n t sp rechend i n w en ige , d och b re i t a uf ge leg t w i rkende
s em Zweck d i e h andwe rk l iche Qua l i tä t d e r A t t isda r s te l -
F a l ten d rap ier t i s t .
l ung z u g e r ing i s t . V ie l le ich tk önn te man n och d i e F a l ten -
E ine r d eu t l ich s pä te ren S t i ls tuf e g ehö ren d i e b e iden t r in -
b i ldung d e r Ä rme l u nd b raccae , d i e i ni h re r E inf achhe i t
k enden S a ty rn a uf d en N eben se i ten d e s A l ta r s i n Ud ine
Ähn l ichke i ten m i t d e r d e s v o rhe rgehenden A l ta r s a uf -
( Ka t . 1 29 ) a n . I h re n ack ten Körpe r s i nd d u rch e i nhe i t l ich
w e is t , z um V e rg le ich h e ranz iehen . L e tz te S i che rhe i t k ann
f ü l l ige s I nkarna t c ha rak te r is ier t , d a s d u rch n i ch t o rga -
a uf d i esem Wege j edoch n i ch t e r lang t w e rden . I nV e rb in -
n i sch b ed ing te H ebungen u nd S enkungen a uf ge locke r t
d ung m i t d en i n sch r if t l ich g egebenen H inw e isen" ' , d i e
w i rd . Mu ske l in sk r ip t ionen , w ie s i e e twa b e i d en S a ty rn
e i ne E n t s tehung v or d en 9 0e r J ah ren d e s 1 .J h s . n . C h r .
a u s c l aud ische r Z e i t ( Ka t . 1 8a ) z u e rkennen w a ren , f eh -
n i ch t mög l ich machen , i s t d e r A l ta r w ah r sche in l ich e r s t
l e n . S t a t tde ssen b i lden s i ch v om a na tom ischen S tand -
i m f r ühen 2 .J h . n .C h r . e n t s tanden .
p unk t h e r g esehen k aum e rk lä rba re Mu ske lpö l s te rchen u nd Wü ls te , w a s b e sonde r s d eu t l ich a n d e r B ru s tpa r t ie
D ie A l tä re K a t . 2 3 u nd 1 36 z e igen e benf a l l s D a r s te l lun g en d es A t t is . S i e k önnen a ufgrund i h re s s ch lech ten E r -
d e s S a ty r s a uf d e rr e ch ten N eben se i te s i ch tba r w i rd . E in -
h a l tung szu s tandes j edoch n i ch t i n d i e s t i l is t ische Un te r -
z i g d u rch d i e k räf t ig g eze ichne te l i nea a l ba s che inen d i e s e K ompar t imen te z u sammengeha l ten z u w e rden . D ie
s uchung m i t e i nbezogen w e rden" 2.
K ö rpe r w i rken t r o tz a l le r B e lebung u nmu sku lö s . Un te r -
F ü r d i e c h rono log ische E inordnung d e r F igu ren v on t a n z enden ,
t r unkenen
S a ty ren
s t r ichen w i rd d i e se r E ind ruck d u rch d i e f eh lende Angabe
a uf d en A l ta rneben se i ten
d e r L e is ten l in ien . H ie r in s t ehen s i e We rken n ahe , d i e i n
e rwe is t s i ch d i ep la s t ische Du rchb i ldung d e rn ack ten K ö r -
a n ton in ische r Z e i t e n t s tanden s i nd . A l s B e isp ie l s e i h i e r
p e r a l s b esonde r s a u ssagek räf t ig . D e r S a ty r a uf d e r r e ch -
e i ne T o r sow iede rho lung d e s Dorypho ro s a ngef üh r t 3" . E r
t e n N eben se i te d e s C . B ir r iu s P r im igen iu s ( Ka t . 1 8a ) b a -
z e ig t e i ne ä hn l ich f l aue Körpe robe r f läche , d i e d u r ch d a s
l a nc ier t a uf s e inem r e ch ten B e in , w äh rend e rd a s l i nke i n
A uf u nd A b e i nze lne r , u nmo t iv ier t e i nge se tz te r Mu ske l -
t ä nze r ische r B ewegung n ach h in ten a nheb t . E r s t reck t
k ompa r t imen te h e rvo rge ruf en w i rd . D e r w e iche f ü l l ige
b e ide A rme z u r S e i te , w irf t d en K opf i nd en N acken u nd
G e sam te indruck i s t a n d i e sem T o r so e ben so z u b eobach -
d rück t z ug le ich d en B auch n ach v orne . D e r R umpf i s t
t e n w ie a n d en K örpe rn d e r S a ty rn . E ine E n ts tehung i n
d u rch e i ne f l ache l i nea a lba u nd z a r ta ngedeu te te R ippen -
a n ton in i sche r Z e i t w i rd z u sä tz l ich d u rch d i e L ockenb i l -
b ögen d if e renz ier t . D ie e inze lnen Mu ske lpar t ien d e r
d ung d e s S a ty r s a uf d e r r e ch ten N eben se i te u n te r s tü tz t .
B rus t u nd d e s B auch s s i nd w e ich g erunde t . S i e z e igen
D e ra r t ig a uf geworf ene e i nze lne L ockenkompa r t imen te
e i ne z a r te O ber f lächen spannung , d i e d i e K on s is tenz d e s
m i t P unk tbohrungen i n d en K r inge ln u nd Un te r schne i -
F le isches u n te r s t re ich t . D a s Knochenge rü s t k omm t d a r -
d ungen g anze r S t rähnen s ow ie d i e d adu rch e n t s tehenden
u n te rk aum z u r G e l tung , d och i s t e sn i ch t g änz l ich i ns e i -
e x t rem en L ich t -Scha t ten -Ef f ek te ,
n e r t r agenden F unk t ion z u rückgenommen . D iese C ha rak -
s i nd i n v o ran ton in i -
s che r Z e i t n i ch t d enkba r .
t e r is ie rung g renz t d en S a ty r e i ndeu t ig v on t i ber i sch d a t ie rba ren , n ack ten J üng l ing s s ta tuen a b , d i e s i ch v o r a l -
D ie A l tä re , d i e a uf d en N eben se i ten s t ehende o de r a uf
l em d u rch e i n p rononc ie r te s R e l ief d e r R u rnpf in sk r ip t io -
Meerw e sen r e i tende E ro ten a bb i lden , k önnen g eme in sam
n en a u sze ichnen u nd z udem d a s Knochengerü s t a l s t r a -
i n e i nem Abschn i t t b esp rochen w e rden d a a l le e i ne , w ie
g enden B es tand te i l b e tonen 3 9 .E r s t eh t v i e lmeh r e i nem
H . G abe lmann 3 9 7 e s a u sd rück t , v om Mo t iv u nabhäng ige
T o r so n ahe , d en D . K re ikenboom i n c l aud ische Z e i t d a -
L e i tf o rm b es i tzen , n äm l ich d i e F lüge 1 3" . Zwe i F ixpunk te
t i er t3 9 4 . Auch j ene rz e ig t d i e z u rückgenommenen Mu ske l -
z u rD a t ierung s i nd i mC . O e t iu s R ixa -A l ta r( Ka t . 4 2 ) , d e r
i n sk r ip t ionen m i t e i nem z a r t a ngedeu te ten R ippenbogen
i n sch r if t l ich i n c l aud i sche Z e i t d a t ie r t u nd d em S i ege s -
u nd f l ach e i nge t ief t e r l i nea a lba . D ie w e ichen Wö lbun -
A l ta r a u s Aqu i le ia , d e r w ah r sche in l ich 1 67 , b e s t imm t
g en d er Mu ske ln w e isen e i ne ä hn l iche O be r f lächen span n ung a uf u nd d rängen d a s d a run te r l iegende Knochenge -
s .h ie r : V I .4 . S .5 4 . E in A nha l t spunk t z u r D a t ierung e rg ib t s i ch j ew e i ls d u r ch d i e I n schr if t , w onach K a t . 2 3 n och i nv o rc laud ischer Z e i t e n t s tanden i s t , K a t . 1 36 j e d och n ich t v o r d em l e tz ten V ier te l d es 1 .J h s . n .C h r . a ufges te l l t w o rden s e in k ann ; v g l . h ie r : V I .4 . S .5 6 . 3 93 V g l . d azu : P o lyk le t . D e r B i ldhaue r d e r g i ech ischen K la ss ik . Au s t . .Ka t . L ieb ighau s F rank fu r t ( 1990 ) 5 19 N r . 2 0 ; 5 20 A bb . 2 0 [ D . K re ik enboom ] . 3 94 E bd . 5 55 f .N r . 6 8 ; 5 56 Abb . 6 8 . 3 95 C . Mad erna , I upp i te r D iomedes u nd Merku r a l s V o rb i lde r f ü r r öm ische B i ldn is s ta tuen ( 1988 ) 2 00 D 5T af . 2 0 . 1 . 3 96 D . K re ikenboom , B i ldwe rke n ach P o lyk le t ( 1990 ) 1 68 N r . I I 1 9 T af . 1 46 f .d or t a n ton in isch d a t ier t ; v g l . a uch Z anke r , K la ss iz is t ische S ta tuen ( 1978 ) 8 . 3 97 G abe lmann , Werk s ta t tgruppen 6 5 . 3 98 F ü r d i e K örpe r d e r E ro ten l a ssen s i ch n u r s chwe r V e rg le ich sbe isp ie le f i nden . D ie n ack ten J üng l ing s ta tuen e ignen s i ch w en ig , d a s i e a l le in t ypo log isch a nde r en V orau s se tzungen u n ter l iegen . Wäh rend e s s i ch b e i d en E ro ten um K inde r , i n s e l tenen F ä l len um H a lberwach sene h ande l t , d e r en Körperbau g rund sä tz l ich w e iche r a nge leg t i s t u nd n ahezu v ö l l ig a uf Mu ske l in s l c r ip t ionen v e rz ich te t , d ef in ie r en s i ch d i e n ack ten J üng l i nge g e radezu d u r ch d i ese E lemen te . N ich t sdes towen ige r muß d ie Ma cha r t b e i z e i tg le ichen F igu r en ü be re in s t immen . I m f o lgenden wu rde d ahe ra uf d i r ek te V e rg le iche d e r E ro tenkö rpe rv e r z ich te t u nd l e d ig l ich i n d e r B esch re ibung v e r such t , d i e j ewe i l igen z e i tbes t immenden C ha rak te r i s t ika h erau szu s te l len . D ie F lüge l a l s ü be re in s t immende L e i t f orm e ig n en s i ch h ie r f ü r e i ne c h rono log ische E ino rdnung b es se r .
3 91
3 92
r ü s t z urück . E ine E n t s tehung i n c l aud ische r S t i l t rad i t ion f i r Ka t . 1 8a w i rd n ach d i esem V e rg le ich w ah r sche in l ich . B e re i t s i mz w e i ten J ah rhunder t w ird d e rA l ta r d es P .G ra x iu s i n Ud ine ( Ka t . 1 26 ) e n t s tanden s e in . E r i s t a n d e r O ber f läche v e r r ieben u nd b e sonde r s a uf d er r e ch ten N eben se i te d u rch e hema ls g roßf läch igen Moosbewuch s g e s tö r t . E ine s t i l i t ische E inordnung d e r S a ty rn w ird d a d u rch e r schwer t . D ennoch z eug t d i e k nappe u nd h ar te Mode l l ierung d e r R ückenmu sku la tu r u nd d e s G lu täu s Max imu s i nV e rb indung m i t d em u np la s t i sch w irkenden G e sam te ind ruck v on e ine r E n t s tehung i n t r a jan ische r S t i l t rad i t ion . D a r in s t eh t e re i ne rP or t rä t s ta tue d e s K a ise r s T ra jan n ahe , d i e e benf a l ls d i e se h ar te , u np la s t i sche Kö r p e rauf f a ssung m i t
d en n u r g roßf läch ig
a ngedeu te ten
I n sk r ip t ionen z e ig t3 9 5 .F ü r e i ne D a t ie rung i n t r a jan ische Z e i t s pr ich t a uch d i e F a l tenw iedergabe d e s w ehenden L öwenf e l lmän te lchen s , d as s e ine r s chw e ren S tof f l ichke i t 4 1
a be r v o r 1 69 n . C h r . g ew e ih t wu rde , ü ber l ief e r t"9.E in
b en e r re ich t w i rd . Dadu rch e rha l ten d i e F lüge l j edoch
w e i te re r An sa tzpunk t z u r s t i l is t ischen E ino rdnung i s t i n
e i ne e ben so u n ruh ige R e l ief ober f läche u nd v e r schwom -
d e r I n sch r if t d es A l ta re s d e s C . V a r iu s P r iscu s ( Ka t . 5 5 )
menen K on tu rw ie d i e F lüge l d er E ro tenda r s te l lungen a uf d em A l ta r . D e r F lüge lau fbau m i t d en meh r re ih ig , u n re -
g egeben , d e rzuf o lge e r n i ch t i n d e r e r s ten H ä lf te d e s 1 . J h s . n .C h r . e n t s tanden s e in k ann .
g e lmäß ig a ngeo rdne ten h a lb runden F ede rbü sche ln a m An sa tz u nd d en s chma len , a n d en E nden l e ich t g e sp re iz -
D em A l ta r d e s C . O e t iu s R ixa ( Ka t . 4 2 ) s t eh t K a t . 4 3 s o -
t e n S chwungf edern e n t spr ich t i n a l len F ä l len d e r F lüge l -
w oh l t y po log isch , h in s ich t l ich d es S t andmo t ives d e r E ro -
b i ldung
t e n u nd d e r ü be re in s t immenden S che i te lzopf f r isu r , a l s
( Ka t .4 4 )4 0 5 .D e r V erg le ich s o l l te v e rdeu t l ichen , d aß e i ne
a uch s t i l is t isch n ahe , b e t rach te t man d i e Kö rpe rp ropo r -
z e i t l iche Nähe d e r g enann ten A l ta r re l ief s z u f l av ischen
am
T r ies te r
R e l ief u nd
am
H i la ru s
A l ta r
t i onen u nd d i e A r t u nd We ise , w ie d i e e i nze lnen F ormen
We rken z u v e t re ten i s t . T ro tz d e ru n te r sch ied l ichen T ech -
i n e inande rü be rgehen . B e ide K örpe r z e igen w e iche Mu s -
n iken e n t s teh tj ew e i ls d e r u nruh ige K on tur d e r e i nze lnen
k e lpar t ien , d e ren K on s is tenz d u rch d i e z a r te O be r f lächen -
F eder n u nd s om i t e i n e inhe i t l iche r G e sam te indruck . O f -
s pannung d e s I nka rna t s n och u n te r s t r ichen w i rd . D a s
f enba r s e tz te s i ch i n d e r R eg ion e i ne e i gene A r t d e r G e -
Knochenge rü s t b ehä l t z wa r s e ine t r agende F unk t ion ,
s t a l tung d u rch , d i e d ennoch d em E r sche inung sb i ld s t ad t -
k omm tj edoch u n te rd en a ngedeu te ten Mu ske ln k aum z u r
r öm i sche r V orb i lder u n tergeordne t b l ieb . D ie G es ich te r
G e l tung . B esonde r s d eu t l ich w ird d i e se Ähn l ichke i t b e i
d e r E ro ten a uf K a t . 4 4 m i t d en f e is ten Wangen u nd d em
d em E ros a uf d e r l i nken N eben se i te , b e i d em d e r b re i te
f l e isch igen K inn s ow ie d en v o rque l lenden Augäpf e ln u n -
O be r schenke l i n a u s ladendem S chwung i n d i e Hüf t e
t e r s chweren L idern , z e igen a n sa tzwe ise d en V e r ismu s ,
ü be r le i te t u nd i n d e r T a i l le a brup t umbr ich t , w obe i d i e
d e rb e if l av ische rP hy s iognom ie z uf i nden i s t . D iese rs e tz t
B auchpa r t ie f a s t u nberüh r t v on d e r B ewegung b l e ib t .
s i ch a uch i n d e r Körpe rbehand lung f o r t . P ra l le , wu l s t ige
S e lb s t d e r Übe rgang d e r r e ch ten S chu l te r i n d en N acken
F o rmen , d i e a n d en Kon tu ren k aum a kzen tu ie r t s i nd , l a s -
e r sche in t g l e ichermaßen g ed rungen , of enba r d u rch d en
s en d i e Körpe rg edun sen e r sche inen .D ie Um r i sse d e re i n -
Wun sch h ervo rgeruf en , p e r spek t iv ische V e rkü rzung d a r -
z e lnen Mu ske lpar t ien v e r schw immen i n d em i n sge sam t
z u s te l len . D ie F lüge l d e rE ro ten a uf K a t . 4 3 b es tehen a u s
t e ig igen I nkarna t .
z we i R e ihen e ck iger , l e ich t v e r se tz te r F laumf edern u nd s chma len , l anze t tf örm igen S chwungf ede rn m i t l e ich t g e -
a nge sehen w erden . S ie z e igen e i ne e nge re V erwand schaf t
w e l l tem K on tu r . D a s F eh len d e r E inke rbungen , d i e b e i
h in s ich t l ich d e rF lüge lg l iederung z um E ros d e s R ixa -A l t -
d en F lüge ln am A l ta r d e s R ixa d i e e i nze lnen F ede rhä r -
a r e s ( Ka t . 4 2 ) . S o s i nd l ed ig l ich z we i R e ihen v on z uneh -
c hen b eze ichnen s o l len , i s t e i ne r se i t s a uf d i e v e r r iebene
mend r under w e rdenden F laumf edern m i t b re i ten , a n d en
R e l ief ober f läche z urückzuf üh ren , a nde re r se i t s i s t a uch
ä uße ren E nden a bgespre iz ten S chwungf edern v e rbunden .
d i e g e r inge re Qua l i tä t d e rR e l iefda r s te l lungen d e s P lae to -
I n F o r ten tw ick lung z u c l aud ischen B e isp ie len w irk t d e r
r i s -A l ta re s z u b erück s ich t igen 4m .
F lüge l j edoch l e bend ige r . Du rch d en w e l l igen R and d e r S chwungf edern , d er h i e r s t ä rke r z u T age t r i t t a l s n och
E ine ü be r K a t . 4 2 u nd K a t . 4 3 h inau sf i ih rende E n tw ick -
b e im A l ta r d es R ixa , i s t d i e F lüge lober f läche u n ruh ige r
l ung ss tuf e v er t r i t t d e r A l ta r d es P os tum iu s H i la ru s ( Ka t .
u nd s t eh t i n s t änd ig w ech se lndem V e rhä l tn is z um R e l ief -
4 4 ) . B e sonde r s g u t l ä ß t s i ch d a s a n d e r Auf f a ssung u nd
g rund . D ie se E r sche inung v e rb inde t d i e A l tä re m i t d en
B ehand lung d e r F lüge l f e s tmachen . S i e s i nd z ugun s ten
E ro ten a uf d em H i laru s -A l ta r( Ka t . 4 4 ) , a nd essen F lüge ln
d e r K on tu ren d e r S chwungf edern , d i e n un v e r s tä rk t g e -
d i e E n tw ick lung d e r Au f lösung i h ren Höhepunk t e r r e ich t
w e l l t e r sche inen , b re i te r a uf gef ächer t . D ie z uvo r e ck igen K ompa r t imen te
d e r
F l aumf edern
w e ichen
z u h aben s che in t . E n t sprechend w irken a uch d i e K örpe r
k l e ine ren ,
d e r E ro ten a uf b e iden A l tä ren b er e i t s f e is te r , w enn s i e
h a lb runden F ede rbü sche ln , d i e i n u n rege lmäß ige r R e i -
a uch d i e s anf t e Ober f lächen spannung d e s I nkarna t s , d i e
h ung h in te re inande r a ngeo rdne t s i nd . J ede F ede r w i rd
d i e c l aud ischen F igu ren a u sze ichne t , n och n i ch t v ö l l ig
j e tz t d u rch e i nen a uf ge leg ten G ra t g ekennze ichne t , w a s
ü berwunden h aben .
e i nen z i e r l ichen u nd k l e in te i l igen E indruck b e im B e t r ach te r h in te r läß t . D ie A r t d e r F lüge lda r s te l lung u nd d i e
E twa s s pä ter a l s d e r H i laru s -A l ta r ( Ka t . 4 4 ) i s t d e rA l ta r
B ehand lung d e r e i nze lnen G l iede r f i nden s i ch a uch a n
K a t . 5 5 e n t s tanden , d essen E ro ten d i e F lüge lf orm f l av i -
e i nem G ebä l l cf r ie s i n T r ie s t 4m . Dor t v e rb inden s i ch i n k l e inen B ü sche ln
A ls Zw i schen s tuf e k önnen d i eA l tä re K a t . 5 4 u nd K a t . 5 6
z u sammengef aß te F laumf ede rn m i t
s chma len , l a nze t tf örm igen F edern m i t g ewe l l tem K on tu r 3 99
z u e i nem k l e in te i l ig e r sche inenden G anzen . M . M i rabe l la R ober t i d a t ier t d a s G ebä lk s tück o hne Angabe v on G rün -
4 00
d en i nf l av ische Z e i t 4w .V e rg le ich t man n un d i eF lüge lda r s t e l lungen d e sT r ies ter R e l ief s , d a s o hne Zwe if e l a uf e i ne r
4 01
4 02
E n tw ic ldung s tuf e m i t d em H i laru s -A l ta r ( Ka t . 4 4 ) s t eh t , m i t s i che r f l av i sch d a t ie rba ren D enkmä lern m i t g e f lüge l t e n F igu ren , f a l len z unäch s t d i e Un te r sch iede a uf . D ie
4 03 4 04 4 05
F lüge l d e r V ik tor ien a m T r iumpha to r re l ief d es T i tu sbo g en s 4° 3u nd am F r ie s Ad e r C ance l ler ia -Re l ief s 4° 3w e i sen v o r a l lem e i ne g röße re D if f e renz ierung d e r F eder rände r a uf , d i e d u rch p unk tue l le B oh rungen u nd k u rze t i ef e K e r 4 2
Z um S i eges -A l ta r v g l . Gabe lmann e bd . m i t A run . 2 43 u nd A . D egra s s i , Aqu i lNos t 3 0 , 1 959 3 i f . Abb . 3 . S cr ina r i , C a ta logo 1 31 N r . 3 74 d a t ier t d en A l ta r i nd i e zw e i te H ä lf te d es 2 .J h s . n .C h r . F A 5 , 1 952 , 4 364 Abb . 1 05 ; A JA 5 6 , 1 952 , 1 36 ; H . J ucke r , D a s B i ldn i s i m B lä t terke lch ( 1961) 1 75 Abb . 6 7 ; Gabe lmann , We rk s ta t tgruppen 7 . M . M irabe l la R ober t i , FA 5 , 1 920 , 3 13 , i hm f o lgen J ucke r e bd . m i t Anm . 9u nd Gabe lmann e bd . M . P f anner , D er T i tu sbogen ( 1983 ) Te l 5 2 . 5 . F . Mag i , Ir i l iev i d e l P a lazzo d e l la C ance l ler ia ( 1945 ) T af . 2 . E ine ä hn l ich Auf f a ssung d e r F lüge l , d ie g epräg t s i nd d u rch e ine u n r uh ige K on tu r , z e ig t e in Ad le r i m G iebe lf e ld e ines A l ta r s b e i F . S inn , V a t ikan ische Mu seen . Museo G regor iano P rof ano e x L a teranense . D ie G rabdenkmä ler I .R e l ief s , A l tä re , U rnen ( 1992 ) 8 9 N r . 6 1 T af . 2 04 . 1 68 , d e r a uf grund d e r I nschr if t i n d en J ah ren zw ischen 6 0 u nd 8 5 n ach C h r . e n t s tanden s e in muß .
s che r B e i sp ie le z e igen , d i e se j edoch b ere i t s v e re inf ach t
D e rD a r s te l lung f eh l tj eg l iche D if f erenz ie rung d e rR e l ief -
w iede rgeben , i ndem d i e w e l lenf örm igen K on tu ren d e r
o berf läche u nd s om i t P las t iz i tä t .
S chwungf edern f a s t v ö l l ig b eg rad ig t e r sche inen . D ie f l a -
D am i t g ehö ren d i e E ro ten a uf K a t . 5 1 , 5 3 u nd a uch 1 79
c he u nd u nge lenke K ö rpe rbehand lung v e rb inde t d i e E ro -
e i ne r d eu t l ich ä l te ren S t i l t rad i t ion a n , w ie s i e e twa v on
t en m i t d en F igu ren a uf K a t . 5 1 . E ine D a t ierung um d i e
d e r V ik to r ia am P iedes ta l d e r T ra jan s säu le °7 o de r d en
J ah rhunde r twende i s t a nzunehmen . D avon z eugen a uch
V ik tor ien a uf d en F r ie sf ragmen ten d e rB a s i l ica U lp ia v e r -
d i e R ankenbo rdü ren a mo be ren u nd u n te ren E nde d e sA l -
t r e ten w ir e" . Dor t i s t d er F lüge lkon tu r g l e ichermaßen
t a r schaf te s .
g esch lossen u nd a uch d i e Auf f a s sung u nd B ehand lung d e r F lüge l d e r V i l c tor ien e n t sprechen d enen d e r E ro ten . E s
Am A l ta rd e rP ap ia S ecunda ( Ka t . 5 0 ) w i rd d i ef o r t sch re i -
f i nde t s i ch d i e s chuppenf örm ige Ü be re inande r s taf f e lung
t ende E n tw ick lung d eu t l ich . D ie F lüge lda r s te l lung d e r
d e rF laumf ede rn , d i ed a s Auf u nd A bd e rR e l ief obe r f läche
E ro ten v e rz ich te t b e re i t s a uf j eg l iche A r t v on p l a s t ische r
z u rF o lge h aben , d i e a uch a nd en F lüge ln d e rA l ta r -E ro ten
D if f e renz ierung . D ie S chwungf edern l i egen a uf e i ne r
z u b eobach ten i s t . D ie S chwungf edern s i nd d u rch e i nf a -
g l e ichmäß ig v o r d en R e l ief g rund g eb lende ten E bene . L e -
c he , g erade R i tz l in ien g e t renn t u nd z e igen v e re inze l te
d ig l ich d i e F laumf ede rn w ö lben s i ch o be rha lb d e r S chu l -
K e rben , um d i e F ede rhä rchen a nzugeben . D a rübe rh inau s
t e rn a u s d em R e l ief h e rau s , d och b i lden s i e e i ne k ompak -
f i nden s i ch a uch i nd e r H aa rges ta l tung G eme in samke i ten
t e Ma s se o hne E igen leben . D a s v e rb inde t d i e D a r s te l lung
m i t t r a jan ischen We rken . D ie h a lb lange F r isu r d e r E ro ten
s chon m i t d en s pä te r en S tücken a u s t r a jan i sche r Z e i t .
i s t d u rch w e l l ige , p a ra l le l v e r lauf ende R i tz l in ien d if e ren -
S che in t d i e f l e i sch ige A uf f a s sung d e r Körpe r z unäch s t
z i er t . E inze lne S t rähnen r o l len s i ch i mN acken u nd S ch lä -
n och d e r s pä t f lav ischen K ö rpe rauf f a ssung v e rbunden z u
f enbe re ich z u k re is runden L öckchen , d e ren M i t te lpunk t
s e in , s o w i rk t d a s I nka rna t n i ch t m eh r s o g edun sen , s on -
n u r e ben l e ich t e i nge t ief t i s t . D ie E ro ten e i ne s R e l ief f r ie -
d e rn e he rv erf es t ig t u nd i nd e r Angabe d e r I n sk r ip t ionen
s e s v om C ae sa rforum , d er e benf a l l s i n t r a jan ische r Z e i t
s umma r isch u nd g roß f läch ig , w a s e benf a l ls t r a jan ische r
e n t s tanden s e in d ü rf te , z e igen e i ne ä hn l iche H aa rbehand -
T rad i t ion e n t spr ich t 4" . D ie se lben Me rkma le s i nd am A l -
l ung 4® . Wenn a uch h i e r d i e S t rähnen d u rch t i ef e re R i t -
t a r d e r C a lge s t ia ( Ka t . 5 2 ) z u b eobach ten . D ie F lüge l d e r
z ungen d eu t l iche r v one inande r a bge se tz t e r sche inen u nd
E ro ten b e s tehen e benf a l l s a u s g l e ichmäß ig v o rd en G rund g e leg ten S chwungf ede rn u nd e i nhe i t l ich r und h ervor t re -
d er M i t te lpunk t d e rL ocken m i t d em B oh r er e i nge t ief ti s t , s i nd d i e G eme in samke i ten i n d e r F r isu renan lage u nd
t enden F l aumf edern a m F lüge lan sa tz . D ie F ormen s i nd
auf f a ssung d eu t l ich z u e rkennen .
i m G anzen k l a r k on tu r ie r t , l a ssen a be r d i e L ebend igke i t e i nze lne rF ede re lemen te v e rm is sen , d i e i nf l av i scher Z e i t
p e rauf f a s sung ü bere in , w ie d i e g roßen , e her s umma r i sch
Au sd ruck f and . D ie K ö rpe r d e r E ro ten s i nd r und l ich g e -
a ngebenen Mu ske l in sk r ip t ionen am R umpf b e legen o de r
b i lde t . S i e z e igen j edoch s chon d i e k nappen h a r ten Mo d e l l ierungen
t r a jan ische r K örpe rbehand lung .
D ie
S ch l ieß l ich s t imm t
a uch d i e Körpe rb i ldung d er E ro ten m i t t r a jan ische r K ö r -
d e r i n sge sam t v e rhä r te t w irkende K on tu r e i nze lne r Mu s -
b e -
k e l b ezeug t .
s ch r iebene V e rhär tung s e tz t s i ch a uch i nd en L ocken f o r t . J ede e i nze lne h eb t s i ch d eu t l ich v on d e r a nde ren a b u nd
E twa i nd i ese r Z e i t w ird a uch d e rA l ta r d e s C . F undanu s
w i rd l e d ig l ich d u rch e i n B oh r loch i m M i t te lpunk t a ufge -
F ucha r i s ( Ka t . 1 8 ) e n t s tanden s e in . D ie E ro ten a uf d en
l ocker t .
N eben se i ten z e igen d i e l i nea re F lüge lb i ldung m i t d e rz a r t en R i tzung z u r D if f e renz ierung d e r e i nze lnen E lemen te .
E inem d i rek ten V e rg le ich m i t d e rD a r s te l lung d es S i eges -
I h re Körpe rs i nd l ed ig l ich d u rch g roßf läch ige u nd k nappe
A l ta re s a u s Aqu i le ia h ä l t k e ine d e r E ro tenda r s te l lungen
Angabe d e r Mu ske lkompar t imen te g eg l iede r t ( e s f eh l t
s t and . A l le rd ing s z e ichnen K a t . 5 1 , 5 3 u nd 1 79 d i e z u -
d i e Angabe d e r l i nea a lba ) , w a s e i nen u np la s t ischen G e -
k ünf t ige E n tw ick lung u nd d i e V e ra rmung d e r F ormen i n -
s am te indruck z u rF o lge h a t . D am i t s t ehen s i e , s owoh lw a s
n e rha lb d i e se r D enkma lga t tung v o rau s , d i e am S iege s -
d i e Auf f a ssung d e rF lüge l b e t r if f t , a l s a uch i nd e rA r t d e r
A l ta r f a s t e i nen E ndpunk t e r re ich t z u h aben s che in t . D ie
Kö rpe rbehand lung i n t r a jan ische r S t i l t rad i t ion .
F lüge l d e rE ro ten a uf d en o ben g enann ten A l tä ren s i nd a l s g le ichmäß ig h ohe F läche m i t g e sch lo ssenem K on tu r a uf
D ie A l tä re K a t . 2 25 u nd 2 28 k önnen i h re s f r agmen ta r i -
d en R e l ief grund a uf ge leg t . D ie S chwungf edern s i nd d u rch t i ef e L in ien v one inande r g e t renn t u nd e i nze lne ,
o ber f läche w egen n i ch t s t i l is t isch e i ngeo rdne t w e rden .
s chen E rha l tung szu s tande s u nd d e r v e r r iebenen R e l ief S i e l a ssen n u r e i ne u ngef äh re D a t ie rung i m 2 .J h . n .C h r .
s ch räg v e r lauf ende K e rben , k ennze ichnen s umma r isch d i e F ede rhä rchen . D ie s e n t sp r ich t d e r B ehand lung d er
z u . D ie V or s tuf en z u d i esem T ypu s d e rJ ah resze i tenpe r so n i f ika t ionen s t ammen b e re i ts a u s d em 1 .J h . n . C h r . u nd h aben w oh l i nd em V ie r jah resze i ten -A l ta ri n Wü rzbu rg
F lüge l a m S i ege s -A l ta r , o bg le ich d o r t K e rben u nd L in ien t i ef e r i nd en S t e in h ine inge r i tz t s i nd u nd d o r t l i nea re r e r -
4 10
i h ren Anf ang spunk t . Dor ti s t d e rF rüh l ing e benf a l l s d u r ch
s che inen . D ie F laumf ede rn d e rE ro ten a uf K a t . 5 1 , 5 3 u nd
e i ne B lü teng i r lande u nd d en K o rb d a rge s te l l t , w obe i d i e
1 79 s i nd a u s h a lbrunden , b i swe i len o va l z u lauf enden Kompa r t imen ten g eb i ld e t , d i e s chuppenf ö rm ig ü be re in a nde r a ngeo rdne t i n R e l ie fhöhe u nd P la s t iz i tä t v a r i ie ren .
4 06
A ls B innenze ichnung s i nd n u r v e re inze l te G ra te f ü r d i e F ede rk ie le a u sgeb i lde t . Wäh rend d i e F orm d e r F laumf e d er na mS i ege s -A l ta rb e ibeha l ten w i rd , z e ig t s i ch h i e rd er
4 07
4 08
L inea r i smu s n och d eu t l iche r , i ndem d i e e i nze lnen K om -
4 09
p a r t imen te n u rd u rch e i nf ache R i tzungen a ngegeben s i nd .
4 10
4 3
D ie o ben b eschr iebene F orm d e r Körpe rbehand lung l äß t a uch d i eJ ah re s z e i tenper son if ika t ion a uf d em A l ta r d e r P e t i l ia I u s ta ( Ka t . 6 5 ) e rkennen . E ine e twa g le ichze i t ige E n ts tehung d i eses S tückes i s t d ahe r a nzu n ehmen . P . Gu sman , L 'A r t D eco ra t if d e R ome ( 1909 ) IT af . 3 9 . F .W . Goe ther t , J d I 5 1 , 1 936 , 7 2 i f . Abb . 1 4 . Goe the r t a .0 . Abb . 1 4 . E . S imon , AA 1 968 , 1 55 i f . N r . 2 3 Abb . 4 3 -54
F orm d es K o rbe s a bwe ichend f l ach z u d en s pä te rg e läuf i g en k on ischen e r sche in t" . P .K ranz f i nde t d en i mZ yk lu s
s t ehung w i rd d anach w ah r sche in l ich . Mög l icherwe ise s t ammen b e ide A l tä re s oga r a u s d e r se lben We rk s ta t t .
n ack ten F rüh l ing s -E ro ten e r s t a uf f r üh - b zw . m i t te lan ton i -
Anzu sch l ießen s i nd K a t . 8 0 u nd d e r A l ta r d e r S ta t in ia S t ra teg i s ( Ka t . 8 1 ) 4' 4.B e ide z e igen a uf d en N eben se i ten
n i schen S a rkophagdecke ln b ezeug t , w obe i s i ch d i ese Z u w e isung n u r a uf i k onog raph ische r E bene b egründen l ä ß t ,
a u sgep räg te P la s t iz i tä t v e rm i t te l t . D abe i wu rde a uf d i e
Z ü r ich /Ca sa le Ma rco S imone v o r l iegenden T ypu s d es
e i ne v e r sch lungene We in ranke , d i e d u rch i h rh ohes R e l ief
d a s i ch d i e E ro ten i ns p ie lende ru nd l a uf ende rB ewegung
Angabe
b ef inden .
u nd S t enge ln v e rz ich te t . L ed ig l ich d i e T raubendo lden
D a s a uf d en A l tarneben se i ten a uf t re tende S tandmo t iv d e r
F rüch te E igenvo lumen . D a b e i b e iden D a r s te l lungen k e i -
E ro ten m i t d en F ruch tkörben u nd d e r Handg ir lande a l s A t t r ibu te i s t z uer s t i n d er Da r s te l lung d es F rüh l ing s a uf
n e B ohrungen i nd en B la t tzw ischen räumen o de r b e i d en
d em S a rkophag i nZ ü r ich a u s d en 7 0e rJ ah ren d es 2 .J h . n .
h ung i n s pä t t ibe r ische r — f r ühc laud ische r S t i l t rad i t ion
C h r . f aßbar 4 1 2 .D a rau s l ä ß t s i ch z wa r k e ine a bso lu te
w ah r sche in l ich 4 1 5 .
z e igen
D a t ierung f ü r d i e b e iden A l tä re g ew innen , j edoch d i e Ü be re in s t immung d es T ypu s u nd d i e Annahme , d aß d i e R e l ief s d e r Ma i lände r S tücke — u n te r B erück s ich t igung i h re r g e r ingen h andwerk l ichen Qua l i tä t — woh l k aum a l s i n nova t ive D a r s te l lungen i n F rage k ommen , s che inen e in H inwe i s a uf e i ne E n t s tehung i m s pä te ren V e r lauf d es 2 . J h . z u s e in , z u e i nem Z e i tpunk t , a l s s i ch d e rT ypu s b e re i t s
d if e renz ie rende r E igen schaf t en v on d u rch
s o rgf ä l t ige A u sa rbe i tung
B lä t tern
d e r e i nze lnen
F rüch ten f e s tzu s te l len s i nd , w ird a uch h i e r e i ne E n ts te -
D ie D a t ierung d es C . P u r t is iu s A t ina s -A l ta r s ( Ka t . 1) g egen E nde d es J ah rhunder t s , d er d u rch d i e F orme l D i s Man ibu s n ahege leg t w ird , k ann a ufgrund d e r R ankende k ora t ion n i ch t v er if iz ier t w e rden . R anken , d i e g egen E nde d es 1 .J h s . n . C h r . e n t s tanden s i nd , z e ichnen s i ch d u rch e i ne ü be r s te iger te B edeu tung d e r P f lanze g egen ü be r d em R e l iefgrund a u s . D e r ma ss ive E insa tz d es
e n tw icke l t u nd e t ab l ier t h a t te .
B oh re r s l e g t d a s O rnamen t w ie e i n N e tz v or d en R e l ief g rund , d i e e i nze lnen F ormen s i nd s char fkan t ig um r issen
V .4 .D ie o rnamen ta le Dekora t ion
u nd l e ben d u rch d i e i n ten s iven L ich t -Scha t ten -Ef f ek t e 4 1 6 . D ie B lü ten u nd B lä t te r d er R anke am A t ina s -A l ta r
D ie R anke a uf d em A l ta r d e rM in ic ia S ecunda ( Ka t . 10 )
s i nd i ni h re r An s ich t v i e lf ä l t ig v a r i ier t , t e i lwe i se v on d e r
b i lde t e i ne V or s tuf e z u c l aud ische r O rnamen tbehand lung .
S e i te g e sehen o de r i n s D re iv ier te lprof i l g ek ipp t . E inze l -
D ie R anke b edeck t e i nen g roßen T e i l d es R e l iefgrundes
n e S chöß l inge v e run ldä ren d i e We l lenbewegung , i ndem
u nd h eb t s i ch d u rch d i e n ach u n ten b re i te rw e rdende Auf -
s i e d i eser n i ch t f o lgen , s ondern i n e n tgegengese tz te
l a ge f läche d e rB lä t te rk aum d avon a b ; n u rg e legen t l ich i s t
R ich tung w ach sen . D adu rch e r sche in t d i e R anke o rgan i -
e i n B la t t rand u n ter schn i t ten . D ie E igenp la s t iz i tä t u nd
s che r . D er R e l iefgrund i s tz u e rkennen , d och w ird e rd er
B innenze ichnung d e rB lä t te ru nd B lü ten i s t z ugun s ten e i -
R anke u n tergeo rdne t . D iese Auf f assung i s t k ennze ich -
n e r s umma r i schen Au sa rbe i tung a ufgegeben . T ief e K e r -
n end f a r c l aud ische R ankendekora t ionen , w ie s i e am
b en t r ennen d i e e i nze lnen B la t tzw ischen räume v one inan -
S ecundu s -A l ta r( Ka t . 1 07 ) z u f i nden s i nd . G egen d iesen
d e r . B lü ten u nd B lä t ter w e rden a uf d i ese We ise um r issen ,
s e tz t s i ch d e r A t ina s -A l ta r d u rch t e i lwe ise V ere inf a -
o hne s cha rf eK on tu ren z ue rha l ten . D am i tw e is td i eD eko -
c hung d er B lü ten u nd B lä t te r a b , a uch z e ig t e r v or d en
r a t ion ü be r t i be r ische O rnamen tbehand lung , b e i d e r R an -
We l lenw irbe ln j ewe i ls c au le s , a us d enen d i e e inze lnen
k e u nd R e l ief grund n ahezu g l e ichwe r t ig n ebene inande r
B lä t te re rwach sen . D e rE in sa tz d es B oh rer s i nd er R anke
b e s tehen , h inau s4 1 3 .D ie R anke e r sche in t d or t d u rch d i e
i s t s chon z u e rkennen u nd k omm t b e i d e r We in laubrah -
f e ine Au sa rbe i tung d e r D e ta i ls meh r a l s e in O rnamen t
mung d er N eben se i ten d eu t l ich z u r G e l tung . D ie G e -
d enn a l s l e bend ige P f lanze . Anderer se i t s i s t a n d e r v ege -
me in samke i ten , d i e s i ch v o r a l lem i m V erhä l tn is v on
t a b i len D eko ra t ion d es A l ta r s d er E in sa tz d es B oh re r s , d er
R anke z u R e l ief grund z e igen , s prechen f ü r e i ne Da t ie -
f ü r d i e h ochc laud ische D ekora t ion u nabd ingba r i s t , n och
r ung i n c l aud ische Z e i t . D iese lbe Z e i ts tuf e w ird a uch
n i ch t n achzuwe isen , s o d aß e i ne E n t s tehung i ne i ne rZ e i t
v on K a t . 1 08 v er t re ten , d e ssen R anken i n d en mo t iv i -
w ah r sche in l ich w ird , d i e t i be r ische F ormen b e re i t s ü be r -
s chen D e ta i ls u nd d e r Au sf üh rung d e rar t g roße Ähn l ich -
wunden , c l aud ische O rnamen tbehand lung n och n i ch t i n
k e i ten m i t K a t . 1 07 a ufwe isen , d aß e in u nd d iese lbe
j ede r Kon sequenz ü bernommen h a t . D af i i r s pr ich t a uch
Werk s ta t t v ermu te t w erden d arf . E twa g le ichze i t ig o der
d e r V e rg le ich m i t d em A l ta r d e r Ma ia S eve ra ( Ka t . 3 3 ) ,
w en ig f r ühe r w ird d e rA l ta r d es P ub l ius C lod ius C en tu -
d e r n ach Au swe is d e r F r isu r u nd G ewandbehand lung i n
r i o ( Ka t . 1 5 ) e n t s tanden s e in . D ie R ahmung d er V orde r -
s pä t t iber ische Z e i t g e se tz t w e rden k onn te . E r z e ig t a l s o be ren A l ta rkörpe rabsch luß e i nen R ankenf r ie s , d er d em am A l ta r d e r M in ic ia S ecunda ( Ka t . 10 ) e n t spr ich t . D ie a u s d em K an tha ros e rwach sende R anke am A l ta r d e s L .
4 11
C o rne l iu s E p igonu s ( Ka t . 4 5 ) i s t i n d er se lben We ise a u s g ea rbe i te t w ie d i e R anken rahmung v on Ka t . 10 . D ie B lä t te r s i nd f l e isch ig u nd i n k räf t igem R e l ief a uf d en
4 12
B i ldgrund a ufge leg t . B ohrungen s i nd n u r v e re inze l t z u
4 13 4 14
e r kennen , B la t tun te r schne idungen s i nd n ich t f e s tzu s te l -
4 15
l e n . D ie E igenp la s t iz i tä t d e r O rnamen te e r sche in t n u r f l üch t ig a ngegeben u nd B innenze ichnungen , w ie B la t t -
4 16
g ra te o de r ä hn l iche s , f eh len v ö l l ig . E ine z e i tg le iche E n t 4 4
L e tz te re i s t l au t K ranz a .0 . 1 07 s e i t d en Da r s te l lungen a uf d em T ra jans b ogen i n B eneven t b ekann t . V g l . : G . M . A . H anfmann , T he S ea son S a r cophagu s i n Dumbar ton O ak s I( 1951) N r . 3 07 Abb . 1 23 f . , a uf d em d ie F orm m . E . n i ch t s i che rz ub e s t immen i s t . K ranz , J ah resze i ten 1 9 1 K a t . 2 6 m i t D a t ierung svo r sch lägen . Vg l . d en A l ta r d es A t ime tu s . B oschung , G raba l tä re 11 N r . 9 04 . E benf a l ls a nzu sch l ießen i s t d e rA l ta r d es L . A lf iu s I ucundus Ka t . 4 6 . E ine E n ts tehung i n a ugu s te ische r Z e i t , w ie s i e L . B er tacch i , Aqu i lNos t 4 9 , 1 978 , 4 7 v o r sch läg t , i s t n ach d en o ben g enann ten V erg le ichen a bzu l ehnen . Vg l . b spw . d ie R anken d e rA l tä re b e i B oschung , G raba l tä re 11 N r . 9 09 T af . 5 0 ; 13 N r . 9 43 T af . 5 4 o de rh i e r Ka t . 2 42 .
s e i te z e ig t s orgf ä l t ig k on tur ier te v ege tab i le O rnamen te ,
V or rau sgese tz t , d aß d i e S t a t i i e r s t m i t d e r E r r ich tung d e r
d i e a n e i nze lnen S t e l len d en E in sa tz d es B oh re r s e rken -
A rea lbeg renzung z u d en B e s i tzern wu rden u nd i h re E r -
n en l a ssen . D ie B lä t te r s i nd v o lum inös u nd p l a s t isch
l a ubn is z u rE r r ich tung n o tw end ig w a r , k ann d e rA l ta r d e r
d u rchgeb i lde t , d abe i k la r v one inande r a bgegrenz t u nd
F abr ic ia z ug le ich o de r n ach d i e sem Z e i tpunk t a ufgge -
v om R e l iefgrund a bgehoben , o hne v orgeb lende t z u e r -
s t e l l t w o rden s e in , k aum j edoch v o rhe r .
s che inen . V er sch iedene R e l ie fhöhen d er B lä t ter g ewäh r -
D ie R anken rahmung a uf d em A l ta r d e s C a iu s C orne l iu s
l e is ten d i e V erb indung z um G rund . D em v o rangehenden
G ermanu s ( Ka t . 2 42 ) z e ichne t s i ch d u r ch i h re D e ta i lv ie l -
a nzu sch l ießen i s t d er A l ta r d es M . F rauce l l iu s C or in thu s
f a l t a u s . E s h ande l t s i ch n i ch t um e i ne e i nf ache R anke ,
( Ka t . 1 0 ) , d essen Auf f assung d e r Akan thu sb lä t te r u nd
s ondern um e i nk omp l iz ie r te s G ef lech t a u s B lä t te r n , k l e i -
d e r b e re i t s b eg innenden P unk tboh r techn ik i n d en B la t t -
n e ren R ankenf o r t sä tzen u nd u n te r sch ied l ich g roßen B lü -
z w icke ln e benf a l ls i n c l aud ische Z e i t w e is t . Wen ig s pä -
t e n , d i e i nv e r sch iedenen S t ad ien d e s A u fb lühen s b egr if -
t e rw ird d e rA l ta rd e rT ros ia P os tuma ( Ka t . 1 09 ) e n t s tan -
f en s i nd . I n d en Zw i schen räumen f i nden s i ch e i nze lne
d en s e in .
V öge l m i t s o rgf ä l t ig h e rau sgea rbe i te ten F ede r nu nd s oga r e i nV oge lnes tm i t d r e i J ungen , d i e d i e S chnäbe l i nE rwa r -
D ie R ankendekora t ion d es A l ta r s d es C . C au l in iu s Max i -
t ung d e r N ah rung , d i e i h nen d i e V oge lmu t te r b r ing t , w e i t
mu s ( Ka t . 2 2 ) e n t s tand n u r w en ig s pä te r . D ie R anke e n t -
a uf ger i ssen h aben . D ie se s R ankenge f lech t , d as d i e I n -
w ick e l t s i ch a u s e i nem Akan thu sbü sche l u n te rha lb d er
s ch r if t r e ch t s u nd l i nk s f l ank ier t s ow ie d i e Akan thu sb lä t -
I n sch r if t u nd b eweg t s i ch i n meh re ren g l e ichmäß igen
t e r u nd umgekeh r t e r sche inenden L o tu sb lü ten , d i e a l te r -
We l lenw i rbe ln b i s e twa z u r M i t te d e r S e i ten rahmung , w o
n i e rend d i e o be re u nd u n te re B eg renzung d e r I n sch r if t
s i e a uf d i e v on o ben k ommende R anke t r if f t . Ü be r d er
b i lden , w i rken w ie e i n f e s t z u sammenhängendes N e tz ,
I n sch r if ts i nd d i eR e s te e ine s K an tha ros z w ischen a n t i the -
d a s v o r d en R e l ief grund g e spann t i s t . D ieser E ind ruck
t i schen G re if en z u e rkennen , a n d e ren H in te r läuf en d i e
e n t s teh t d u rch d a s g l e ichmäß ige N iveau d e r R e l ief obe r -
o be ren R anken i h ren Anf ang n ehmen . B lä t te ru nd B lü ten
f l äche . S o h a t j ede B lü te u nd j ede s e i nze lne B la t t d i e
d e r R anke e r sche inen i m P rof i l u nd v on v orne g esehen .
h öch s te E rhebung a uf e i ne r E bene ; k e ines l i eg t d em R e -
D ie B la t tf inge r s i nd d u r ch B oh rkanä le b i s z u d en B la t t -
l i efgrund n ähe ra n , o de rr ag tü be rd i eü b r igen B lä t te rh in -
g ra ten a uf gef äche r t . I h re Um r isse s i nd s charf k on tu r ier t ,
a u s . G le ichze i t ig w e rden d adu r ch d i e K on tu ren d e r O rna -
s o d aß s i ch d i e R anke d eu t l ich v om R e l iefgrund a bheb t
men te s cha rf um r is sen , d a s i e s i ch e xak tv om R e l iefgrund
u nd d i e z a r ten S t enge l z usä tz l ich b e ton t w erden . E in v e r -
a bheben . D e rp unk tue l le E in sa tz d e s B oh re r s , d e r b eson -
g l e ichba re s V e rhä l tn i s v on R anke z um H in te rgrund z e ig t
d er s z u r Abg renzung d e r B la t tzacken u n te re inande r u nd
d e r A l ta r d es L . V o lu s iu s H imeru s4 1 7 ,d e r i n s pä tc laud i -
d e r B lü tenzw icke l d i en t , u n te r s t re ich t d i e sen E indruck .
s che Z e i t d a t ie r t . G roße Ähn l ichke i t i s t d arübe rh inau s i n d e r B ea rbe i tung d e r e i nze lnen B lä t te r d u rch d en E in sa tz
E ine ä hn l iche Auf f a s sung d e r B la t tdekora t ion f i nde t s i ch
d e s B oh re r s a l s a kzen tu ie rende s H andwe rk szeug f e s tzu -
am G ebä lk u nd a n R e l ief f r ie sen am T ra jan sbogen i nB e -
s t e l len . E ine E n t s tehung i n s pä tc laud i sche r Z e i t i s t d aher
n even t4 2° .D ie B lä t te r z e igen v e rg le ichba r s cha rf e K on tu -
a nzunehmen .
r en u nd s i nd e benf a l l s a uf e i nem g l e ichb le ibenden R e l ief n i veau v o r d en H in te rg rund g ese tz t . D ie B la t tzw icke l
D ie D a t ierung d e s G raba l ta r s d e r F abr ic ia S ever ina ( Ka t .
s i nd g eboh r tu nd e se r geben s i ch d or t , w o d i e B lä t te r s i ch
1 05 ) k ann n u r a uf d em Umweg ü be r d i e R ankendeko ra t i -
b erüh ren , d u r ch d i e e n t s tehenden S cha t ten n eue Or na -
o nd e rB eg renzung e r fo lgen , d i e d en G rabbez i rk d e rS ta t i i
men te n eben d en p l a s t i sch h e rau sgea rbe i te ten . D ie B lä t -
umgab . G . B . B ru s in b eze ichne t d i e B uch s tabenf o rm d er
t e r s e lbs t s i nd h i er w ie d o r t l e d ig l ich d u rch e i nze lne
I n sch r if t a l s D a t ierung skr i ter ium f a r d a s s pä te 1 .J h . n .
R i tzungen g eg l ieder t . A l le rd ing s w e i sen d i e B lä t te r am
C h r . ; e rs ch läg t a uße rdem a uch e i ne f l av i sche D a t ierung
T ra jan sbogen n och n i ch t d i e f ü r h ad r ian ische B auo r n a -
d e s g e sam ten G raba rea ls a ufgrund d e r R ankendeko ra t ion
men t ik t yp ische S chema t i s ierung i nd e r D a r s te l lung a uf ;
v o r . H . G abe lmann 4' 8h ingegen s i eh t d en B ez irk d er S t a t i i w egen d e r Or n amen te b e re i t s i nt r a jan ische rZ e i t . I mV e r -
s i e e r sche inen w en ige r g r aph isch , w ie e i n V e rg le ich m i t d em E ckf ragmen t e i ne s G ebä lkf r ie se s z e ig t E in B e i 4 2 1.
g l e ich z ud en R anken d es C apreo lu sA l ta re s ( Ka t . 3 9 )f ä l l t
s p ie l f ü r ha i r ian ische R ank endeko ra t ion b i e te t d e r A l ta r
d i e V e rhä r tung d e r F ormen u nd S chema t is ierung d e r f l o -
d es C . C a lpu rn iu s C ra ssu s F rug i L ic in ianu s i mT hermen -
r a len E lemen te a u f ; d i e a l s s pä te re , ü be r d a s F lav ische
mu seum 4 2 . H ie re r sche inen d i e R anken d em R e l iefgrund
h inau sgehende S t i lme rkma le g e l ten d ürf en . An sa tzwe ise
v o rgeb lende tu nd b üßen i mV e rg le ich z ut r a jan ischen B e i s p ie len z unehmend i h re E igenp la s t iz i tä t e i n . D ie B lä t te r
f i nden s i ch Un te r schne idungen d e r B la t t rände r u nd d i e d adu r ch h ervo rgeruf enen
L ich t -Scha t tenef f ek te .
D iese
s i nd s cha r fkan t ig u nd d i e S cha t ten d e r Zw ischen räume
w e rden i n t r a jan ische r Z e i t n och a u sgep räg te r g e s ta l te t
v erm i t te ln d em B e t rach te r d en b e sch r iebenen g raph i -
u nd v e r se lb s tänd igen s i ch u nabhäng ig v on d en p la s t i s chen F ormen z u n euen Mu s tern . D iese r G rad d e r Au f lö s ung i s t a uf d en B r i i s tungspf e i lern d e s G rabbez irke s d e r S ta t i i j edoch n och n i ch t e r re ich t , s o d aß e he r v on e i ne r n ach f lav ischen S t i l t rad i t ion g esp rochen w e rden k ann , d i e d i e E n tw ick lung z um T ra jan ischen z wa r v orbe re i te t , a ber n och n i ch t e n t sp r ich t . Auf d em G raba rea l k onn te k e ine ä l te re G rabnu tzung f e s tges te l l t w e rden , s o d aß e i ne E r s t b e legung d u rch d i e F am i l ie d e r S ta t i i a nzunehmen i s t 4' 9. 4 5
4 17 B oschung , e bd . 11 N r . 9 05 A bb . 9 05b . 4 18 G abe lmann , Werk s ta t tgruppen 4 7 . 4 19 G . B . B ru s in , Nuov i monumen t i s epo lcra l i d iA qu i le ia ( 194 1) 2 6 i f ; e s wu rden n eben z ah lr e ichen Münzen d es 3 .u nd . 4 .J h s . n . C h r a uch e ine Münze v on C laud iu s u nd e i ne v on T i tu s g ef unden . 4 20 F .J .H a sse l , D e rT ra jan sbogen i nB eneven t ( 1966 ) T af . 3 0 .1 u . 1 6 .1 . 4 2 1 D . E . S t rong , B SR 2 1 , 1 953 , T af . 3 2 a . 4 22 B oschung , G raba l tä r e 1 08 N r . 8 56 T af . 4 6 , z u r i n schr if t l ichen D a t ierung 5 9 i f . E ine b es se r e Abb i ldung b e i J .M . C . T oynbee — J .B . Wa rd P e rk ins , B SR 1 8 , 1 950 , 1i f .T af . 1 4 , 2 .3 .
s chen E indruck u nd v e r se lb s tänd igen s i ch z u n euen Mu s t ern . Ähn l iche s i s t a n sa tzwe ise a uch a n d en R anken d e s
l a uf d e r We l lenbew egung w i rd i mme r w iede r u n te rb ro -
C . Corne l iu s G e rmanu s ( Ka t . 2 42 ) z u e rkennen , w enn man d ie Akan thu sbü sche l am u n te r en E nde d er S e i tenbe -
l a uf end a u sgea rbe i te t s i nd . D am i t s e tz t s i ch d i e R anke
c hen d adu rch , d aß d i e H aup tgra te d e r R anke n i ch t f o r t d eu t l ich v on f l o ra len D ekora t ionen h ad r ian i sche rZ e i t a b .
g renzung b e t rach te t . D ie V e rg le iche u n te r s tü tzen e i ne
I m G egen sa tz z u d en k l a r um r is senen F ormen , d i e n och
D a t ierung d e s A l ta r s i n s pä t t ra jan isch -f rühhad r ian ische
e i nen r e la t iv h ohen G rad a nE igenp la s t iz i tä tb e s i tzen ( w ie
Z e i t .
a uf K a t . 2 42 ) , w irken d i e O rnamen te a uf d em C . I u l iu s
I nne rha lb d i e se r Z e i t spanne w ird a uch d e r A l ta r d e s C . V ib iu s V a len s ( Ka t . 3 1) e n t s tanden s e in . D ie R anken d ekora t ion d e r P i la s te r u nd d i e We in ranke am o be ren A l ta rabsch luß w irken a uf e i ne E bene v o rd en R e l ief grund g eb lende t u nd z e igen n u r g e r inge N iveauun te r sch iede i n d er p la s t ischen Au sa rbe i tung d e r e i nze lnen B lä t te r u nd F rüch te . D ie D o lden d e r We in ranke s i nd z wa r d u rch d en p unk tue l len E in sa tz d e s B oh re r s i ne i nze lne F rüch te a uf g e te i l t , w e isen j edoch n u r i m An sa tz E igenp la s t iz i tä t a uf . D a sse lbe g i l t f ü r B lä t te r u nd R anken s tenge l , d i e s i ch maßgeb l ich d u rch d i e
s cha rf en K on tu ren d ef in ie ren .
Auch h ie rb eg innen s i ch d i e S cha t ten , d i e d u rch d i e z um T e i l
s t a rken Un ter schne idungen d er O rnamen t rände r
e n ts tehen , z u e i genen Mu s ter n u nd F ormen z u v er se lb s t änd igen .
Q u ie tu sA l ta r v e r schwommen u nd k on tu r los , e i n E in d ruck , d en a uch d i e B la t tbäume a uf d en Neben se i ten v e r m i t te ln . D abe i s i nd s i e n och n i ch t m i t d en t i ef u n te r s chn i t tenen Or n amen ten d er s ever ischen Z e i t z u v e rg le ichen , d i ej ede e i gene S t ruk tu rz ugun s ten e i ne s e i n h e i t l ichen G e sam te ind ruck s v e r loren h aben . D ie E ro ten d a r s te l lungen a uf d en Neben se i ten g eben e i nen g enaue r en z e i t l ichen Anha l t spunk t . I h re Körpe r w e isen e i ne g l a t te , v e ra l lgeme inernde g roß te i l ige Mode l l ierung a uf , d i e g l e ichze i t ig w en ig F es t igke i t d es I nka rna t s z e ig t . E ine v e rg le ichba re Kö rpe rauf f a ssung f i nde t s i ch b e i d en E ro t e n e i ne s J ah re sze i ten -Sa rkophages i n Z ü r ich , d e r i n d i e s i ebz ige rJ ah re d e s 2 .J h s . n .C h r . d a t ier t4 2 4 . Ähn l ich s i nd d i e g roßf läch igen n u r e ben a ngedeu te ten I n sk r ip t ionen d e rB ru s tmu sku la tu r s ow ie d i ev er schwommen a ngegebe n en L e is ten l in ien . Auch d i e v orgewö lb te B auchmu sku la t u r m i t d em d eu t l ich e i nge t ief ten Nabe l f i nde t e i ne E n t -
D ie R anken d e s f r agmen t ier ten A l ta res i nV ened ig ( Ka t . 1 44 ) s t e ige rn d i e n e tzar t ige Ü be r spannung d e s R e l ief -
s p rechung a n d en E ro ten d e s A l ta r s . E ine D a t ierung d e s
g rundes m i t d em O rnamen tn och , b e i g l e ichze i t igem V e r -
A l ta r s i na n ton in ische Z e i t i s t d emzuf o lge z u v e r t re ten .
l u s t j eg l iche r E igenp la s t iz i tä t d e r B lä t te r u nd S t enge l .
D ie G i r landen , d i e i nK omb ina t ion m i t d en G ir landen t rä -
Wäh rend a uf K a t . 2 42 e i nze lne B lä t te rn och g ewö lb t s i nd
g em" ' f i r e i ne s t i l is t i sche E ino rdnung i nF rage k ommen ,
u nd m i t z a r te r B innenze ichnung v e r sehen wu rden , v e r s chw immen am A l ta r d e r U nbekann ten d i e F ormen a uf e i ne r g le ichmäß igen O be r f läche , d i e l e d ig l ich d u rch d en
k önnen f i r d i e D a t ie rung d e r G raba l tä re n u r i n Au snah mef ä l len u nd d ann a uch n u r f ü r d i e E ino rdnung i n e i nen r e ch t b re i ten E n t s tehung sze i t raum h e rangezogen w erden .
t i efgre if enden E in sa tz d e s B oh re r s i n B la t tzw icke ln u nd
D a s l i eg t z um e i nen a n d em p a r t ie l l s ch lech ten Z u s tand
S t enge lzw ischen räumen a uf ge locke r t w i rd . D ie v ege tab i -
d e r e rha l tenen E xemp la re" , z um a nde ren a be r —u nd
l e n F ormen v e r l ie ren i h re S e lb s tänd igke i t u nd w e rden z u
z wa r i m d eu t l ichen G egen sa tz z u r V erwendung d er G ir -
a ufge leg ten Mu s te r n , d i e e i nz ig d u rch d i eV e r scha t tungen
l a nden a uf s t ad t röm ischen G raba l tä ren u nd urnen — w ird
l e bend ig e r sche inen . D a r in g eh t d i e o rnamen ta le D ekora -
d i e sem V e rz ierung se lemen t a uf d en G raba l tä ren e i ne u n -
t i on s oga rn och ü be rd i e E n tw ick lung h inau s , d i e s i ch b e -
t e rgeo rdne te B edeu tung z ugemessen . Da s z e ig t s i ch a n
r e i t s i n h ad r ian ische r Z e i t am s chon g enann ten A l ta r i m
d e r s umma r ischen B ehand lung d e r me is ten E xemp la re ,
T hermenmu seum b eme rkba r mach t . Dor t z e ig t s i ch z u -
d i e i m w e sen t l ichen Wer t a uf d en G esam te indruck d es
m indes t a n sa tzwe ise n och e i n N iveauun te r sch ied b e i
G eb inde s l e gen , D e ta i ls d e r F rüch te u nd B lä t te r j edoch
B lä t tern u nd B lü ten , o bg le ich d i ese rh i e r e i ne rv on a ußen
n u rf l üch t ig a ngeben —u nd b e i d er Anordnung d e rG i r lan -
v orgegeben L in ie z u f o lgen s che in t , o hne d i e e i gene
d en a uf V o rde r - u nd N eben se i ten , w o s i e s i ch f a s t a u s -
S t ruk tu r d e rP f lanze z u b erück s ich t igen . E ine E n t s tehung
s ch l ieß l ich i m o be ren D r i t te l d es R e l ief f e ldes b ef inden ' ' ' .
i n n achhad r ian i sche r S t i l t rad i t ion f i r K a t . 1 44 i s t d em n ach a nzunehmen .
D ie s t i l i s t ische E ino rdnung d e r E ro ten b eruh t a uf d e r Au tops ie v or O r t . Au s t e chn ischen G ründen wa ren f r on ta le u nd a u s re ichend b e leuch te te Auf nahmen d e r N eben se i ten n ich t mög l ich . 4 24 K ranz , J ah re sze i ten 1 91 Ka t . 2 6 T af . 7 . 4 25 S o e r a rbe i te te M . H on ro th , S tad t röm ische G ir landen . S onde r schr if ten d es 4 23
E ine w e i terf i ih rende E n tw ick lung z e ig t d e r A l ta r d e s C . I u l ius Qu ie tu s ( Ka t . 1 09a )4 2 3 . E s l ä ß t s i ch z unäch s t a n d e r R ankendeko ra t ion a b lesen , d i e d en A l ta r a uf d e r V orde r -
Ö s te r re ich ischen A r chäo log ischen I n s t i tu t s i nW ien Bd . XV I I ( 197 1) 6 9 f . f ü r d i e Bu l c ran ien , d i e h äuf ig a l s G i r landenha l te r d i en ten , e i ne Abf o lge v on V o l lschäde l m i t A ngaben v on F e l l u nd " r ea l is t ischer" Augenb i ldung i n v o raugu s te i sche r Z e i t , d i e h e l len is t ischen V orb i lde rn v e rp f l ich te t s i nd , b i s h in z u Nack t schäde ln , d i e a b c l aud ische rZ e i t a uf t re ten . F ü rb e ide F o r men f i nden s i ch B e isp ie le a n d en A l tä r en : Ka t . 5 8 z e ig t i n d en Me topen d e s T r ig lyphenf r ie se s V o l lschäde l m i t F e l l re s ten . I n V e rb indung m i t d em I n sch r if t enf o rmu la r i s t d ahe r e ine f r ühe E n t s tehung , v ie l le ich t n och v o r d e r Z e i tenw ende a nzunehmen . K a t . 1 44 i n V ened ig b i lde t e inen Nack t s chäde l a l s z en t ra le s Mo t iv d e r Neben se i te a b u nd k ann i n K omb ina t ion m i t d e r R anken rahmung i nd ie M i t te d e s 2 .J h s . n . Ch r . d a t ier t w e rden . 4 26 D ie s t r iff t a uf K a t . 3u nd 1 42 z u . 4 27 v g l . h ie r Ka t . 1 49 , w o d i e G i r lande g le ichwer t ig z u r I n sch r if t a uf d e r V orde r se i te a ngeb ra ch ti s tu nd Ka t . 2 20 , wo s i e g roßf orma t ig a uf d en Ne -
s e i te s chmück t . D ie R anke e n tw icke l t s i ch i n d e r M i t te u n terha lb d e r I n sch r if t a u s e i nem Akan thu sbü sche l , t e i l t s i ch , wäch s t i n We l lenbewegungen e n t lang d e s I n sch r if t en sp iege l s n ach o ben , um s i ch ü be r d er I n sch r if t w iede r i n e inem Akan thu sbü sche l z u sammenzuf inden . D ie e i n z e lnen B lü ten u nd B lä t te r d e rR anke s i nd f l üch t ig a u sge f üh r t , i h rP la s t iz i tä tb eg ründe t s i ch a l le in d u rch d i e L ich t S cha t ten -Ef f ek te ,
d i e
v om
p unk tue l len
E in sa tz
d e s
B oh rer s s t ammen . D abe i b eze ichne t d i e se n u r d i e Ab g renzung d e rE lemen te v om R e l iefgrund , k e inesf a l ls d i e -
b en se i ten e r sche in t . I n d en ü br igen F ä l len i s t d e r B edeu tung s inha l t d e r G ir landen j edoch d u rch d ie u n te rgeordne te Anbr ingung k e inesf a l ls g e s chmä ler t .
n en s i e z u r Angabe v on E igenp la s t iz i tä t . D ie O rnamen te s che inen n u rk napp v om R e l iefgrund a bgehoben , d e rV e r 4 6
S i e w e rden h i e r n i ch t um i h re r s e lbs t w i l len a bgeb i lde t ,
D ie s eh r v e re inf ach te , n ahezu o rnamen ta l s chema t is ie r te
w ie e sb e i d en s t ad t röm ischen A l tä ren u nd U rnen , a n d e -
„ auf rech t s tehende" G ir lande am A l ta rd e r Amanda U r s i l ia
n en d i e G i r landen d en H aup tdeko re i nnehmen , d e rF a l l z u
( Ka t . 2 20 ) f i nde t k e ine E n t sp rechung a uf s t ad t röm i schen
s e in s che in t" 8.
A l tä ren o de rU rnen . D en Z u sammen sch luß e i nze lne rG i r l a ndenkomponen ten z u D re ie rgruppen s t e l l t M . H on -
D e rA l ta r d e s C . V e r s in iu s ( Ka t . 1 49 ) , d e r d u rch s e in I n -
r o th" 5 a l le rd ing s a l s f r ühan ton in ische s S t i lme rkma l h e r -
s chr if tenf ormu la r n i ch t n ach d e r e r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s .
a u s . Zwa r f eh len am A l ta r i n Ma i land d i e f a r d i e sen
e n t s tanden s e in k ann 4 2 9 ,z e ig t e i ne B la t tg ir lande m i t g e -
Z e i t s t i l t yp ischen Un te r schne idungen u nd d i e d u r ch B oh -
s ch lo s senem K on tu r . D ie B lä t te r s i nd l e d ig l ich d u rch f l a -
r ungen a ufger issene G i r landenober f läche , d och w e is t d i e
c he R i tzungen a uf d e r O be r f läche a ngegeben . D ie T än ien
a uch h i e r b eobach te te D re i te i lung d e r G i r lande i n Man -
a n d en G i r landenenden h ängen b re i t u nd v ö l l ig b ewe -
s che t te , B lä t ter u nd F rüch te t ypo log i sch i n d i e z we i te
g ung s lo s h e rab . B ewegung s los igke i t c ha rak ter is ier t a uch
H ä lf t e d e s 2 .J h s . n . Ch r . ; e i ne D a t ie rung , d i e a uch d u r ch
G i r landen , d i e M . Hon ro th 4 3 °d er v o r su l lan ischen G ruppe
d as I n sch r if tenf ormu la r n ahege leg t w i rd .
z uordne t , d i e i h rer se i t s n och s t a rk d em H e l len is t ischen
D a s S che reng la t tb la t t i cyma am A l ta r d e s T ibe r iu s B a rb iu s
v e rp f l ich te t s i nd . E ine E n t s tehung i n d i ese r T rad i t ion w i rd s om i t w ah r sche in l ich , w enng le ich e i ne g enaue re
( Ka t . 4 7 ) z e ig t i m K on tu r l e ich t g eschwungene Außen -
E ing r enzung n i ch t mög l ich i s t . I m f r ühen e r s ten J h . n .
b l ä t te r , d i e d or t , w o s i e a uf e inande rt r ef f en d u rch e i ne i m
C h r . w i rd d e rA l ta r d e s Nymph iu s C e l ido ( Ka t . 1 51) e n t -
Quer schn i t t r unde K e rbung v one inande r g e t renn t s i nd .
s t anden s e in . D a rauf w e i sen d i eb e re i t s a n d er O ber f läche
D ie a uf rech t s tehenden B la t tzungen b i lden am u n te ren
d if e renz ie r ten F rüch te u nd B lä t te r h in , o bwoh l s i e n och
E nde e i ne k uge l ige E rhebung . D ie se F orm u nd Auf f a s -
m i t e i ne r b r e i te ren B inde umw icke l t s i nd , d e ren E nden
s ung d es K yma t ion s f i nde t s e ine E n t sp rechung a uf e i ne r
g l a t t u nd u nbeweg t h erabhängen .
Doppe lurne i nR om , d i e i nd i ez we i te H ä lf t e d es 1 .J h s . n . C h r . d a t ier t 4" . D e r E in sa tz d e s B oh re r s z u r Un te r schne i -
D e ru nruh ige K on tu r d e r G i r lande d e s C . Qu in t iu s C a tu l -
d ung d e r R ände r d es P e r ls tabs , d e r am A l ta r d e s B a rb iu s
l u s -A l ta r e s ( Ka t . 1 88 ) , d e r v on e i nze lnen B lä t tern u n te r -
z u b eobach ten i s t , z e ig t s i ch a uch a n d e r K yma rahmung
b rochen w i rd , d i e r e ch t t i ef en u nd b re i ten K e rben z w i -
d er U rne . E ine E n t s tehung i ng l e iche r S t i l t rad i t ion i s t d a -
s chen d en G i r landenkomponen ten , d i e v om E in sa tz d es
h er w ah r sche in l ich .
B oh r e r s h e rüh ren s ow ie d i e i nl e ich ten We l len f a l lenden ,
D ie Auf f a ssung d e r p f lanz l ichen D eko ra t ion a uf d e r N e -
g ed reh ten B ände r , w e isen a uf e i ne E n t s tehung i n c l aud i -
b en se i te d es L . P ap ir iu s Max imu s -A l ta re s ( Ka t . 2 0 )
s che r Z e i t4 3' .
s che in t i hn d em E nde d es 1 .J h s . z uzuw e isen 4" . D af ü r
E twa s f r ühe r , d an och v ö l l ig a uf B ohrungen v erz ich tend ,
s pr ich tz um e i nen d i e a ufge leg tu nd v o rgeb lende t e r sche i -
w i rd d i e G i r lande am A l ta r d es L . R aec iu s Ad ras tu s
n ende A l can thu s ranke , d i e a u s d em K ra te r e rwäch s t . I h re
( Ka t . 1 58 ) e n t s tanden s e in . E s h ande l t s i ch um e i ne m i t
B lä t te r s i nd s chon e inhe i t l ich a uf e i ne r R e l ie fhöhe a nge -
e i ner b re i ten T än ie umwundene B la t tg ir lande , a n d e ren
o rdne t u nd g ehen k aum e i ne o rgan i sche V e rb indung z um
u n te rem K on tu r i nf l achem R e l ief k le ine F rüch te h e rab -
R e l iefgrund e i n . I n d en Zw ischen räumen d er B lä t te rw e r -
h ängen . D a s G eb inde e nde t i n B la t tman sche t ten , d i e
d en i n ten s ive S cha t ten d eu t l ich , d i e v on d e r z um T e i l t i e -
n ach G abe lmann 4 3 2
f en Un te r schne idung d e r B la t t rände r h erüh ren , w ie s i e i n
e r s t a b t i ber ische r Z e i t n achzuwe i -
s en s i nd . I nV e rb indung m i t d em I n sch r if tenf ormu la r i s t
s pä tf lav ische rZ e i tü b l ich w e rden . I nV e rb indung m i t d em
e i ne E n t s tehung i n t i be r isch -c laud ische r Z e i tspanne a n -
Namen d es z we i ten Empf änge r s ( T i tu s F lav iu s N a rc i s s u s ) , d e r w oh l z um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung v e r s to rben
z unehmen .
w a r , w i rd e i ne Da t ierung g egen E nde d e s 1 .J h s . w ah r -
D ie g roß f läch ig a nge leg ten F rüch te u nd B lä t te r d e r G i r -
s che in l ich .
l a nden a mA l ta rd e sT .Q u inc t iu s D aphnu s ( Ka t . 2 13 ) v e r -
D ie R e l ief oberf läche v om A l ta r d e s M . C or n e l iu s C e rdon
f ügen n u ra nd e rO be r f läche ü be re i nen s cha rf um r issenen
( Ka t . 4 8 ) i s t v e rr ieben , s o d aß e i ne g enaue s t i l is t ische
K on tu r . F l ache K erben t r ennen s i e v one inande r , e i ne
E inordnung n i ch t mög l ich i s t . A l lenf a l ls d a s V e rhä l tn is
p la s t i sche D u rcha rbe i tung b i si nt i ef ere Z onen d e rG i r lan -
d e r R anke z um R e l iefgrund , d a s a l s f a s t g l e ichwer t ig z u
d e e r f o lg te j edoch n i ch t . Zw e i B ände rr e ichen s e i t l ich d er G i r landen mäanderf örm ig h e rab . Zw e i w e i te re v e r lauf en w aage rech t o be rha lb d e r G i r lande . D e r S chwung d e rT ä t h en w i rd d u rch u n te r sch ied l iche R ief eh ing d e r e i nze lnen
Vg l . z .B . : V a t ikan ische Mu seen . Mu seo G r egor ian° P rof ano e x L a te ra n en se . F .S inn — H enn inge r , D ie G rabdenkmä le r I .R e l ief s ,A l tä re , U rnen ( 1992 ) 1 06 N r . 9 3 T af . 2 23 Abb . 2 29 . 4 29 s .h ie r : V I .4 . S .5 2 . 4 30 Hon ro th a .0 . 1 2 f . 4 28
B ögen b e ton t . Am o be ren R und d e r G i r lande l ö sen s i ch s chema t i sch v e re inze l te B lä t te r u nd v e r schme lzen m i t d em R e l ief grund . D ie F lech t r ich tung d e r B lä t te r u nd F rüch te v e r läuf tv on d en S e i ten z u rM i t te h in . D ie G i r lan -
Vg l . : F .S inn , S tad t röm ische Ma rmo ru rnen ( 1987 ) N r . 1 21 Te l 3 1b . Z u r Da t ierung v g l . : 3 1 . 4 32 H . G abe lmann , RM 7 5 , 1 9 W 96 . 4 33 B . Gö tze , D a s R undgrab v on F a ler i i ( 1939 ) . 4 34 Hon ro th a .0 . 2 9 . 4 35 Hon ro th a .0 . 5 8 . 6 9 . 4 36 S inn a .0 . 1 69 f .N r . 3 16 T af . 5 4 a . 4 37 F ü rd ie s t i l is t ische E inordnung s t and d i e v on G . F i scher ( Gr e if swa ld ) a n g ef e r t ig te Aufnahme z u rV e rf ügung . E ine Au tops ie v o r O r t k onn te n i ch t d u rchgef üh r t w e rden , s o d aß d ie B eobach tungen z u r z e i t l ichen E ino rd n ung l ed ig l ich v o r läuf igen C ha rak te r h aben .
4 31
d e s e lb s t e r sche in t a l s h omogene i n s i ch v e r schmo lzene Ma sse . D ie C ha rak te r is ierung d e s G i r landendeko r s s e tz t s t i l is t i sch d i e R ankenf r iese d es R undg rabe s v on F a ler i i v o rau s , d i ev on B . G ö tze 4 3 u nd i hm f o lgend v on M . Hon r o th 4 3 4 i nn e ron ische , b zw . f r ühf lav ische Z e i t d a t ier t w e r d en . I nd i e se rT rad i t ion , v ermu t l ich e twa s s pä te r , e n t s tand a uch d e rA l ta r . 4 7
b eu r te i len i s t , s ow ie d i e f eh lenden B ohrungen z u r Akzen -
p unk t d e r f i gü r l ichen R e l ief p roduk t ion i s t i nd e r z w e i ten
t u ierung d e r O rnamen te , w e isen a uf e i ne E n t s tehung um
H ä lf t e d e s 1 .J h s . n . C h r . f e s tzu s te l len . D a s ä uße r t s i ch
d i e M i t te d es 1 .J h s . n .C h r .
n i ch tn u ri nd e rh ohen Anzah ld e rd ekor ier ten A l tä re , s on -
D a s S che reng la t tb la t tkyma am S ocke l u nd G ebä lk d e s T i t ia E u tych ia -A l tares ( Ka t . 2 1) w irk t v orgeb lende t b zw . a uf gese tz t , e i ne E igen schaf t , d i e d i e O rnamen te e r s t i m V e r lauf d es 2 .J h s . n .C h r . e rha l ten . Wegen d e re he r a bge r unde ten K on tu ren d e r e i nze lnen E lemen te i s t e i ne E n t s t ehung i m z we i ten J ah rhunder tv ier te l a nzunehmen 4" .
d e rn s ch läg t s i ch a uch i nd e r z um T e i l a uße ro rden t l ichen Q ua l i tä t u nd G röße d e r S tücke n iede r . D abe i f i nden s i ch i n Aqu i le ia , v on w o d i e Meh rzah l d e rp l a s t i sch v e rz ie r ten A l tä re s t amm t ,j ewe i ls Mo t ivgruppen , d i eü be r e i nen l ä n g e ren Z e i t raum h inweg i n Mode w a ren . S o s i nd d i e P o r t r ä tf igu ren v on s pä t t ibe r ische r b i s i n t r a jan ische Z e i t n achzuwe isen . Ähn l ich v e rhä l t e s s i ch m i t d en E ro ten -
D ie q ua l i tä tvo l le Da r s te l lung v on c i ngu lum u nd g lad iu s
Meerwesen -Szenen o de r d en A t t isf igu ren . Wäh rend d i e
a uf d e r l i nken Neben se i te d es A l ta r s i n P o la ( Ka t . 2 2a )
z u le tz tgenann ten e r s t a b f l av i sche r Z e i t a uf t re ten , g ehö -
e rmög l ich t , d i e E n t s tehungsze i t d es A l ta r s n ähe r z u b e -
r en e i nze lne E ro ten o de r E ro ten i n K omb ina t ion m i t
s t i mmen . D a s c i ngu lum i s t m i t B lechen v e rz ier t4 3 9 .D ie
Mee rwe sen b e re i t s a b d e r c l aud ischen Z e i t z um R eper -
v i e rR iemen am c i ngu lum -Ende s i nd m i t r unden Knöpf en
t o i re . A l le Mo t ive e x is t ie ren a be r a uch n och z u B eg inn
b e se tz t u nd s ch l ießen m i t / unu /a -Anhängern a b . D ie
d e s 2 .J h s . n .C h r . K anne u nd S cha le t r e ten ü be r d en g e -
G r if fhü lse u nd d i e P a r ie r s tange s i nd a ufgrund d e s O be r -
s am ten Z e i t raum h inweg i nE r sche inung .
f l ächenab r iebes n ich t n äher z u b es t immen . D ie s ch räg z um c i ngu lum a ngeordne te Waf f e s t eck t i ne i ne r S che ide . E s h ande l t s i ch um e i ne R ahmen sche ide m i t Andeu tung d es P a lme t tenbesch lages d es g lad ius , d a s s e iner F o rm n ach d em 1 .J h . n . Ch r . a ngehör t . D er S chwer t sche idenbü g e l i s t z u sä tz l ich v e rz ier t . D ie d or t a nhängenden R inge m i t V o lu tenverz ierung e n t sprechen d en c i ngu lum -Schna l l e n c l aud ischer Z e i t4° .D e r G r if fknauf f o lg t d e r ü b l ichen o va len F o rm m i t Auf sa tzknopf .
J ewe i ls e i ne We rk s ta t t s che in t s i ch a uf b e s t imm te T hemen s pez ia l is ier t z u h aben . D ie A l tä re K a t . 5 0 u nd 5 2 z e igen d e rar t ig a u sgep räg te Ähn l ichke i ten , d i e n i ch tn u ra uf e i ne z e i tg le iche E n t s tehung s ch l ießen l a ssen , s onde rn a uf g l e i c he H andwe rke rhände , z um inde s t , w a s d i e Au sa rbe i tung d e r H aa re u nd d i e G es ta l tung d er G e s ich te r a ngeh t , z u r ü ckzuf i ih ren s i nd . Auf d i e e ngen mo t iv ischen V e rb indun g en , d i e z w i schen d en A l tä r en , d i e P or t rä tf igu ren a uf d en N eben se i ten z e igen , b es tehen s ow ie a uf d i e Ü be re in s t im mung d e r A l tä re m i t v ege tab i len O rnamen ten wu rde b e -
V .5 . Zu sam menfa ssung
r e i t s h ingew ie sen .
D ie m i t f i gü r l ichen o de r o rnamen ta len R e l ief s v e r sehe n en A l tä re h aben i n O ber i ta l ien e i ne n achwe isba re L auf -
A b d e r J ah rhunde r twende n imm t d i e Anzah l d ekor ier te r A l tä re a b . E s f i nden s i ch j edoch e i nze lne , s o rgf ä l t ig g ea r -
z e i t v on c a . 1 30 J ah ren . V on d e r M i t te d es 1 .J h s . a n b e -
b e i te te E xemp la re a uch n och i nd e r 1 .H ä lf t ed e s2 .J h s . n .
s t i mm ten
s i e
d a s
E r sche inungsb i ld
d e r
N ek ropo len
C h r . Wen ige E x emp la re , d azu v on g e r inge r Qua l i tä t , b i l -
maßgeb l ich . D ie f r ühes ten e rha l tenen E xemp la re s i nd i n
d en i n a n ton in i sche r Z e i t d en E ndpunk t d e r d ekor ier ten
s pä t t ibe r ische r Z e i t e n t s tanden . E in d eu t l iche r S chwe r -
A l tä re .
4 38 4 39 4 4 ( 3
4 8
Vg l . h ie r K a t . 1 44 . C ingu lum -B leche m i t a ufwend ige r N ie l love rz ierung h aben s i ch e rha l ten . G . U lber t , G erman ia 4 7 ( 1969 ) .
V I . D ie I nschr if ten
A l lgeme ine B eobach tungen
T o ten d u rch A d jek t ive w ie p ien t i s s imus e t c . g eben 4 9 o de r a nde re E h rungen w ie b ene m er en t i e n tha l ten .
D ie I n sch r if t en b ef inden s i ch a uf d e rV o rde r se i te d e rA l ta r s chäf te 4 1 .S i e f i l len z ume is t d i e g e sam te z u r V erf ügung
3 .I n sch r if ten , d i e meh r o de r w en ige r a u sf üh r l iche I nfor -
s t ehende F läche a u s . Manchma l w i rd d i e e r s te Z e i le b e -
m a t ionen z um c ur su s h onorum , s e i e s a uf z i v i le r o de r
r e i ts a uf d e r B ek rönung a ngebrach t , o de r d i e l e tz te r e ich t
m i l i tä r ische r E bene b e inha l ten 4" .
b i s a uf d en S ocke l . F igü r l iche o de r o rnamen ta le R e l ief s
B e i d i ese r E in te i lung i s t z u b each ten , d aß d i ej ewe i ls h ö -
a uf d e rV o rde r se i te z w ischen o de rü be rd e rI n sch r if t , g ehö -
h e r e E bene z ume is t a uch a l le Angaben d e r v o rher igen
r en z ud en Au snahmen . D ie T ex te g eben Au skunf tü be rd i e
b e inha l te t , d .h .I n sch r if t en m i t B eruf s - o de r Äm te ranga -
B e s ta t te ten u nd i h r s oz ia les Umf e ld . Man e rf äh r t d i e N a -
b en k önnen e benf a l ls p os i t ive K ennze ichnungen d e r P er -
men d e rV e r s torbenen 4 2 .B iswe i len i s t d a s e r re ich te A l te r
s onen a ufwe isen , s o d aß D oppe lnennungen mög l ich s i nd .
h inzugef i lg t o der e i ne a t t r ibu t ive Um sch re ibung d e s V e r s t orbenen , w ie c ar i ss imu s/ a e t c . I ns e l tenen F ä l len w e rden
D a d i e I n sch r if t enf ormu la re n i ch t a l le d em se lben S chema
Angaben z u r T odesu r sache g emach t4 3 .H äuf ig w i rd d e r
f o lgen , i s t a nzunehmen , d aß m i t d e rA u swah l e i ne r F orm
B end , d i e m i l i tä r ische o de r öf en t l iche Äm te r lau fbahn g enann t . D en me is ten I n sch r if t en i s t a uch d e r S t if t e r d es
b e s t imm te Au s sagen g e t rof f en w erden s o l l ten . D ie se g i l t
G rabma ls z u e n tnehmen . E rk ann n amen t l ich e rwähn t s e in
p unk t d e r F rage s te l lung a uf d em V e rhä l tn is , d a s S t if t e r
o der d u rch d i e B eze ichnung d es V e r s to rbenen e r sch los sen
u nd V e r s torbene z ue inande r h aben u nd w e lche G ründe
e si mF o lgenden h e rau szu s te l len . D abe i l i eg t d e r S chwe r -
w erden . B e i e i n igen A l tä ren s i nd d i e „ Empf änge r" m i td en S t if t e rn i d en t isch , w a s d u rch d i e F o rme l v i vus f ec i t a u sge -
4 1 Nu ri n Au snahmef ä l len k ann e i ne z u sä tz l iche I n sch r if ta uf d e r R ück se i te a ngebrach t s e in . D er H aup t tex t b ef inde t s i ch j edoch i mmer a uf d e rV o r d e r se i te . 4 42 D abe i i s t e s a bhäng ig v om Z e i tpunk t d e r E n t s tehung u nd v om S ta tu s d es V e r s to rbenen m i tw e lche r Au sf üh r l ichke i t d i e s g esch ieh t , i .e .o bp raeno m en u nd c ognomen , F i l ia t ion u nd t r ibus o de r P seudof i l ia t ion e rwähn t w e rden . Vg l . z u d i esen K r i ter ien a uch H . P f lug , R öm ische P or t rä ts te len i nO ber i ta l ien ( 1989 ) 1 33 f . 4 43 W ie i m F a l l d e s L uc ius A t i l iu s S a tu rn inu s , K a t . 7 3 , d e r v on D ieben e rmorde t wu rde . 44 D iesen Z u sa tz w e i sen Ka t . 1 3 . 1 6 . 2 2 . 3 1 . 4 3 . 4 4 . 5 7 . 7 0 . 9 5 . 9 8 . 1 07 .
d rück t w i rd . D iese A l tä r e wu rden b e re i t s z u L ebze i ten i n Auf t rag g egeben u nd a uf ge s te l l t . Ande re I n sch r if t en e r läu t e rn d u rch d en Z u sa tz e x t e s tamen to f i er i i u s s i t4
d aß d e r
V e r s to rbene s i ch e benf a l ls z u L ebze i ten m i t d e r Auf s te l l ung s e ine sG rabdenkma ls b ef aß th a tu nd s e inen W i l len t e s t amen ta r i sch h in ter leg te 4 5 . Dabe i i s t a nzunehmen , d aß e r d i e e n t sp rechenden G e ldm i t te l f a r d en K auf d e s G raba re a l s u nd d i e E r r ich tung d e s D enkma ls z u rV e rf ügung s t e l l -
1 30 . 1 36 -138 . 1 60 . 1 70 . 1 73 . 2 00 u nd 2 25 a uf . D .h . man n ahm b e re i ts z uL ebze i ten E inf luß a uf d i e E rr ich t ung u nd a uch d a s Au ssehen d e s A l ta r s . Vg l . d azu P e t ron , T r ima lcho , 7 1 .5 i f . a l s B e i s p ie l f ü r d ie D e ta i lf reud igke i t b e i d er V o rbe re i tung d e r G rabange legen h e i ten . 4 46 D a s R ech t am G rab s chaf f t d e r G ründe r a l le in s chon d u rch d i e F es t le g ung d e rA r t d e s G rabes : I nd iv idua lg rab , F am i l ieng rab o de r E rbg rab . E r s chaf f t a l s e inze lne r d am i t e i n R ech t , d a s a nde re b inde t ( Pr iva tau to n om ie ) . J edoch m i t d e r F es t legung d e r Nu tzung d es A rea ls , n äm l ich a l s G r ab , w ird e s d e r „men sch l ichen" R ech t s sp rechung e n tzogen u nd a l s l o cu s r e l ig iosu s d em i u s s epukhr i b zw . d em S t raf r ech t z uge te i l t . 4 47 E in B e isp ie l f ü re i ne Z e r s törung s i eh tG . B . B ru s in , G l i s cav i d i Aqu i le ia ( 1936 ) 1 97 i nd em A l ta rd es L .A lf ius H i laru sg egeben , d essen V o rde r se i t e m i t d er I nsch r if t v o l ls tänd ig a bgesch lagen wu rd e , v g l . h ie r K a t . 4 4 u nd I . 3 . S . 5i f .F ü rd i eW iede rher s te l lung e i nes z e r s tör ten A l ta r sl i eg te in i n schr if t l iche r B ew e is m i t d em A l ta r d es C . V i tu l l iu s P r iscu s v o r ( Ka t . 6 0 ) . Z um G rab rech t i m A l lgeme inen : RAC X I I ( 1983 ) s .v .G rab 3 78 i f . [ B . Kö t t ing ] . Z um r öm ischen G rab rech t a uch 0 . R ob in son , T he R oman l aw o nb u r ia ls a nd b u r ia l g round s I J1 0 , 1 975 , 1 75 -186 ; R . Dü l l , S tud ien z um r öm ischen S epu l l c ra l rech t 2 . A t t i C ongr . i n tern . V e rona , B d . 3( 1951) 1 6 1-177 ; H . B ü rg in -K re is i n : P rov inc ia l ia . F es t sch r . f ü r R udo lf L au r -Be lar t . ( 1968 ) 2 5 i f . E r s te i nha l t l iche E rwähnung z um G rabrech t b e i C ice ro : d e l e g . 2 , 1 8 , 4 6 ; d e r d i e H aup tg rund sä tze z um S epu l l c ra l rech t v on S o lon ü bernommen h a t . Z u rD ef in i t ion e ines G rund s t ückes a l s G rab e bd . 2 ,2 2 , 5 7 . D ie E rha l tung v on G rabs tä t ten u nd z u r R e inha l tung v on F r emdbes ta t tung v g l . : C ic . d e l e g . 2 , 2 6 , 6 4 . F ü r H in w e ise u nd G e legenhe i t z u ra u sfüh r l ichen D i sku s s ion d ie ses T hemenk re i s e s d anke i ch I rmga rd Wrob lew sk i . 4 48 1 5 . 1 8 . 2 5 . 2 6 . 2 8 . 2 9 . 4 3 . 4 6 -51 . 5 8 -60 . 6 6 . 6 8 . 6 9 . 7 22 . 7 7 -79 . 8 2 -85 . 9 5 . 1 00 -102 . 10 . 1 21 . 1 25 . 1 26 . 1 28a . 1 30 . 1 33 . 1 37 . 1 38 . 1 4 1-143 . 1 45 . 1 47 -151 . 1 53 -158 . 1 65 . 1 76 -180 . 1 95 . 2 00 . 2 02 -206 . 2 10 . 2 12a . 2 14 . 2 17 . 2 18 . 2 29 . 2 30 . 2 34 . 2 40 . 4 49 K a t . 2 .7 .2 0 . 2 4 . 2 7 . 4 5 . 6 2 . 6 5 . 7 0 . 7 1 . 7 3 . 7 4 . 7 5 . 7 6 . 8 8 . 9 0 . 1 04 . 1 09 . 1 09a . 13 . 14 . 18 . 19 . 1 20 . 1 22 . 1 24 . 1 31 . 1 34 . 1 35 . 1 40 . 1 59 . 1 62 . 1 64 . 1 67 . 1 68 . 1 70 -175 . 1 78 . 1 82 . 1 84 . 1 89 -192 . 1 96 . 1 99 . 2 01 . 2 05 . 2 07 . 2 08 . 2 11 . 2 12 . 2 19 . 2 20 . 2 22 . 2 28 . 2 31 . 2 39 . 2 41 . 4 50 K a t . 1 .4 . 1 . 1 2 . 1 4 . 1 6 (? ) . 1 7 . 1 7a . 1 9 . 2 1 . 2 2 . 2 3 . 3 1-37 . 3 9 . 4 0 . 4 2 . 5 2 . 5 3 . 5 5 . 5 6 . 6 1 . 6 3 . 6 4 . 6 7 . 8 1 . 8 6 . 8 7 . 9 1-94 . 9 6 -99 . 1 03 . 1 05 -107 . 11 . 12 . 15-117 . 1 20 . 1 27 . 1 28 . 1 32 . 1 36 . 1 39 . 1 66 . 1 69 . 1 71 . 1 73 . 1 81 . 1 83 . 1 85-188 . 1 93 . 1 94 . 1 97 -199 . 2 09 . 2 12 . 2 13 . 2 15 . 2 16 . 2 21 . 2 23 2 27 . 2 32 . 2 33 . 2 35 -238 . 2 42 . 2 43 .
t e . F o rmu l ierungen w ief ec i ts i b ie ts u i se r inner na nd a s i u s
4 45
s epu lchr i , d a s R ech t am G rabmonumen t u nd a rea l d es S t if t e r s4 6 .A bkü rzungen , d i e d i e E rbf o lge d e s A l ta re s r e g e ln w ie h oc monumen tum h ered em n on s equ i tur o de r l i b er t i sp o s ter i sque e orum s i nd a l s i u r i s t i sche A bs icherung z u v e r s tehen , e ben so d i e Angaben , d i e d i e G röße e i ne s G raba r ea ls b eze ichnen . D iese Angaben , d i e a uch a l s G e b o te u nd Wa rnungen b e i V er s toß a uf gef aß t w e rden k ön n en , z eugen d avon , d aß Ü be rg r if f e a uf G räbe ru nd G rab a r ea le d u r chau s v orkamen 4 7 . A l le rd ing s f i nden s i ch u n te r d en I n sch r if t en k e ine B e isp ie le v on T ex ten , d i e d i eV e räu ß e rung d e s G rabes r ege ln o de r f ü r F remdbe s ta t tung o de r G rabve r le tzung a u sf i ih r l iche And rohung v on S t raf en b e i Z uw ide rhand lung a u ff ühren . D ie I n sch r if t en s i nd i n d i e s em P unk te ü berw iegend n ega t iv f o rmu l ie r t , d .h .d i e jen i g en , d enen d i e Nachf o lge g es ta t te t i s t , w e rden n i ch t g e n ann t , e s s e i d enn , e s h ande le s i ch a u sd rück l ich um S k laven b zw . F re ige la s sene . Da n i ch tj edes I n sch r if tenformu la r a l le g enann ten I nf o r ma t ionen e n thä l t , s i nd s i e h ie r e n t sprechend i h re r D e ta i l a ngaben i n d re i G ruppen u n ter te i l t : 1 .I n sch r if t en , d i e d en N amen d er V e r s to rbenen u nd / oder d e s S t if t e r s a ngeben , me is ten s m i t E rwähnung d e s S t a t u s , i .e .F i l ia t ion f i rI ngenu ine o de rP seudof i l ia t ion f i r F re ige la ssene " . 2 .I n schr if t en , d i e d arübe r h inau s a uch e i ne W idmung a n d i e V e r s torbenen r i ch ten , e i ne C ha rak te r is ie rung d es 4 9
z u r E r r ich tung d es G rabmonumen te s f l ih r ten . D a s b e -
z um T o ten d enken . D a d i e se , w ie o ben g eze ig t , k e ine s -
i nha l te t a uch d i e F rage z u r g e se l lschaf t l ichen P os i t ion a l -
f a l l s u ne igennü tz ig p ass ier t , b e inha l ten d i e se I n sch r if t en
l e r G enann ten .
e i nen d u rchau s r eprä sen ta t iven G edanken , d e r a l le rd ing s a uf d i e p r iva te E bene b esch ränk t b l e ib t .
V I . 1 .I nschr if ten n ur m i t Angabe v on Namen D a s Andenken a n d i e V e r s to rbenen z u b ewah ren , i s t d e r u r sp rüng l iche G edanke e i ne rj eden G rab in sch r if t . I n s e i n e r s ch l ich te s ten F orm i s t d i ese r G edanke f ü r d i e e r s te G ruppe p rägend" . E inen A l ta r s t if t en o de r a uf s te l len k ann d e rP a t ron d em F r e ige la s senen , d a s K ind d en E l tern o de rd e rF reund d em F reund s ow ie j ew e i ls umgekeh r t . E s g ib t f ü r d i e se I n sch r if t enf o rmu la re k e ine e i nhe i t l ichen V orgaben .
V I .3 .I nschr if ten m i t B eruf s - u nd Äm ter a ngaben D ie d r i t te G ruppe d e r I n sch r if t en v erm isch t d en p r iva ten m i t d em öf en t l ich , r eprä sen ta t iven B e re ich . S i e e n thä l t z wa r d i e ü b l ichen I nf orma t ionen z um V e r s to rbenen s o w ie z um V erwand schaf t s - o de r P a t rona t sve rhä l tn is . D e r S chwe rpunk t d es I n sch r if ten tex tes l i eg tj edoch e i ndeu t ig a uf d em b eruf l ichen We rdegang d e r G enann ten . D am i t r ück t d i e g ese l lschaf t l iche S t e l lung u nd B edeu tung d e r
B e i d en I n sch r if ten , d i e e i nem P a t ron v on F re ige la ssenen
T o ten i nd en V orde rg rund , d i e l e tz tend l ich a uf d en S t if t e r
e r r ich te t wu rden , i s t s t e t s d a s b e ide r se i t ige Abhäng ig -
( Pa t ron , V erwand te r o de r F reund ) z urückf ä l l t . Umgekeh r t
k e i t sve rhä l tn i s z w i schen P a t ron u nd e hema l igem S k laven
g i l t d i e s a uch f a r d i e S t if t e r , d ie a uf e i ne a u sf i ih r l iche
z u b edenken . E s l e g te i hnen b es t imm te P f l ich ten a uf .
B e sch re ibung i h re r e i genen P e r son n i ch t v e rz ich ten .
S o w a r d e r F re ige la s sene s e inem P a t ron „ obsequ ium u nd r e veren t ia
s chu ld ig" 4 5 2 .E r w a r a uße rdem u n te rha l t s -
p f l ich t ig , w ie s e ine r se i t s d e r P a t ron d i e f i nanz ie l le V e r -
S t af f e lung d e r P e r sonen g emäß i h res g ese l lschaf t l ichen
a n twor tung f ü rd en e hema l igen S k laven a uch n ach d e ssen
R ange s . D ie se I n sch r if t s t e l l t e i n p rägnan te s B e isp ie l f ü r
F re i la ssung n i ch t a b legen k onn te 4" . Z u d i esen Auf gaben u nd V eran twor tungen g ehör ten a uch d i e Übernahme d e r B e s ta t tung sf orma l i tä ten u nd d i e E r r ich tung d es G rab -
d en S t e l lenwer t d es Am tes d e r S ev iren u n te r d en F re ige l a ssenen d a r . O bg le ich Audauc tu s , d e r z we i te S ohn d e s S t if t e r s a l s e i nz ige r d e r G enann ten z um Z e i tpunk t d e r
s t e in s" .
Auf s te l lung d e s A l ta r s v er s torben 4 5 9 u nd w oh l d e r An laß
D ie E r r ich tung e i ne s G rabdenkma ls w a rd emzuf o lge e i ne i m
B esonde r s d eu t l ich v erm i t te l t d i e s d i e I n sch r if t a uf d em A l ta r d e r F ab i i i n C iv ida le ( Ka t . 1 27 ) . H ie r e r f o lg te e i ne
w e i te s ten
S inne
g e se tz l ich
f e s tge leg te
d e r A l ta rer r ich tung w a r , w ird e r e r s t a n v i er te r S t e l le
V e rpf l ich -
a ufgef üh r t . S e in n och l e bende rB ruder , d e rd a s Am t e i ne s
t ung 4" . G le iche s g i l t a uch f ü r d i e A l tä re , d i e F am i l ien -
s ev ir b ek le ide te , w i rd d agegen d i rek tn ach d em P a t ron g e -
m i tg l iede r n a uf ge s te l l t w e rden ( z . B . E l te r n v on i h ren
n ann t . B eze ichnenderwe ise b ek le ide te d e r V e r s to rbene
K inde r n o de r umgekeh r t ) . D aneben s i nd h i e r a uch mora -
k e in Am t .
l i sche Übe r legungen v on B edeu tung 4" .N ich t z u le tz t w a r
E benf a l l s a uf e i ne E rhöhung i h re r e i genen P e r son k onn -
d i e p e r sön l iche V e rbundenhe i t z u d en V e r s to rbenen a u s -
t e n d i e Au sf üh renden d es C ap reo lu s -A l ta res ( Ka t . 3 9 )
s ch laggebend . B e ide s i s t a uch b e i I n sch r if ten , d i e v on F reunden i n Auf t rag g egeben wu rden 4 5 7
h of f en . N ach d er E rwähnung d es a u sf üh r l ichen c ur su s
a nzunehmen .
h onorum d es Q . E tuv iu s C apreo lus , w e rden d i e N amen
Mög l icherwe i se i s t i n e i n igen d i e se r F ä l le a be r a uch d i e öf en t l iche B ekundung d e r a m ic i t ia , d i e d e r Auf ze igung
d e r E rben , d i e z ug le ich f ü r d i e E rr ich tung s o rg ten , a nge g eben 4 6° .Auch d i ese s i nd n ach g ese l lschaf t l icher B edeu t -
p e r sön l iche r B ez iehung z u mäch t ige ren P e r sonen d i en te ,
s amke i t g e s taf f e l t , i ndem z uer s t I l u s a l s d e r jen ige e r -
e i n maßgeb l iche r B ew eggrund f ü r d i e E r r ich tung d e r z u -
w ähn t w ird , d e r d a s Am t e i nes s e v ir i nneha t te .
l e tz t g enann ten I n sch r if ten g ewesen .
4 51
V I .2 .I nschr if ten m i tp er sön l ichen Angaben I n sch r if ten m i t p e r sön l iche rA n sp rache a n d i e V e r s torbe n en o de r m i t l o bende r , p o s i t ive r C ha rak ter is ie rung d e r T o ten d u rch d i e S t if t e r d e s G rabma ls , v e rm i t te ln e i nen E inb l ick i nd i e G ef üh l swe l t d e rH in te rb l iebenen . D ie V e r s t o rbene w e rden d u rch A d jek t ive w ie c ar iss imus , p i i ss i mus , d uk i s s imus , f ide l i s s imus o de r i n comparab i l i s g e e hr t .
D e r
S chme rz
d e r
S t if t e r
k ann
d u rch
i nf e l ix
a u sged rück t w e rden . D ie s g e sch ieh t u nabhäng ig d avon , o b s i e i n v erwand t schaf t l ichem o de r f r eund schaf t l ichem V e rhä l tn i s z um V e r s torbenen s t anden . D ie Auf f orderung a n d i e V orübe rgehenden , s t ehenzub le iben u nd d en T ex t d e rI n sch r if tz ul e sen , i mp l iz ier t , d aß d i eV e r s to rbenen i m G edenken d e r Men schen n eues L eben f i nden . D ie i n manchen F ä l len g e radezu p a the t i schen Äußerungen 4" z eugen s i che r l ich v on d e r B e t rof f enhe i t d e r H in te rb l iebe n en , l a s sen a be rd arübe rh inau s a uch a n e i ne b ewuß te , g e w issermaßen i n szen ie r te V e röf f en t l ichung d e r B ez iehung 5 0
D abe i i s t n ich t n o twend igerwe ise d avon a uszugehen , d aß d i e a uf d i e se s ch l ich te We ise V er ew ig ten w eder e ine öf en t l iche n och e ine m i l i tä r ische L au fbahn d u rch l ief en . Man k ann v ie l le ich t a uch d am i t r echnen , d aß e i ne E rwähnung s o lche r F ak ten b ewuß t u n ter las sen wu rde , um d em G rab m i t d em A l ta r p r iva ten C ha rak te r z u g eben . 4 52 R E X I I I ( 1926 ) 1 09 s .v .L iber t in i [ S te inwen ter ] . 4 53 Z um r ech t l ichen V erhä l tn is v on P a t ron z u L iber tu s s i ehe a uch T . Momm s en , R öm isches S taa t s rech t I I ( 1887 )2 6 3 . 8 2 ; v g l . a uch :G . A lf ö ldy , R öm ische S oz ia lgesch ich te ( 1975 ) 1 25 i f . z u d en g egen se i t igen V e r p f l ich tungen v on P a t ron u nd e hema l igem S k laven . E in r ez iprokes V er h ä l tn is z w ischen S k laven u nd P a t ron n i mm t a uch J .F .G a rdene r , B e ing a R oman C i tz ien ( 1993) 5 0 f .a n ; z u r g egense i t igen Akzep t anz v g l . 3 9 i f . 4 54 D em S k laven V enus tu s wu rde v on s e inem P a t ron C a iu sI u l iu sT roph imu s d e rA l ta rK a t . 1 04 a ufges te l l t . B eze ichnenderwe ise i s t d e rA l ta rn ich t f e r t i gges te l l t w orden . D ie Nebense i ten s i nd i n B osse g e la s sen . D e rF undo r t b e leg t a be r , d aß d er A l ta rt a tsäch l ich i m G raba rea l e r r ich te t wu rd e . 4 55 H . B ü rg in -K re is i n : P rov inc ia l ia . F es tsch r . f i r R udo lf L au r -Be la r t . ( 1968 ) 2 9 m i t D ig . 1 , 7 , d emnach e n tsche ide t d ie R e ihe d e r E rbf o lge ü be r d ie V erpf l ich tung z u r Au sr ich tung d e r B es ta t tung . 4 66 V on d en t e s tamen ta r i schen V err ugungen s e i ten s d e r V e r s to rbenen , d e r en E rf ü l lung man s i ch k aum e n tz iehen k onn te , wu rde b e r e i t s g e sp rochen , s .o . 4 77 z .B . K a t . 1 84 . 2 28 . 4 88 z .B . 15 . 1 40 . 1 66 . 1 90 .192 . 2 28 . 4 99 A u s d e rA l te r sangabe k ann g esch lossen w erden , d aß e s s i ch um d en V e r s t o rbenen h ande l t . 5 00 N eben d e r E rwähnung d er m i l i tär ischen L au fbahn d es P a t ron s , t r ug s i che r l ich a uch d i e monumen ta le G röße d es A l ta r s d azu b e i .
D ie v i car i i d e s S ecundu s ( Ka t . 1 07 ) , e i nes S Idaven s d e s
t e r s ü berw ieg t h i e r g egenübe r d e r E h re , d i e d em V e r s to r -
C laud iu s , k onn ten m i t d er Auf s te l lung d es A l ta r s d u r ch
b enen z ugedach t w a r4 6 7 .D ie E r r ich tung e i ne s G rabdenk -
d i e V e rb indung m i t e i nem k a i se r l ichen S k laven e benf a l ls
ma ls e r öf f ne te d i e se r G ruppe v on S t if t er n o f tma ls d i e
i h re e i gene P e r son h e rauss te l len 4 6 1 .
e i nz ige Mög l ichke i t , d en Wun sch n ach e i gene r S e lb s tda r s t e l lung z u e rf i i l len 4 6 8 .
D ie Auf s te l lung d e r G rabmonumen te i n öf en t l ich z u g äng l ichen A rea len b ewe is t , d aß d i e I n ten t ion d e r S t if t e r
V I . 4 .D a t ierung d er I n schr if ten
n u r d a r in l i egen k ann , d i e e i gene B edeu t samke i t u nd d en g e se l lschaf t l ichen R ang d u rch d i e a ufgeze ig te V e rb in -
Z u r D a t ierung v on I n sch r if t en k önnen g rund sä tz l ich v e r -
d ung z um T o ten d a rzu legen , w enn n i ch ts oga rz ue rhöhen .
s ch iedene Me thoden a ngewand t w e rden . D abe i e rwe is t
D och a uch d e r umgekeh r te F a l l , e i ne E rhöhung d e sT o ten
s i ch d i e d e r P a läog raph ie m i t R ech t a l s u nzuve r lä ss ig 4 6 9 .
d u rch d i e V e rb indung z u e i nem b edeu tende ren M i tg l ied
D agegen s i nd K omb ina t ionen b e s t imm te r a bgekü rz te r
d e r G e se l lschaf t i s t n achwe isba r .
F o rme ln u nd N amen d u rchau s a l s H i lf sm i t te lz u a kzep t ie -
A l s B e isp ie l s e i h i e r d e rA l ta r d es T ibe r iu s C laud iu sA s ty -
r en . J edoch i s t z u b each ten , d aß d i e D a t ierung , s of ern
l u s ( Ka t . 15 ) g enann t , d e r n eben d e r ü b l ichen F i l ia t ion ,
k e ine k onk re ten D a ten , b zw . P e r sonen o de r E re ign isse
d i e T i (be r i ) f ( i l iu s ) l a u ten wü rde , s äm t l iche N amen d e s
g enann t w e rden , d i e m i t h i s tor ischen B egebenhe i ten v e r -
V a te r s s ow ie d es sen V e te ranen s ta tu s a u sf i ih r l ich n enn tu nd
k nüpf t w e rden k önnen , i mme r n u r e i nen Annähe rung s -
z u sä tz l ich s e in e i gen s Am t a l s d o labrar iu s i m K o l leg ium
w e r t d a r s te l len . S e lbs t d i e E rwähnung e i ne r K a iser t i tu -
d e rf abr ie rwähn t . Ähn l ich v e rhä l te ss i ch b e id em A l ta rd e r
l a tu r g i b t z unäch s t n u r e i nen t e rm inu sp o s t q uem 4 7° .
L uc ia V i te l l ia ( Ka t . 16 ) , d e ren F i l ia t ion d i e t r ia n om ina u nd d en V e te ranen s ta tu s d e s V a te r s b e inha l te t . H ie r s o rg te d e rE hemann f i rd i e a u sf i ih r l iche E rwähnung j edoch n i ch t o hne s e inen e i genen D ien s tg rad a nzugeben 4 6 2 .
Z u r Mach t s te l lung k a ise r l iche r F re ige la s sene r u nd Angehör ige r d e r f am i l ia C ae sa r is v g l . A . M . Duf f , F reedmen i nt h e E a r ly R oman Emp i re ( 1928 ) 1 43 i f . ; P .R . C . Weave r , F am i l ia C aesa r i s . As oc ia l S tudy o ft he Empe ro r s F reedmen a n S lave s ( 1972 ) . D aß m i t d e r Mach t g l e ichze i t ig a uch d a s g e se l l schaf t l iche An sehen s t ieg , b eda r fk e ine r w e i te ren E rk lä r ung . 4 62 Man k ann h i e r z we if e ln , o b d e r E hemann s e ine F rau d u rch d i e E rwäh n ung d e sV a te r su nd s e ine re i genen e r re ich ten P os i t ion e h ren w o l l te , o de r s i ch s e lbs t i n S zene z u s e tzen g edach te . 4 63 Z u r D i sku ss ion , o b e s n u r e qu i tes R oman i e quo p ub l ico g ab , o de r o b
4 61
Q . D id iu s T er tu l l inu s ( Ka t . 2 26 ) i s t e i n r öm ische r R i t te r u nd a uch I nhabe rd e s S taa t spf e rdes 4 6 3 . E re r r ich te te s e ine r Mu t te r , D id ia S a lv ia , d en A l ta r . S i e i s t d i e F re ige la s sene e i ne s Ma rcus u nd i h r An sehen w ird d u rch d i eP os i t ion d e s S ohne s e rhöh t , o de r a nde r s f o rmu l ier t : T er tu l l inu s g i b t s e inem S to lz ü ber d en s oz ia len Auf s t ieg Au sd ruck , d en e r a l s S ohn e i ne r F re ige la ssenen e r re ich te . Öf f en t l iche E h r ung u nd Anerkennung k onn te C a lv i s ia R uf ina ( Ka t . 2 21) a l s F rau k aum e r re ichen , i ndem s i e a be r i h ren E l te rn e i -
4 64
n en m a rmornen A l ta re r r ich ten l ä ß t , a uf d em d a sP r ie s te r a m t d e sV a te r s a u sd rück l ich a ngegeben i s t , s uch t a uch s i e
4 65
e i nen b esonde ren P la tz i n d e r G ese l l schaf t e i nzunehmen . D ie a ufgef i ih r ten B e isp ie le z eugen v on e ine r w ech se lse i -
4 66
t i gen Nu tzn ießung , d i e d ann z u tage t r i t t , w enn e i ne d e r g enann ten „ Pa r te ien" e i ne g e se l lschaf t l ich u n te rgeo rdne -
4 67
t eP o s i t ion e i nn imm t . S o k onn te e s d em L iber tu s , P ub l iu s
4 68
F ab iu s P h i le tu s ( Ka t . 1 27 ) , b e i s e inem S t reben n ach g e s e l lschaf t l iche r Akzep tanz , v on Nu tzen s e in , d aß d e r P a t r on b e re i t s öf en t l iche Äm te r b ek le ide te . Auch T ibe r iu s C laud iu sA s ty lu s k onn te mög l icherw e ise v on d en e r r e ich t e n Äm tern u nd E h ren d es V a te r sp rof i t ie ren 4 6 . D a s G le i c he g i l tf i rd i eE rben d es Q . E tuv iu sC ap reo lu s ( Ka t . 3 99 ) u nd d i e v i car i i d es S ecundu s ( Ka t . 1 07 ) . A l le g eben m i t d e r E rwähnung d e r Äm te r d e s P a t ron s , b zw . d e s V a te r s a u ch d e r Hof fnung a uf p e r sön l ichen Auf s t ieg Au sd ruck 4 6 5 . D e r umgekeh r te F a l l , w enn b e isp ie lswe ise d e r F re ige la s s ene e i ne s „ e inf achen" P a t ron s ( ohne Angabe v on Äm t er n ) d i esem e i n G rabdenkma l e r r ich te tu nd s e ine e i genen V e rd ien s te h e rau ss te l l t , z eug t v on e i nem a u sgepräg ten d i e e r re ich te P os i t ion . D er e i gene s oz ia le Auf s t ieg w i rd d er
Öf f en t l ichke i t
d u rch
d i e
H is t r ien ( 1984 ) 4 9 , d e r e i n ä hn l iches V e rha l ten , n äm l ich S t if tungen v on E h ren s ta tuen v on g ese l lschaf t l ich n ied r ige r s t ehenden P e r sonen f ü r P a t rone , D eku r ionen e t c . f e s t s te l l t . Auf f a l lend i s t h i e rbe i , d aß d ie S t if ter o f tma ls z ud e r B evö lkerung sgruppe z äh l ten , d e rv on R ech ts w egen e ige n e E hrungen i nF orm v on S ta tuen o de r D enkmä lern v erwehr t w a r . 4 69 R . Weynand , B Jb 1 08 / 109 , 1 902 , 1 85f f . u . A . S chobe r , D ie r öm ischen G rab s te ine v on Nor icum u nd P annon ien ( 1923 ) 6i f .n ahmen e i ne Da t ie r ung d e rD enkmä le ru .a .a uf d i ese rG rund lage v o r . G egen d i ese Me thode s prachen s i ch G . S u s in i , I il a p ic ida r o mano ( 1960 ) 6 3 f . u . E . Meye r , E inf ührung i nd i e l a te in ische E p ig raph ik ( 1973 ) 9 8 a u s , d em f o lg t a uch H . P f lug , R öm ische P or t rä t s te len i n Ober i ta l ien ( 1989 ) 1 i f .D iese k önn t en u rp os i t ive E rgebn is se z e igen , w enn d i e G esam the i t a l le r I n schr if ten j ede r R eg ion m i te inander v e rg l ichen wü rde u nd s e lbs t d ann b l ieben h andw erk l iche B egabung d e r I n schr if tenher s te l le r o de r e v t . R ü ckgr if f e a uf f r ühe re B uch s tabenf ormen n i ch t b erück s ich t ig t . T ro tzdem wu rde i m K a ta log n i ch t d a rauf v e rz ich te t , d ie v on a nde ren Au toren a uf d iese r G rund lage v o rge sch lagenen D a t ie rungen a nzugeben . 4 70 B e i d e r E rwähnung e iner K a iser t i tu la tu r i s t d a sj ewe i l ige V e rhä l tn is d es i n d i e sem Z u sammenhang G enann ten m i t d em K a ise r z u b erück s ich t i g en . E in V e te ran , d e r v om „ d iv in i s ie r ten " K a ise r V espa s ian e i n M i l i tä r d ip lom e rha l ten h a t , l i eg t w oh l n ähe r am D a tum d e r D iv in is ierung , a l s b spw . e i n F re ige la ssene r , d e r e i nen Ka ise r a l s P a t ron a ng ib t , d a e r mög l i cherw e i se b e re i t s a l s J ugend l icher s e ine F r e ihe i t e rw irk te u nd u .U . e in G re isena l te r e r re ich te . E s k ann j edoch f e s tgeha l ten w e rden : j e a u sf üh r l i che r e i ne K a iser t i tu la tu r a ngegeben i s t , d es to n ähe r l i eg t d i e E n ts te h ung d es D enkma ls am Z e i tpunk t d er a k tue l len V e r le ihung d e r j ew e i l i gen T i te l . V g l . : H . C han t ra ine F re ige la ssene u nd S k laven i m D iens t d er r öm ischen K a ise r ( 1967 ) 9 3 A nm . 1 30 ; S .3 4 Anm . 6 6 ; S .3 6 Anm . 7 4 .
Wun sch n ach S e lb s tda r s te l lung u nd b e leg t d en S to lz a uf g egenübe r
man z w i schen e i nem k l e inen K r e is v on S taa t spf e rdbes i tzern u nd e inem g röße r en K r e is v on e qu i te s R oman i d if e r enz ie r en mü s se , s t e l l te G . A l f ö ldy , C h i ron 1 , 1 981 , 1 73 m i t Anm . 2 6 g rund legende L i te ra tu r z u b e i d en S tandpunk ten z u sammen . H ie r i s t a l le rd ing s n ich t k la r , w e lches d er b e iden Äm te r g ese l l schaf t l ich h öhe r z u b ewe r ten i s t , d a s d e s V e te ran s o de r d a s e i ne s d o labrar ius i m K o l leg ium d e rf abr i . Z u d i e se r G ruppe g ehör t a uch d e rA l ta r d es No thu s ( Ka t . 1 9 ) , d e r d u r ch d i e a u sf üh r l iche E rwähnung d e s P a t ron sm i t t r ia n om ina a l s H inwe is a uf e ine n i ch t a u sd rück l ich g enann te B edeu tung d e rP e r son g ewer te t w e rden d a rf . D ie si s tb spw . d e rF a l lb e iK a t . 3 5 u nd ,w ie b e r e i ts e rwähn t , a uf f am i l iä r er E bene b e i K a t . 2 26 . Vg l . d azu d i e I n schr if ten i nV e rb indung m i t d en N eben se i tenda r s te l lun g en d e rA l tä r e K a t . 3 4 u nd 3 5 . Vg l . d azu a uch G . A lf ö ldy , R öm ische S ta tuenwe ihungen i nV ene t ien u nd
a u sf i ih r l iche
E rwähnung d e r Äm te r d emon s t r ier t4 6 . E s s che in t , d aß v o r a l lem d i e S t if t e r v on d e r E r r ich tung e i ne sA l ta r sp rof i t ie ren . D e re rwa r te te „ Gew inn" d e s S t if 5 1
A l lerd ing s h aben s i ch i n d e rV e rgangenhe i t e i n ige Me rk -
h en , i s t d i e se n i ch t z u f i nden . S e lbs t a uf A l tä ren , d i e i m
ma le a l s a l lgeme ingü l t ig d a t ierung sw e isend h e rau sge -
l e tz ten D r i t te l d es 1 .J h s . n .Ch r . e n t s tanden s i nd , f eh l t d i e
b i lde t :
F ormer ' ' ' . D aher s e i -a na log z ud en E rkenn tn i ssen P f lug s
I n sch r if t en m i t f eh lenden c ognom ina b e i i ngenu i g ehö ren s pä tes ten s d e r e r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s . a n4 7 1 ;u mgekeh r t i s t d i e N ennung e i nes c ognomen j edoch k e in K r i te r ium f ü r e i ne s pä te re D a t ierung .
-v on e i nem h äuf ige ren Auf t re ten d i ese r F o rme l e r s t g e g en E nde d es 1 .J h . n .C h r . a u sgegangen , m i t e i nem d eu t l i chen S chwe rpunk t i m 2 .J h .4 5 . Un s t r i t t ig i s t d agegen d a s E r sche inen w e i te re r Z u sä tze ,
D ie Angabe d e rt r ibus w e is te benf a l ls a uf e i ne E n t s tehung i m f r ühen 1 .J h . h in , w äh rend d i e F i l ia t ion a uch n och i m s pä ten 1 .J h . n .C h r . d u rchau s g eb räuch l ich i s t4 7 2 .L e ich t v eränder t s t e l l t s i ch d i e S i tua t ion h ingegen b e i F re ige la s -
w ie s ecur i ta te o de r s acrum b e i d e r We ihung a n d i e Ma n en . E s w i rd i m a l lgeme inen a b d er M i t te d e s 2 . J h . n . C h r . g eb räuch l ich u nd d i e d am i t v e r sehenen D enkmä le r e n t sp rechend d a t ier t 4" .
s enen d a r , d i e , um i h re u nf re ie H e rkunf t z u v e rbe rgen ,
E inen s i che r en Anha l t spunk t f ü r d i e E n t s tehung e i ne sA l -
s chon f r üh a uf d i e Angabe d e r t r ibu s v e rz ich te ten 4 7 3 ,
t a r s i n c l aud ische r Z e i t g eben d i e D a t iv -Endungen d e r
j edoch h äuf ig e i n c ognomen t r agen 4 7 ,d a s m i t i h rem
w e ib l ichen N amen a uf a i s t a t t d es v o rhe r u nd a n sch l ie -
u r sprüng l ichen S k lavennamen ü be re in s t immen k onn te 4 7 5 .
ß end g eb räuch l ichen a e 4" .
E r sche inen i ne i ne r I n sch r if t s äm t l iche N amen i m Nom i -
Auf d en o ben e r läu ter ten G rund lagen s o l len i m F o lgen -
n a t iv o hne w e i te re Z u sä tze j edoch m i t d e r T r ibu sangabe ,
d en n un d i e jen igen I n sch r if t en a na ly s ier t w erden , d i e
i s t e i ne E n t s tehung n ach d em f r ühen 1 . J h . n . C h r .
ü be r d i ese Angaben h inau s -d i e i mj ewe i l igen K a ta log -
u nwah r sche in l ich 4 7 6 .D ie E rwähnung m eh re r e r N amen
t e x t b e re i t s e rwähn t wu rden - H inwe ise a uf d en E n t s te -
a uf e i ne r I n sch r if t i m D a t iv w e is t a uf d a s s pä te re 1 .J h . h in 4 7 . E in a l lgeme ineres Merkma l i s td i e Angabe d es v o l -
h ung sze i t raum g eben 4" . E s h ande l t s i ch um : Ka t . 4F ron to w ird a l s d i spensa tor d es K a ise r s C laud iu s
l e n Namen s , d e sA l ter s u nd d e rD ien s tze i t ( s of e rn e s s i ch
b eze ichne t , d .h .e rw a rz u d e ssen R eg ierung sze i t i m Am t
um e i n M i l i tä r h ande l t ) i m G en i t iv , d i e i m 1 .u nd b eg in -
t ä t ig . D e rA l ta rw ird i nne rha lb d i eses Z e i traumes e n t s tan -
n enden 2 .J h . n .C h r . g eb räuch l ich i s t4 7 8 .
d en s e in .
N eben d i e sen a l lgeme inen D a t ierung sk r i te r ien k ann d en a bgekü rz t e r sche inenden F orme ln e i ne z uve r lä ss ige re
4 7 1 A . Ab ramenko , D ie mun iz ipa le M i t te lsch ich t i m k a ise rze i t l ichen I t a l ien . Z u e i nem n euen V er s tänd is v on S ev ira t u nd Augu s ta l i tä t ( 1993 ) 1 7 m i t Anm . 2 1 ; S .8 9 ; P f lug , a .0 . 1 f aß td a s Auf t re ten v on c ognom ina z e i t l ich w e i te r , n äm l ich e r s t a b v or f lav ische r Z e i t . Vg l . d azu a uch A . D eg ras s i , S cr i t t i v an I ( 1967 ) 6 58 ; z u Au snahmen i n V e l le ie s i ehe R . Duncan J one s , T he E conomy o ft he R oman Emp ire ( 1974 ) 3 63 . 4 72 P f lug a .0 . 1 .
c h rono log i sche R e levanz z ugeme ssen w e rden . D abe i d i f f e r ieren d i e z e i t l ichen An sa tzpunk te s o lche r F orme ln b e i v er sch iedenen Au toren . G . U lber t4 7 9 s t e l l t v e ra l lgeme i n ernd f e s t ,d aß a l le I n sch r if t en ,d i eDM a ufwe i sen , e r s ta b d em 2 . J h . n . C h r . e n t s tanden s e in k önnen . Auch G . A . Man sue l l i h ä l t d a s Auf t re ten d i e se r F o rme l f ü r e i n h in r e ichende s D a t ie rung sk r i te r ium f ü r d a s 2 . J h . n . C h r4" . R . Weynand 4 8' ä ußer t s i ch z u rF orme l DM a l sd a t ierung s r e levan te s K r i ter ium v o r s ich t iger . E r w e i s t e i n v e re inze l t e s V o rkommen d e r Abkü rzung i n R om b e re i t s i n a ugu s t e ischer Z e i tn ach . V on d o r t a u sv e rb re i te te s i ch d i e S i t te d er D ed ika t ion i nne rha lb d e r e r s ten H ä lf te d e s 1 .J h s . n . C h r . i n d en P rov inzen , w o s i e m i t u n te r sch ied l iche r H äu f i gke i t g eb räuch l ich wu rde , u nd b i swe i len - z .B . i n d e r G a l l ia C isa lp ina - a uch i n v or f lav ische r Z e i t a uf t r i t t4 8 2 . D a sF eh len d e r We ihung k ann f ü ri hn d ahe ri nk e inem F a l l e i n f r ühe s D a t ie rungsk r i te r ium s e in , w ie a uch d i e v o l l s t änd ige Au s sch re ibung d e rF o rme l k e in H inw e i s a uf e i ne f r ühere E n t s tehung a l s d i e a bgekü rz t e r sche inende F orm i s t . H . P f lug b eobach te t d a s Auf t re ten d e r D ed ika t ion a n d i e Manen a uf o ber i ta l ischen P or t rä t s te len e r s t a n E xem -
4 7 3 D a d i e F re ige la ssenen i n e ine d er s t äd t ischen t r ibu s e ingesch r ieben wu rden ( vg l . : RE X I I I 1( 1936 ) 1 07 s .v .L iber t in i [ S te in ] ) , k onn te man a uf g rund d i eser Angaben s of or t i h ren S ta tu s e rkennen , s e lbs t w enn s i e d i e P seudof i l ia t ion , i .e . F re ige la ssener d es . . . , w eg l ießen . M . C lau s s , E p ig raph ica 3 5 , 1 973 , 5 5 i f . ; P . G . U ce l l i , A t t iC I t R om 1 , 1 967 /68 , ( 1969 ) 1 24 . 4 74 A . A bramenko a .0 . 4 75 R E X I I I ( 1926 ) 1 06 s .v .L iber t in i [ S te inwen ter ] ; H . C han t ra ine , F re i g e la s sene u nd S k laven i mD iens td er r öm ischen K a ise r( 1967 ) 1i f . ; D e r s . i n : S tud ien z u r a n t iken S oz ia lgesch ich te , F es t schr if t F . V i t t inghof f ( 1980 ) 3 89 f . 4 76 P f lug , a .0 . 1 i f . u nd B . M . S ca rf i , A t t iV enez ia 1 28 , 1 969 /70 , 2 4 1 , d ie d i es e xp l iz i t f ü r d ie a l t ina t ischen I nschr if ten f e s ts te l l t . 4 77 P f lug a .0 . 1 . 4 78 G . U lber t , CS IR D eu t sch land Bd . I d R ae t ia u nd Nor icum ( 1973 ) 1 0 . 4 79 E bd . 1 0 i f . ; P f lug a .0 . 1 i f . 4 80 G . A . Man sue l l i , L e S te le R omane d e l T er r i tor io R avenna te ed e l B as so P o ( 1967 ) 4 8 . 4 81 R . Weynand , B Jb 1 08 / 1 09 , 1 902 , 1 89 4 82 E bd . 1 90 m i t C IL V 4 953 . 4 83 P f lug a .0 . 1 2 . 4 84 V g l . Ka t . 3 6 . 3 9 . 4 85 V g l . z u We ihungen a n d ie Manen a uf I nschr if ten i n Aqu i le ia a u ch S . B la so , R ice r ca s u i monumen t i e p igraf ic i d a ta t i a qu i le is i ( 1981/82 ) 2 4 N r . 3 2 , d er e in r ege lmäß ige res E r sche inen e r s t a b f l av ische r Z e i t a nn imm t . 4 86 U lber t a . 0 . 1 0 ; K . P aa sch A lma r , I nscr ip t iones L a t inae ( 1990 ) 3 86 ; Weynand a . 0 1 93 s e tz t d en Z e i tpunk t d es r ege lmäß igen E r sche inen s j edoch s pä te r , n äm l ich e r s t i n s 3 .J h . n .C h r . D ie f r ühe s te E rwähnung f a r D M Sb e i L . C aec i l i i Ruf i , d er 5 7v .C hr . P rae tor wa rv g l . d azu K . L a t te , R öm ische R e l ig ionsgesch ich te ( 1960 ) 9 9 . Vg l . h ier K a t . 8 9 . 4 87 E . Meye r , E inf üh rung i n d i e l a te in ische E p ig raph ik , 1 983 , 2 8 ; v g l . h ie r
p la ren , d i e s i che r d em 2 .J h . n .C h r . a ngehö ren 4" . Auf d en h i e r b ea rbe i te ten A l tä ren , d e ren E n t s tehung sze i t d u rch s t i l i s t i sche V e rg le iche b i s z u r M i t te d e s 1 .J h . n . C h r . f e s tge leg t w e rden k onn te , f eh l t d i e We ihung a n d i e Manen b i s a uf e i ne Au snahme . K a t . 1 , d e rn ach Au swe is d er Or namen te u nd , w ie n och g eze ig t w e rden s o l l , a uch i n schr if t l ich , s pä tes ten s i n c l aud i sche r Z e i t e n t s tanden
K a t . 1 37 . 1 58 . 4 88 D ie i m Ka ta log a ngegebenen D a t ierungen d er A l tä re i n B re sc ia f o lgen d en V or sch lägen v on G . L . G regor i , B resc ia R oman . R ice rche d ip roso p og raf ia es t or ia s oc ia le I . Id ocumen t i ( 1990 ) . Z u s e ine rV orgehenswe ise u nd B eg ründung s ch re ib t e r : . pe r q ues to u l t ime ( da taz ione ) , mo l te v o l te i n cer ta , h o c erca to d i me t te re a f ru t to t u t te l e i nd icaz ion i r i cavab i l i d a f ormu la r io , p a leog raf ia t i po log ia d e i s uppor t i , o no ma s t ica , d a t i s t or ico a n t iqua r i i ed a q uan t ' a l t ro p o te sse f orma re u t i le .
s e in k ann , z e ig t d ennoch d i e a u sge sch r iebene F orme lD i s Man ibus . D ie se s i s tj edoch d e r e i nz ige s i che re B e leg u n t e r d en G raba l tä ren f u r d a s f r ühe Auf t re ten d e r F orme l . Auf d en ü br igen A l tä ren , d i e i ng l e iche r S t i l t rad i t ion s t e 5 2
Ka t . 1 C . P u r t is iu s A t ina s b eze ichne t s i ch s e lbs t a l s q ua t tuor
v i r
q u inquenna l i s , p raef ec tus
e qu i tum
h or te , d e ren Namen B ru s in a l s c ohor s V I I I I p rae tor ia l i e s t4 9 7 . D e rV e teranen s ta tu s d e s V a te r s s e tz t e i ne 2 5 jäh r i -
u nd
p raef ec tus f abrum , a uße rdem w a r e rp r imus p i lus e i ne r L eg ion . D aß d i e N amen d e r E inhe i ten , i n d enen e rt ä t ig
g e D ien s tze i t v orau s . E r w a r b e i s e ine r E hesch l ießung , d i e d em G ese tz n ach e r s t i m An sch luß a n d i e M i l i tä rze i t
w a r , n i ch t g enann t s i nd , g eh t a uf e i ne f i r d i e v o r c lau -
e r f o lgen d urf t e , a l so m inde s ten s 4 5 J ah re a l tu nd e n t sp re -
d i sche Z e i t b e leg te V o rgehen sw e ise z u rück 4 9 .F ü r e i ne
c hend ä l te rb e i d e r G ebu r t s e ines S ohne s , d e ssen T od m i t
M i l i tä rd ien s tze i t i n v o rc laud i sche Z e i t s p r ich t a uch d i e
2 2 J ah ren e rn och e r leb te . D as b edeu te t , d aß d er A l ta re r s t
Äm te rkomb ina t ion . I n c l aud ische r Z e i t s ch ied d i e p rae -
i n z we i te r G enera t ion a ufges te l l t wu rde , w a s b e i e i nem
f ec tura e qu i tum a u s d e rL au fbahn d e rp r im ip i l i a u s 4" ° ,b i s
g e se tz ten Au s t re ten d e s V a ter s a u s d em H ee r e twa i nd en
d ah in k onn te d i e P raef ek tu r n u r ü be r d a s P r i tn ip i la t e r -
3 0e rJ ah ren d es 1 .J h s . n .C h r . , e i ne E n t s tehung f r ühe s ten s
r e ich t w e rden . A . v on D oma szew sk i 4" 'd a t ie r te d en A l ta r
a b d en 5 0e r J ah ren d esse lben J h s . mög l ich mach t , k aum
e benf a l ls i n d i e e r s te H ä lf t e d e s 1 .J h s . n . C h r . , m i t d em
j edoch e i ne D a t ierung i n d e r 1 .H ä lf t e d es 1 .J h s . z u -
H inw e is a uf d a sf eh lende c ognomen d es P u r t i s iu s . E rh i e l t
l ä ß t 4" . Z udem t r äg t j ede r d er g enann ten i ngenu i b e re i t s
of enba rA t ina s f ü r d en a u sgesch r iebenen N amen d e r t r i -
e i n c ognomen , w a s a l s H inwe is a uf d i e s pä te re E n t s te -
b u s S t e l la t ina . I n d e r T a t b ef inde t s i ch z w i schen d en
h ung g ewer te t w erden d a rf .
B uch s taben S t e l u nd A t inas j edoch e i n Wor t t renne r , d e r
Ka t . 3 6 L uc ius A r r iu s Mace rw a r e i n a l tged ien te r S o lda t ,
z wa r n i ch t s o a u sf üh r l ich u nd s o rgf ä l t ig g es ta l te t i s t , w ie
d er s e ine 3 5 jäh r ige D ien s tze i t d u rch e i n M i l i tä rd ip lom ,
d i eü br igen , d och d eu t l ich a l s s o lche re rkennba rw i rd . D ie
d a s e rv on V espa s ian ü be r r e ich t b ekam , b es tä t igen k onn -
a u sge sch r iebene We ihung a n d i e Manen muß h i e r a l s d i e
t e4 9 . D av on V espa s ian i nd i ese rI n sch r if ta l s Go t tg esp ro -
R ege l b e s tä t igende A u snahme a nge sehen w e rden .
c hen w i rd , i s t s e in T od u nd s e ine D iv in is ierung v orau s -
Ka t .2 3 L uc iu sP ap iu s Ma rce l l inu sg i b ti nd e rl e tz ten Z e i -
z u se tzen . D e r g enaue Z e i tpunk t s e ine r K on sek ra t ion i s t
l es e ine r G rab in schr if t a n , V e te ran d e r l e g io II t a l ica z u
n i ch t z u b e s t immen . I n d en Que l len w ird n i ch t e xp l iz i t
s e in , w o rau s s i ch e i n t e rm inus a n t e q uem n on e r g ib t . D ie
d avon b er ich te t . Da Dom i t ian j edoch u n te rT i tu s a l s D iv i
E r r ich tung d er L eg ion w ird i n d en J ah ren 6 6 /67 n . C h r .
F i l ius e r sche in t 'w , i s t d avon a u szugehen , d aß V e spa s ian
e r f o lg t s e in 4" .
z u d i esem Z e i tpunk t b e re i t s k on sek r ie r t w a r . S pä tes ten s z u rE rr ich tung d es T i tu sbogen s i nd en f r ühen R eg ie rung s -
Ka t 3 4 . 5 5 . 9 1 . 9 8 . 2 32 Qu in tu s C e r r in iu s C o rdu s ( Ka t .
j ah ren d es Dom i t ian s h a t e i ne K on sek ra t ion s t a t tgefun -
3 4 ) u nd Ma rcu s M i led iu s ( Ka t . 9 1 ) w erden b e ide a l s S o l -
d en" ' . S om i t e rg ib t s i ch a l s t e rm inus p os t q uem d a s J ah r
d a ten d e r l e g io V I I IA ugus ta b eze ichne t . V on d i ese rL eg i o nw a ri nd e re r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s . n .C h r . , l a u tR i t te rl i ne ' , e i ne s t änd ige B esa tzung a u sged ien te r S o lda ten
8 0 n . C h r . V orau sgese tz t , A r r iu s h ä t te i n d en l e tz ten L e b en s jah ren d es Ka iser s s e in M i l i tä rd ip lom e rha l ten , w ä re e r , b e ij ungem E in t r i t t sa l te ri nd i eA rmee , b e i s e ine rE n t -
d e s p annon ischen H ee res i n Aqu i le ia s t a t ion ie r t . Auch A .
l a ssung z w ischen f ünf z ig u nd f infundf i inz ig J ah re a l t g e -
C a lde r in i4 9 4 g eh t v on e i nem l ä nge rf r is t igen Auf en tha l t d e r l e g io V I I IA ugu s ta i n Aqu i le ia i nd e r e r s ten H ä lf t e d e s
w e sen u nd h ä t te a n sch l ießend d a s Am t e i ne s D ecu r io i n Aqu i le ia a u süben k önnen .
1 .J h s . a u s . M i tg l ied e rd i e ser E inhe i t h aben s i ch a uf meh -
Ka t . 3 9 Qu in tu s E tuv iu s C ap reo lu s , S ohn d es S ex tu s ,
r e ren G rab in sch r if t en , d i e i n d a s 2 . V ie r te l d e s 1 . J h .
s t amm t a u s V ienna u nd g ehör t d e r t r ibus V o l t in ia a n . E r
d a t ie ren 4 9 5 ,v e rew ig t . Z u d i e se r B e sa tzung g ehör t d e rV e -
s t a rb s e chz ig jäh r ig , n achdem e r z uvo r d r e i J ah re S o lda t
t e ran C a iu s V a r iu s P r iscu s ( Ka t . 5) u nd Q u in tu s V e t t iu s
b e i d e rl e g io 1 1 1S cy t ica , z ehn J ah re b e i d en R e i tern , e i n -
V emen s ( Ka t . 9 8 ) . Wenng le ich Q . C er r in iu s C ordu s ( Ka t . 3 4 )u nd Ma rcu s M i led iu s ( Ka t . 9 1 ) n i ch tV e te ranen d i e se r L eg ion w a ren , k önnen b e ide d och m i t d e r S t a t ion ie rung d i ese rT e i le d e s H ee r s i n Aqu i le ia i nV erb indung g eb rach t w e rden u nd w ie C .V a r iu sP r iscu s( Ka t . 5 5 )u nd w oh la uch Q . V e t t iu s V emen s ( Ka t . 9 8 ) z u d en jen igen g ehö ren , d i e s i ch n ach i h rer D ien s tze i t d o r t n i ede rge la ssen h aben 4 9 6 . O b a uch C a iu s A t i l iu s Moge t iu s u nd s e in B rude r C a iu s A t i l iu s Mag iu s ( Ka t . 2 32 ) d i e e benf a l ls V e te ranen d e r l e g io V I I IA ugus ta w a r en , i n d i e sem Z e i t raum d e r L eg ion a ngehör ten , i s t n i ch t z u e n t sche iden . B e ide l e b ten n ach i h rer D ien s tze i ti nC omo u nd b ek le ide ten d a s S ev i ra t ; d er
4 89 E si s th ie rn ich t s i cher z u e n t sche iden , o b d e r Name d er L eg ion n i ch tg e n ann t w i rd , o der o b d ie Angaben i nd e rn äch s ten Z e i le , d ie n ich t e rha l ten i s t , f o lgen s o l l ten . Da n ach d em l e tz ten Buch s taben n och e in F r e i raum b i s z u r R ahmung b le ib t , d e r i n d e r d a rübe r l iegenden Z e i le a u sgenu tz t wu rde , k önn te man d ies v ermu ten . Z u r D a t ierung s . B . Dobson , D ie P r im ip i la r es . B e ih . B ib 3 7 ( 1978 ) 1 84 N r . 4 2 , d er f e rne r d ie B ek le idung d e r Äm te r d es p raef ec tus e qu i tum u nd d es p raef ec tus f abrum a l s K r i te r i um f ü r e ine f rühe Da t ierung h e ranz ieh t . Z u a nderen P r im ip i la r es v o r c l aud ische r Z e i t s . Dobson a .0 . 5 2 . 4 90 A . v on Doma szew sk i , D ie R angordnung d es r öm ischen H ee r e s . B e ih . Bi b 1 4 ( 1967 )2 1 25 f . 4 91 a .0 . 12f . 4 92 RE X I I ( 1925 ) 1 407 s .v .L eg io II t a l ica [ R i t te r l ing ] . RE X I I ( 1925 ) 1 646 s .v .L eg io V I I I Augu s ta . A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 1 94 , d o r t a uch d ie ü br igen E rwäh n ungen d e r l eg io V I I IA ug us ta . 4 95 E bd .C IL V 9 36 . 9 37 u nd P a is 164 . 165 . 4 96 S o a uch G . F orn i , E p igraph ica 5 0 , 1 988 , 14 . 4 97 G . B . B ru s in , Aqu i le ia . ( 1929 ) 6 7 . 4 98 Au fgrund d e r I nschr if t v er t r i t t S cr inar i , C a ta logo 1 32 N r . 3 78 e i ne D a t i erung i m V e r lauf d e r e r s ten H ä lf te d es 1 .J h s . n .C h r . 4 99 B e i d e r Wendung „ in a e re i n c iso" h ande l t e s s i ch um d ie Um sch re ibung e ines M i l i tä rd ip lom s , m i t d es sen V e r le ihung b esonde re P r iv i leg ien v e r b unden w a ren . Vg l . d azu E . B i r ley i n : H ee r u nd I n tegra t ionspo l i t ik . D ie r öm ischen M i l i tä rd ip lome a l s h i s tor ische Que l le ( 1986 ) 2 49 . 5 00 V g l . C IL I I , 3 18 . S e in Name i s t a uf d er I n schr if t e rad ier t , w a s a uf d ie d amna t io m emeor iae , d ie n ach s e inem T od ü be r i hn v erhäng t wu rde , z u rückzuf üh ren i s t . " 1V g l . M . P f anner , D er T i tu sbogen ( 1983) 9 1 .
4 93
S t if t e r , Moge t iu s , w a r z udem d ecur io .
4 94
F ü r Ka t . 5 5 e r g ib t s i ch a ufgrund m eh rere r I nd iz ien e i ne j ünge re E n t s tehung a l s z unäch s t a ngenommen : I n d e r I n s ch r if t w ird d e r V e te ran C a iu s V a r iu s P r iscu s a n e r s te r S t e l le g enann t . E r w a ri nV e rb indung m i t d e rE rwähnung d e r l e g io V I I IA ugus ta z unäch s t a u s sch laggebend f i r e i ne D a t ierung i nd e re r s ten H ä lf te d e s 1 .J h s . n .C h r . I nd e r 8 . Z e i le e r sche in t s e in g l e ichnam ige r S ohn , d e r b e re i t s i n d i e t r ibus v on Aqu i le ia e i nge sch r ieben wu rde , a l so d or t g ebo r en w a r . E r w a r S o lda t u nd t a t D ien s t b e i e i ne r K o 5 3
u ndzwanz ig J ah re c en tur io u nd w e i te re f ünf J ah re P rae f ek t d e rc ohor s IT hrac ia i nG erman ien w a r . D ie E rwähnung d e r l e g io I I I S cy t ica u nd d e r c ohor s I T hrac ia i s t i n d i esem Z u sammenhang v on B edeu tung . E ine B ef ö rderung v om c en tur io , a l so v on d en F uß t ruppen z um P raef ec t e i ne r R e i te rkohor te — e ine a n s i ch s chon =gewöhn l iche B ef ö rderung — s e tz t e i ne r äum l iche Nähe b e ider E inhe i ten v o rau s .
Ka t . 4 2 . 1 07 C a iu s O e t iu s R ixa w i rd a l s P roku ra to r d e s K a ise r s C laud iu s b eze ichne t , d .h . , e rü b te z u d e s sen R e g i e rung sze i t 4 1 —5 4 n .C h r . d i e se s Am t a u s . B erück s ich t i g t man s e inen c ur sus h onorum , d e rü be rd i em i l i tä r i sche P os i t ion a l s P räf ek t d er R e i te re i i nd i e P roku ra tu r münde t em ° , e rg ib t s i ch e i ne Da t ierung d e s A l ta r s i n c l aud i sche Z e i t o de r w en ig s pä te r . E in p rocura tor A ugu s t i k onn te h ohe S te l len i n d e r W ir t schaf t s - u nd F inanzverwa l tung d e s R e iches o de r a uch d i e S t a t tha l te r schaf t i n e i n igen
Zwe i M i l i tä rd ip lome b ezeugen e i ne c ohor s IT hrac ia i n G erman ien ' ' ' . D ie l e g io I I IS cy th ica i s t i n sch r if t l ich d or t a l le rd ing s n i ch t b e leg t , w oh l a ber i n Moes ien — b i s 4 5 n . Ch r . G eme inh in i s t d avon a u sgegangen w o rden , d aß d i e L eg ion d i rek t v on Moe s ien a n d en E uph ra t v e r leg t wu r -
k l e ine ren P rov inzen e rha l ten . M i t w e lchen A ufgaben C . O e t iu s R ixa s pez ie l l b e t rau t w a r , g eh t a u s d e r I n sch r if t n i ch t h ervo r . Mög l icherwe i se w a r e r a l s V e rwa l te r e i ne s P a t r imon ium s5 1 'e i ngese tz t , d a s s i ch i n d e r N ähe v on Aqu i le ia b ef and . F ü r d i ese V e rmu tung s p r ich t a uch d e r
d e" . B erück s ich t ig t man d i e S t e l le b e i T ac i tu s" , i n d e r
A l ta r e i ne s k a ise r l ichen S k laven d e s C laud iu s ( Ka t . 11) ,
d i e R ede i s t v on T ruppen , d i e C orbu lo 5 5 /57 n . Ch r . e x G erman ia e rh ie l t , u nd — a u sgehend v on d em D ip lom v on
Ka t . 5 8 D ie Anordnung d e r N amen a uf d em I n sch r if ten -
6 5 . n .C h r . —d i e T a t sache , d aß i nv or f lav ischer Z e i t e ine
f e ld d e s L . A lf iu s S t a t iu s -A l ta re s g i b t e i nen H inwe is a uf
i n Aqu i le ia .
e i gen s tänd ige E xped i t ion e i ne r H i lf se inhe i t o hne d i e L e -
s e ine E n t s tehung . D a s e i nma l ige N ennen d e s n omen g en -
g ion n i ch t d enkba r i s t , k ann i n E rwägung g ezogen w e r -
t i l eb e i meh re ren P e r sonen e i ne rg ens t a uch ti nR om v om
d en , d aß d i e l e g io I I IS cy th ica z w ischenze i t l ich i n G er -
2 . Jh . v .C h r .b i sz um E nde d es 1 .J h s .v .C h r .m eh rf ach a uf .
man ien s t a t ion ier t w a r u nd d i rek t v on d o r t d em C orbu lo
D e r P la tz h in te r d en Namen b l e ib t i n v o l le r L änge d e s
z ugef üh r t wu rde . D a d i e T ruppen 5 6 /57 n . C h r . a u s G er -
G en t i lnomen s f r e i , o de r l ä ß t R aum f ü rn u rz we i B uch s ta -
man ien v e r leg t wu rden , C ap reo lu s a ber a ng ib t , P raef ek t
b enf e lde r , s o d aß d er a n t ike L e se r s e lb s tänd ig z u rE rgän -
i nG erman ien g ewe sen z u s e in , muß e r Anf ang d e rf ünf z i -
z ung a uf gef o rde r t w i rd . Z acca r iam 2 s i eh t e s a l s e rw ie sen
g er J ah re i nd i e ses Am t b ef örde r t w orden s e in .
a n , d aß d i e se A r t d e rI n sch r if ten , d i e a uch i nM i t te l i ta l ien z ah l re iche P a ra le l len h a t , i m Z uge d er E inwanderungen
I s t d i e D ien s tze i t d es C ap reo lu s a l s P raef ec t i nG erman i -
a u sd en S täd ten L a t ium su nd Umbr ien si nd en l e tz ten J ah -
e n b i s i nd a s d r i t te V ier te l d e r f ünf z ige r J ah re a nzu se tzen
r en d es 2 .J h s .u nd d en e r s ten d e s 1 .J h s .v .C h r . n ach Aqu i -
—w ie D u san ic e s v ermu te t " —u nd g önn t man d em C a -
l e ia k am u nd e r s t i m L auf e d e r r epub l ikan ischen Z e i t
p reo lu s n och e i n ige J ah re a l s z i v i lem Bü rge r i n Aqu i le ia
o r t süb l ichen N amen sangaben w ich .
( e sk önnen k aum meh ra l sd re i o de rv ie rg ewe sen s e in ,b e r ück s ich t ig t man e i n E in t r i t t sa l te r i n d i e T ruppen v on 1 7 /
Ka t . 7 3 E inen An sa tzpunk t f ü r d i e E n t s tehung d e sA l ta r s
1 8 J ah ren ) k ann m i t e i ne r E n t s tehung d es A l ta r s a b d en
e r g ib t s i ch a u s d e r E rwähnung d e r S t ad t F lav ia S ca rban -
s echz ige r J ah ren g e rechne t w e rden — e ine d i rek te E rf ü l -
t i a , i nd e r L uc iu sA t i l iu s S a tu rn inu s z u H au se w a r . D abe i
l ung d e r t e s tamen ta r i sch f e s tge leg ten Wün sche d e s C a p reo lu s v or rau sgese tz t .
S . Dusan ic , G erman ia 5 6 , 1 978 , 4 64 -475 ; C IL XV I 1 58 v on 8 0 n .C h r . ; v g l . a uch G . A lf ödy , E p igr . S tud . 6 , 1 968 , 7 1 . Aus s e iner U n ter su chung g eh t h ervo r , d aß n ach 7 0n . Ch r . d i eT ruppe i nG erman ia I nf er io rl a gu nd e twa 8 3 n .C h r . n ach B r i tann ien v e r leg t wu rd e . 5 03 Du san ic a .0 . 4 7 1 m i t Anm . 8 0 . 5 04 T ac i tu s , a nn . X I I I 3 5 ,4 . D iese T ex t s te l le i s t b i she r a l s M ißve r s tändn is a ngesehen w orden , n ich t z u le tz t w egen d e r f eh lenden Z eugn is se f ü r d ie Anwesenhe i t d e r L eg ion I I I S cy th ica i nG erman ien . V g l . d azu Du san ic a .0 . 4 71 m i t Anm . 7 9 . 5° 5 D u san ic a .0 . 4 74 . 5 02
Ka t . 4 0 D ie I n sch r if t w e is t I u l iu s P an sa a l s V e teran d e r c ohor s IB r i t tonum a u s . B e i d e r c ohor s IB r i t tonum h an d e l te ss i ch of en s ich t l ich um d i e E inhe i t , d i e a uch i nd re i Mi l i tä rd ip lomen v on 8 5 , 1 03 / 107 u nd 10 n .C h r . e rwähn t w ird " . D abe i e r sche in t i h r a u sf üh r l icher Name , n äm l ich c ohor s IB r i t tonum M i l l iar ia U lp ia T orqua ta P ia F ide l i s C iv ium R omanorum n u ri nd em s pä tes ten D ip lom v on 10
C IL XV I 3 1 a u s P annon ien v on 8 5 n .C h r . ; C IL XV I 5 4 v on 1 03 / 107 n . C h r . ; C IL XV I 1 60 v on 10 n .C h r . 5 07 D aß d i e a u sf üh r l iche T i tu la tu r d e rT ruppene inhe i ten i nD okumen ten d er s pä te ren K a ise rze i t z uzuorden i s t , f üh r t D . B . S add ing ton i n : ANRW I 3 ( 1975 ) 1 76 -20 1 a u s . 5° 8 T a c . Ag r . 2 9 ,2 . 5 09 E ine D a t ierung i nd i e M i t te d es 1 .J h s . n .C h r . , w ie s i e S cr inar i , C a ta logo 1 34 N r . 3 86 v o r sch läg t , i s t s om i t n i ch t v er t re tba r . D agegen s pr ich t a u ch , d aß e r s t a b f l av ische r Z e i t e ine We i terve rbr e i tung d e rV erwendung v on c ognom ina b e i F r e igeborenen z u b eobach ten i s t . 5 10 Vg l . G . A lf ö ldy , R öm ische S oz ia lge sch ich te ( 1975 ) 12, w onach b e son d e r s q ua l if iz ier te R i t te rn ach e ine r e r f o lg re ichen m i l i tä r ischen L au fbahn p rocura tor a ugu s t i w e rden k onn ten ; d e r s . i nC h iron 1 , 1 981 , 1 75 f .m i t Anm . 3 4 . Z u sammenf a ssend z u P roku ra to ren u nd d e r en Auf s t ieg s 5 06
n . C h r . ( C IL XV I 1 60 ) . D ie f r ühe ren Dokumen te n ennen d i e K oho r te m i t s t a rk v e rkü rz tem Namen . I n a l len d re i F ä l len i s t a be r d avon a u szugehen , d aß d i ese lbe E inhe i t g eme in ti s t" . S i e i s tm i t e i ne r Angabe b e iT ac i tu s i nV e r b indung z ub r ingen , d i e b e sag t , d aß Ag r ico la a l s G ouve r n eu rv on B r i tann ien z uZ e i ten V espas ian s d em r öm ischen H ee r n eue E inhe i ten e i ng l iede r te , i ndem e r e i nhe im ische S o lda ten a u s d en s üd l ichen , l ä ng s t b ef r iede ten G eb ie ten i n Aux i l ia re inhe i ten z u sammenf aß te " . Da I u l iu s P an sa a uf d e rI n sch r if ta l sV e te ran d e rK ohor te b eze ichne t w ird , a l so m inde s ten s z wanz ig J ah re D ien s t g e tan h a t , u nd d i e f r ühes te E rwähnung d e r K ohor te — R ekru t ierung v on
5 11
H i lf s truppen i nB r i tann ien ü be rhaup t u nd d a s ä l te s te M i l i tä rd ip lom v on 8 5 n .C h r . —b erück s ich t ig t w e rden muß , i s t f ü rd i eE n t s tehung d e sA l ta r s e i n Da tum v o rd en n eun z ige r J ah ren n i ch t w ah r sche in l ich ' ' ' .
5 12
5 4
mög l ichke i ten i n d e r Äm te rh ie ra rch ie : H . -G . P f laum , L e s p rocu ra teu r e ques t re s s ous l e Hau t -Emp i re r oma in ( 1950 ) ; d er s . L e s c a r r ie r es p rocu r a tor iennes e que s t re s s ou s l e Hau t -Emp i re r oma in I IV ( 1960 /61) . Z um P a tr imon ium v g l . RE S upp l . X ( 1965 ) 4 95 s . v . p a t r imon ium [ A . K ränz le in ] , z u r V erwa l tung d e r k a ise r l ichen Domänen b es . 4 98 ; 0 . H i r schf e ld , K l io 2 , 1 902 , 2 85 f . g ib t e i ne Z u sammen s te l lung d es k a ise r l i chen P r iva tvermögens , v g l . a uch 0 . H i r schf e ld , D ie k a ise r l ichen V erwa l tung sbeam ten b i s a uf D ioc le t ian ( 1905 ) 4 10 i f . m i t Anm . 4 , d e r v on e ine r P a t r imon ium -Haup tverwa l tung i nP o la s pr ich t . C . Z acca r ia , AAAd 2 5 , 1 989 , 1 4 1 .
h ande l te ss i ch um d i e moderne S t ad t S op ron , e twa 5 9 km
d e s V a te r s a n : T iber iu s C laud iu s u nd v e rb inde t d am i t o f -
S -SO v on W ien i n Ungarn g e legen . I n a ugu s te i sche rZ e i t
f e nba r e i ne G ebu r t d e s V a te r s i nt i be r i sche r Z e i t . We i ter -
t r i t t s i e u n te r d em Namen S ca rban t ia I u l ia i n E r sche i -
h in p os tu l ie r t e r , d aß d i e se r a b d e r G ründung d e r L eg ion
n ung '1 3 .S i e wu rde u n te r V espas ian z um Mun ic ip ium e r -
b zw . n ach E rha l ti h r es B e inamen s , i nd i eL eg ion e i nge t re -
n ann t u nd of en s ich t l ich e r s t i n d i esem Z u sammenhang
t e ni s t . E rs e tz tf er n e rd i e2 5 jäh r ige D ien s tze i t d e rV e te ra -
m i t d em B e inamen F lav ia v e r sehen , w om i t e i n t e rm inus
n en v o rau s , r unde t d i e v e rb le ibende D isk repanz z u e i ne r
p os t q uem f a r d i e E n t s tehung d es A l ta r s g egeben i s t : i n
G ene ra t ion a uf u nd g e lang t s om i t z u e i ne r D a t ie rung i n
f l av i sche Z e i t .
d a s l e tz te D r i t te l d e s 1 .J h s . n . C h r . B e t rach te t man d en N amen d e s V a te r s , f ä l l t a uf , d aß p raenomen u nd n omen
Ka t . 9 2 Q u in tu s D e l l iu s S uper w a rV e teran d e r l e g io XV
g en t i le r öm ischen U r sprungs s i nd , w äh rend d a s c ogno -
A po l l inar i s . R i t te r l in e ' d a t ier t s äm t l iche E rwähnungen
m en e i ndeu t ig g r iech ische rH e rkunf t i s t . Man k ann d ahe r
d i ese r L eg ion i n Aqu i le ia i nf r ühaugu s te ische Z e i t ' ' ' . S i e
z um inde s t n i ch t a u s sch l ießen , d aß T iber iu s
n ennen V e te ranen d e rL eg ion , d i e of en s ich t l ich n i ch tv on
C laud iu s
E paph rod i t ianu s d e r S ohn e i nes F re ige la s senen w a r , d e r
d or t s t ammen u nd a uch n ich t m i t d er L eg ion d or th in d e -
s e ine r se i t s s chon d i e sen N amen f üh r te . F er ne r f ä l l t d i e
d uz ie r t wu rden , s onde r n a l s M i tg l ieder e i ne r v ex i l la t io
Ü be re in s t immung d e r e r s ten b e iden N amen m i t d en N a -
v e ter anorum z u B esa tzung s - o der A rbe i t szweck en n ach
m enbe s tand te i len d e r K a i se r T ibe r iu s u nd C laud iu s a uf ,
Aqu i le ia a bkommand ie r t w a ren . D ieses l e g t d i e V ermu -
w a s z wa r a uf e i ne N amen sgebung z um Z e i tpunk t d e r
t ung n ahe , d aß Q . D e l l iu s S uper e benf a l ls i mZ uge d i eser
H e r r schaf t d e r e n t sp rechenden K a ise r h inwe is t , o hne j e -
O pe ra t ionen n ach Aqu i le ia k am , w a s f ü r e i ne E n t s tehung
d och e i nen v on b e iden k onk re t z ub enennen . D arübe rh in -
d e s A l ta r s i m 1 .V ier te l d e s J h s . s pr ich t , w obe i d i e i m
a u s e r sche in t e sn i ch t z w ingend , d aß E paph rod i t ianu s z u -
Nom ina t iv g e se tz ten N amen a l le r G enann ten d i e sen An -
g l e ich m i t d er G ründung d e rL eg ion d o r t e i nge t re ten i s t—
s a tz u n te r s tü tzen .
d en N amen f üh r te d i e L eg ion a uch i n n achc laud ische r Z e i t . S o k önn te d e r Z e i tpunk t d e rA l ta rauf s te l lung b e l ie -
Ka t .9 6L uc iu sV a le r iu sL ong inu sw a ri nd e rC o Ion ia C lau -
b ig n ach o ben v e r schoben w e rden , b erück s ich t ig t man
d i a S ava r ia z uhau se , e i ne r S t ad t , d i e 4 3 u n te r C laud iu s g e -
a uch d i e T a t sache , d aß V e teranen i n d e r R ege l n i ch t v o r
g ründe t wu rde u nd s i ch a uf d em V e rb indung sw eg z w i schen
i h r e r E n t la ssung h e i ra ten k onn ten . D ie A bkü rzungwe ise
Aqu i le ia u nd C a rnun tum i m h eu t igen Unga rn b ef inde t ' ' ' .
d e r L eg ion C L( aud ia ) p ( ia )f ( ide l i s ) s p r ich t z udem e he r
D ie E rwähnung d e s S t äd tenamen s g i b t a l s t e rm inu s p o s t
f i r e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . n . C h r . a l s d i e b e s tehende
q uem f a rd i e E n t s tehung sze i t d e sA l ta res 4 3 n .Ch r .
F orme l C pf d u rch d i e o ben g enann te a bge lös t wu rde 5" .
Ka t . 9 9 D ie E rwähnung d e r b e iden m i l i tä r ischen E inhe i -
D ie f i gü r l ichen D a r s te l lungen a uf d en N eben se i ten , d i e
t e n , d enen T iber iu s I u l iu s V ia to r a ngehör te , g i b t e i nen
C . Z accha r ia a uße rA ch t l ä ß t , g eben d a rübe rh inau s e i nen
Anha l t spunk t z u r D a t ierung . T ac i tu sm 7 n enn t i m Z u sam -
t e rm inus p os t q uem , d e r i nh ad r ian ische r Z e i t l i eg t5 2" .
m enhang m i t d en E re ign issen um C iv i l is ( c a . 6 9 n .C h r . )
Ka t . 16 L uc iu sV i te l l iu s Ma te r nu su nd S emp ron iu s S t e l -
R e i te rkoho r ten d e r Ub ie r , d i e z um u n tergerman ischen
l aw a ren Z en tu r ionen i nd e r l e g io X G em ina . D ie l e g io X
H ee r g ehör ten 5 1 8 .D . B . S add ing ton s e tz t d i e c ohor s U b i -
f üh r te d en N amen G em ina f a s tv on Anbeg inn i h re rG rün -
o rum E qu i ta ta , b e i d e r T . I u l iu s V ia to r S ubpräf ek t w a r ,
d ung , d i e i nd a s 1 .J h . d a t ier t . D ie z u sä tz l ichen E h renna -
m i t e i ne ru n te rT ibe r iu s a k t iven E inhe i t g l e ich 5 1 9 . D ie c o -
men , d i e s i e i mL auf e d e r Z e i t e rh ie l t , k onn ten — muß ten
h or sI IL us i tanorum , d e rd er V e r s to rbene a l s P räf ek tv o r -
a be r n i ch t g ef üh r t w e rden , s o d aß e i ne D a t ierung a uf-
s t and , h ä l t C ichor iu sf lf ü ri d en t isch m i t e i ne ri m 1 .J h . n .
gr and d er E rwähnung d i ese r L eg ion n i ch t mög l ich i s t . T ro tzdem d a t ie r t R i t te r l ing 5 2 7 d i e I n sch r if t o hne w e i te re
C h r . i n G erman ia i nf er ior g e legenen K ohor te 5 2 1 ,v on d er a ngenommen w ird , d aß s i e e i ne d e rv on C aec ina i mJ ah re
Angabe v on G ründen i n d i e Z e i t d e s Auf en tha l te s d e r
6 9 n .C h r . n ach I t a l ien g esch ick ten E inhe i ten s e i . D a T i -
L eg ion am N ieder rhe in z w ischen 7 0 u nd 1 03 n .C h r .
b e r iu s I u l iu s V ia tor i n b e iden C ohor ten n ache inande r D ien s t t a t u nd b e i e i nem Wech se l v on e ine r z u r a nde ren E inhe i t v on d e ren r äum l iche r Nähe a u szugehen i s t , muß
5 1 3 v g l . T he P r ince ton E ncyc loped ia o f C las s ica l S i tes ( 1976 ) s .v . S ca r b an t ia I u l ia , 8 12 [ SZ . K . P öczy ] . 5 1 4 RE X I I ( 1925 ) 1 748 s .v .L eg io . 5 1 5 z u rN ennung d e r l eg io XV A po l l inar i s i nA qu i le ia : A rch . e p igr . M i t t . I X ( 1885 ) 2 48 N r . 1 ;P a is S upp l . 1 82 , 161 . 5 16 V g l . T he P r ince ton E ncyc loped ia o fC la s s ica l S i tes ( 1976 ) s .v .C o lon ia C laud ia S ava r ia 2 32 . 5 17 T ac . h i s t I V 2 8 . 5 18 R E I V ( 190 1) 3 45 s .v .C oho r s [ C ichor iu s ] . 5 19 D . B . S add ing ton , Aqu i lNo s t 6 9 , 1 988 , 7 0 ; G . A lf ö ldy , D ie H i lf s t ruppen d e r r öm ischen P rov inz G erman ia I nf er io r . E p ig raph ische S tud ien 6 ( 1968 ) 7 3 , g eh t v on e i ne r K on s t i tu ierung d e r R e i tekohor te b e re i t s u n te r Augu s tu s a u s . 5 20 R E I V ( 190 1) 3 13 s .v .C oho r s [ Ch icor iu s ] . 5 21 V on d er en Anwe senhe i t z eug t e i n G rabs te in i nK ö ln C IRh 3 12 .
e r d i e Äm te r v o r d em J ah re 6 9 n . C h r . i nnegehab t h a b en 5" . I n d i esen Z e i t raum w e isen a uch d i e p rosopog ra p h ischen Un te r suchungen : D er V a te r i s t s e inem N amen u nd s e inem S t a tu s n ach z u u r te i len ( e r w a r F re ige la sse n e r ) u n te r Augu s tu s g ebo ren . D e r S ohn t r äg t d i e V orna men d e s K a ise r s T iber ius . Au s d e r Komb ina t ion d e r g enann ten F ak ten e r g ib t s i ch d emnach e ine D a t ie rung d es A l ta r s w ah r sche in l ich um d i e M i t te d es 1 .J E . n .C h r . Ka t . 12 D e r V a te r d e s T iber iu s C laud iu s A s ty lu s w a r V e te ran d e r l e g io V I I IC laud ia p ia f ide l i s . D a i h rd e rB e i -
Z u d en i n Aqu i le ia e rwähn ten Aux i l ia re inhe i ten s .S add ing ton a .0 . 7 4 , d or t a uch d ie Name d e r jen igen , d ie P räf ek ten u nd n ied r ige Of f iz ie re i n d en H i lf s t ruppen w a r en . 5 23 RE X I I ( 1925 ) 1 628 s .v .l e g io [ R i t ter l ing ] . 5 24 C . Z accha r ia , AAAd XX IX , 1 987 , 1 31 A nm . 7 . 5 25 R E XX IV ( 1952 ) 1 682 s .v .l e g io [ R i t te r l ing ] . 5 26 s .h i e r : V2 . D ie P or t rä tf igu ren , S .3 4 . 5 27 RE XX IV ( 1952 ) 1 689 s .v .l eg io [ R i t te r l ing ] . 5 22
n ame e r s t u n te r C laud iu s , 4 2 n . C h r . , v e r l iehen wu rde 5 2 3 , muß d e r A l ta r n ach d i esem Z e i tpunk t e n t s tanden s e in . E ine rD a t ie rung d e sA l ta ri nd a s l e tz te D r i t te l d es 1 .J h s . , w ie s i e C . Z accha r ia 5 2 4 v o r sch läg t , i s t n i ch t o hne w e i te res z uzu s t immen . Z u r B egründung f ühr t e rd a s Onoma s t ikon 5 5
Ka t . 1 36 E inen H inwe i s a uf d i e E n t s tehung sze i tk ann d e r Namen sangabe d e s B a to la u nd d e s P a iu s i nV e rb indung
Ka t . 1 85 T i tu s Ma rc iu s Omunc io b eze ichne t s i ch a l s
m i t i h rem B eruf e n tnommen w e rden . I n d e rR ege l e rh ie l t en d i e c l ass iar i i n ach e i ne rD ien s tze i tv on 2 6 J ah ren m i t
L eg ion v on Ag r ico la u n te rV espa s ian g egründe t , i h re M i t g l iede r w oh l h aup t säch l ich a u s O ber i ta l ien u nd S üdga l l i -
d em M i l i tä rd ip lom i h rB ü rge r rech t ' ' ' . D a s F eh len d e rt r ia
e n r ekru t ie r t 5" . D en B e inamen f e l ix w ird s i e n u r w en ig
V e te ran d e r l e g io 1 1 1F lav ia f e l ix . 7 0 n . C h r . wu rde d i e
n om ina i s t d am i t z u b egründen , d aß B a to la w äh rend s e i -
s pä te r e rha l ten h aben , w om i t e i n t e rm inus p os t q uem f ü r
n er D ien s tze i t s t a rb u nd P a iu s z um Z e i tpunk td e r Auf s te l -
d i e E n t s tehung d es A l ta r s g ewonnen i s t .
l ung e benf a l ls n och d e rF lo t te a ngehör te , b e ide a l so n och n ich t d a s v o l le r öm ische B ü rge r rech t b e saßen 5 2 9 .D a s e i t V espa s ian f ü r d en F lo t tend ien s t I ngenu i tä t e r f o rde r l ich w a r , muß i h re D ien s tze i t v o r d i e sem Z e i tpunk t g e legen h aben 5 3° .A uf grund d e s B uch s tabenduk tu s g l aub t B ro i lo e i ne D a t ierung i nd e rM i t te d es 1 .J h s . n .C h r . v e r t re ten z u k önnen . A uch d e r „ A rcha ismu s" , d e r s i ch i nd e r S ch re ib w e ise C lupeo a n s te l le v on C l ipeo a u sd rück t u nd n u r b i s z u rM i t te d e s 1 .J h . n .C h r . n achw e isba ri s t , s p r ich t s e ine r Me inung n ach d af i i r .
Ka t . 1 87 Qu in tu s C aec i l iu s T e lesphoru s b ek le ide te d a s Am t e i nes s ev ir F lav ia l i s . Ana log z u d en S ev i r i Augu s ta l e s , d i e i nd en S täd ten u .a .f ü r d en Ka ise rku l t d e s Augu s t u s v e ran twor t l ich w a ren , b e t reu ten d i e S ev i r i F lav ia le s w oh l d en Ku l td e rF lav ier" 6.D ad i es e r s tn ach d e rD iv in i s i e rung d e s K a iser s V e spa s ian mög l ich wu rde , l i eg t e i n t e rm inus p os tq uem f ü r d i eE n t s tehung d es A l ta r s v o r . Ob a ufgrund d e r d amna t io m emor iae Do m i t ian , 9 6 . n . Ch r . , a uch d i e Ku l thand lungen f ü r d a s G esch lech t d e r F lav ie r e i nges te l l t wu rden , i s t f r ag l ich . I n d i esem F a l l i s t v ie l -
Ka t . 1 81 D ie G ründung d er l eg io p r ima a d iu tr ix , d e r L uc ius G em in ius Max imu s a ngehör te , e r fo lg te i m J ah r e 6 8 . D en B e inamen p ia f ide l is e rh ie l t d i e L eg ion u n t e rT ra jan z w ischen 9 8 /99 u nd 17 n .C h r ." 1.D am i t i s t e in t e rm inus p os t q uem f ü r d i e E n ts tehung d es A l ta r s g ewonnen .
l e ich t v on e i ne r s pä teren E rwähnung d er P r ies ter schaf t a l s e ben n ach d i esem J ah ra bzu sehen , wom i td e rZ e i t raum d e r E n t s tehung a uf d i e J ah re z w ischen 8 0 /81 u nd 9 6 b e s ch ränk t w ä re . Ka t . 2 12 M i t d e r Ewähnung d e r l eg io I I t a l ica , i n d er L uc iu s C ae l iu sA r r ianu s a l sA rz tt ä t ig w a r , l i eg te in t e rm i n us p os t q uem v o r . S i e wu rde u n te r Ma rc Au re l um d a s
Ka t . 1 84 Du rch d i e M i tg l ied schaf t d e s P r imu s V a le r iu s
J ah r 1 65 n .C h r . g eg ründe t" 7.S om i t w ird d er A l ta r n ich t
Mag ir ra i nd en C o l leg ien d e rf abr i u nd d e r c en tonar i i i s t
v or d em l e tz ten D r i t te l d e s 2 .J h s . e n ts tanden s e in .
e in t e rm inus p os t q uem n on z u e rm i t te ln . Ma rc Au re l b e -
Ka t . 2 24 K a ru s w ird a l s k a ise r l iche r F re ige la ssene r b e -
s t i mm te i ns e inen D ige s ten , d aß n i emand z we i C o l leg ien
z e ichne t . D ie V e rdopp lung d e s l e tz ten B uch s taben d er
z ug le ich a ngehören d ü rf te" 2.D a rau s d a rf g e sch lo s sen
Abkü rzung f ü r Augu s t i e n t spr ich t d e r s e i t d em 2 . J h . n .
w erden , d aß d i e Mög l ichke i t v o r d i e sem Z e i tpunk t b e -
C h r . ü b l ichen Au sd ruck swe ise f ü r meh re re P e r sonen g le i -
s t and . Maßgeb l ich f ü r d i e se P rax is w a ren d i e P iv i leg ien ,
c hen R anges" 8.Man k ann d a rau s s ch l ießen , d aß Karu s
d i e d i e M i tg l ied schaf ti nd en v e r sch iedenen V e re inen m i t
d er F re ige la ssene z w e ie r K a i se r w a r , w a s f r ühes ten s 1 61
s i ch b rach ten" 3.D a s V e rbo t Ma rc Au re ls g a l t v or a l lem
n . C h r . u n te r Ma rc Au re l u nd L uc iu s V eru s d e r F a l l s e in
u nd v ie l le ich t a u ssch l ieß l ich f ü r d i e c o l leg ia l i c i ta , a l so
k onn te , w orau s s i ch e i n t e rm inus p os t q uem e rg ib t .
d i e l i zen s ie r ten , v om S ena t o de r P r incep s e r laub ten C o l l e g ien" 4,z u d enen s owoh l d i ef abr i a l s a uch d i e c en tona -
Ka t . 2 35 C a iu s V ir iu s S ab inu s n enn t s i ch s e lbs t e i nen
r i i g ezäh l t w e rden d ü r f en . M i t e i ne r of enen Z uw ide r -
V e te ranen d e r l e g io X I I I G em ina . D en B e inamen Mar t ia
h and lung
g egen
d i e se s
G ebo t ,
d i e
w ie
h i e r
s oga r
V i c tr ix e rh ie l t d i e L eg ion n ach d em S ieg ü be r d i e Auf -
i n sch r if t l ich b ewe isba r w a r , k ann n ach d em E r laß d e s
s t änd ischen i n B r i tann ien um 6 2 n . C h r . , w om i t e in t e r -
Ma rc Au re ls n i ch t g e rechne t w erden , s o d aß d e rA l ta rv o r
m inus p os t q uem f ü r d i e E n t s tehung d es A l ta r s g egeben
d essen R eg ie rungsze i t e n t s tanden s e in muß .
i s t" 9. J .R i t ter v on A schenbach , D ie l a te in ischen I nschr if ten m i t d en Namen r öm ische r S ch if f e v on b e iden P rae tor ischen F lo t ten z u M i senum u nd R avenna ( 1875 ) 5 f . 5 29 F .B ro i lo , I s cr iz ion i L ap idar ie L a t ine d e l Mu seo Naz ina le Concord ia d i P or togruaruo 1( 1980 ) 6 2 . N r . 2 5 . 5 30 T . Mo rnm sen , R öm isches S taa t s rech t I I [ 1887 12 4 50 Anm . 1 . 5 31 RE X I I ( 1925 ) 1 390 s .v .l eg io [ R i t te r l ing ] . 5 32 D ig . XLV I I 2 2 , 1 2 . 5 33 F .M . Au sbü t te l , Un ter suchungen z u d en V ere inen i m We s ten d es r öm i s chen R e iches ( 1982 ) 1 02 i f . z u d en v e r sch iedenen P r iv i leg ien ; 3 6 m i t A run . 1 7 z um V e rbo t d e r Doppe lm i tg l ied schaf t u nd z ud en P e r sonen , d ie a u ch n ach d em V erbo t z we ie r le i V e r e inen a ngehör ten ; 1 04 z u r B egrün d ung d es V erbo t s . 5 34 Au sbü t te l a .0 . 1 4 . 5 28
5 35
5 36
5 37 5 38 5 39
RE X I I ( 1925 ) 1 540 i fs .v .l e g io [ R i t te r l ing ] . RE I V ,1 [ 190 1] s .v .C o l leg ium 3 81 [ Kornemann ] ; G . W is sowa , R e l ig ion u nd K u l tu s d e r R öme r ( HdA 1 912 ) 3 45 f .5 65 . I n An lehnung a n d en a u g u s te ischen K a i se rku l t wu rde n ach d em T ode V espa s ian s i n Rom e ine P r ies te r schaf t v on S oda les F lav ia le s g egründe t , d eren M i tg l ieder f ü r d ie Auf rech te rha l tung d e r Ku l thand lungen f ü r d a s Ka ise rhau s s o rg ten . RE X I I ( 1925 ) 1 468 s .v .l eg io I I t a l ica [ R i t te r l ing ] . E . Meye r , E inf ührung i n d ie l a te in ische E p ig raph ik ( 1973 ) 8 6 . RE X I I ( 1925 ) 1 731 ; 1 746 s .v .L eg io X I I I I G em ina [ R i t te r l ing ] ; E . S te in , D ie k a ise r l ichen B eam ten u nd T ruppenkörper i m r öm ischen Deu tsch l and u n te r d em P r inz ipa t ( 1932 ) 1 00 i f .
5 6
V I I . S ta tu s u nd S te l lung i nd er G e se l l schaf t
G ab e sn un G ese l l schaf t sgruppen , d i e d en A l ta ra l s G rab -
d en j ewe i l igen Am t s inhabe r u nd s e ine F am i l ie e i nnahm .
ma lf or rn b evo rzug ten? D ie Z ugehör igke i t z u e i ne r P o s i t i -
Un te r d en G enann ten e r sche inen s ech s D eku r ionen , w o -
o n , d i e d i e S t if te ri nne rha lb d e r s t äd t ischen G eme in schaf t
v on z we i p os thum e rwähn t w e rden 5 2 .D ie a nde ren t r e ten
e i nnehmen , d ef in ier t s i ch e i ne r se i t s d u rch i h ren r e ch t l i -
z ug le ich a l s S t if t e r d es A l ta r s a uf u nd s t e l len s o i h re L e i -
c hen S t a tu s" ° ; s i e i s t a l so a bhäng ig d avon , o b d i e G e -
s t ung u nd e r re ich ten E h ren b ere i t s z u L ebze i ten d a r5 3 .
n ann ten i n genu ine r ,
F er n e r w e rden e i n a ed i l is ( Ka t . 2 42 ) u nd e in q ua t tuorv ir
l i ber t ine r o de r u nf re ie r Abkunf t
s i nd" ' . A nde re r se i t s i s t d a s öf en t l iche An sehen d e s B e -
q u inqenna l i s ( Ka t . 1) g enann t .
t r ef f enden f i r s e ine P os i t ion i n d e r G eme in schaf t a u s -
D en w e i tau s g röß ten An te i l i nd e r Äm te rh iera rch ie s t e l len
s ch laggebend , w obe i d i e s n u r b ed ing t v om r e ch t l ichen
d i es ev ir im i ti n sge sam t 3 7 E rwähnungen , wobe i i nd i ese r
S t a tu s um someh r a be r v on s e ine r F inanzk raf t a bhäng ig
Auf s te l lung n i ch t z w ischen s ev ir i o de r s ev ir iA ugus ta le s
i s t ; b e ide F ak to ren s i nd d u rch d i e i n sch r if t l iche E rwäh -
o de r s e v ir i a nde re r K o l leg ien u n te r sch ieden w ird" 4.1 3
n ung d e s B eruf s o de r Am te s z u e rm i t te ln . D ie h e te rogene
d e r Am t s inhabe rs i nd l i ber t iner H e rkunf t ' ' ' , n u rz w e i w e i -
E r sche inung d er I n sch r if t enf ormu la re e rmög l ich t k e ine
s en s i ch d u rch i h re F i l ia t ion d eu t l ich a l s F re igebo rene
g rund sä tz l iche Au ssage ü be r d i e g e se l lschaf t l iche S t e l l ung d e rA l ta r s t if t e ru nd empf änge r . Nu re twa e i n D r i t te l
Z u r R ech t ss te l lung A ngehör ige r v e r sch iedene r „ S tände" v g l . G . A lf ö ldy , R öm ische S oz ia lge sch ich te ( 1975) 1 88 ; 1 21 . 5 41 D ie r ech t l iche Un ter te i lung d e r i ngenu i i np e r egr in i u nd c i ve s L a t in i , a l so 5 40
d e r t i t u / i e n thä l t d eu t l iche o de r v e r sch lü sse l te Angaben , d i e i n e i ne B e t rach tung u n te r d i e sen G es ich t spunk ten m i te inbezogen w e rden k önnen .
B ü rge rm inde r en R ech t s , s i nd a uf d e rG rund lage d e rA l ta r insch r if ten k aum d u rchzuf üh ren ( vg l . d azu H . P f lug , R öm ische P or t rä t s te len i n O ber i ta l ien [ 1987 ] 1 33 , d e r a l s K ennze ichen e ine s c i v i s R omanu s d en Namen d e s V a t e r s , n omen g en t i l e u nd Angabe d e r t r ibu s v o rau sse tz t . L e tz te r e k onn te , muß te j edoch n i ch t g ef ühr t w e rden u nd i s t a l s D ef in i t ion sk r i te r ium d ahe r n u rb ed ing t b rauchba r . ) A l s s i che r i ngenu in g e l ten n u rd ie jen igen , d i e e ine F i l ia t ion a ngeben , b zw . d e r en E l tern i m Z u sammenhang g enann t w e rden . A ls l i ber t i w e rden d i e jen igen e inges tuf t , d i e i h r en P a t ron e rwähnen . Auch f eh lende F i l ia t ion i n V e rb indung m i t c ognom ina g r iech ische r H e rkunf t k önnen e i n H inwe i sa uf l i ber t ine H e rkunf ts e in , wobe i d ie sn ich tz w ingend i s t . S k laven l a s sen s i ch d u r ch d i e a u sf t ih r l iche Angabe , S k lave d e s . , a be r a uch d u r ch d en e i n te i l igen Namen e rkennen . 5 42 M i te inbezogen s i nd a uch d ie F ä l le , i n d enen e ine P e r son meh r e re Äm te r a uf s i ch v e re in ig t , b zw . wo meh re re P e r sonen m i t Äm tern a uf t r e ten . 5 43 A lf ö ldy a .0 . 6 7 : „ Angehör ige d er k ommuna len Obe r sch ich ten ( zu d enen d i e Am t s inhabe r z äh l ten ) w a ren v ermögend ." E ine Übe r s ich t d e r V e r d i en s tmög l ichke i ten v er sch iedene r Am t s inhabe r g ib t R . Duncan -Jones , T he E conomy o ft h e R oman Emp i re ( 1974 ) 1 54 , d anach e rhä l t e in A ed i l i nC remona 2 0 .000 , e i n S ev ir i n F orum S emp ron i 2 000 S e s te rzen . 5 44 K a t . 3 9 . 4 2 . 9 9 . 5 45 K a t . 4 0 . 9 8 . 16 . 17 u nd 1 52 , w o s i ch d e rD iens tgrad a n d e rD a r s te l lung d es Z en tur ionens tabe s a b lesen l äß t . 5 46 K a t . 1 7 . 2 2 . 2 3 . 3 6 . 5 5 . 6 4 . 9 2 . 9 6 . 1 03 . 12 . 1 81 . 1 85 . 2 32 u nd 2 35 ; B e i K a t . 2 2a i s t w egen d e r f eh lenden I nschr if t e ine n ähe re B es t immung d es D iens tg rades n i ch t mög l ich . E ine S onde r s te l lung n ehmen d ie G enann ten v on Ka t . 1 2 u nd 2 12 e in , b e ide ü b ten e inen a uch i m z iv i len L eben e x i s t ierenden B eruf a u s . 5 4 7 K a t . 15 . 2 37 . 5 48 D ie o ben a uf gezäh l ten B eruf ew e rden h ie rb i s a uf Ka t . 5 2 . 6 7 u . 1 05 v on S k laven a u sgeüb t . D ie b esonde re E rwähnung d e rT ä t igke i ten w i rd i h r em S k lavens tand z u v e rdanken s e in ; d enn n u r a uf d iese we ise k onn ten s i e s i ch v on d e r Ma sse d e rü br igen S k laven a bheben . 5 49 K a t . 5 3 . 5 6 . 9 4 . 2 15 F u t te rhänd le r u nd 2 27 We inhänd le r . 5 50 Au snahmen b i lden K a t . 2 1 u nd 1 93 . E r s te re r n enn t e inen K ammhe r s t e l le r ; i n d er I nsch r i f t d es z w e i ten t r e ten l anar i c oa tore s a l s S t if te r a uf . 5 51 K a t . 5 8 , wo d e rV er s torbene b zw . S t if te r l ed ig l ich d u rch d ie Da r s te l lung d e r Handwe rkzeuge a uf d e r V o rder se i te d e s A l tar s a l s A rch i tek t o de r Mau re r i den t if z ie r tw e rden k ann . Da sse lbe g i l t f ü r Ka t . 6 6 u nd 15 . B e i d ema le w e isen H andwerkzeug u nd Umf e ld d er Da r s te l lung a uf d en Me tzge rberuf h in , o hne d aß s i ch e ine b es tä t igende E rwähnung i n d en I n schr if ten f i nde t . E ben so v erhä l t e s s i ch m i t K a t . 5 ,a uf d es sen V o rder s e i te zwe i S chm iede b e i d e rA rbe i t d a rges te l l tw erden ; a uch h ie rf eh l td ie B e ruf sbeze ichnung i n d e r I n schr if t . Auf K a t . 8 5 w e is t n u r d i e D a r s te l l ung d er S ch re ibu ten s i l ien a uf d en B eruf h in . B e i Ka t . 1 30 i s t d i e I n s chr if tz e r s tör t . E ine Au snahme s t e l l td e rT ex ta uf Ka t . 1 2 d a r , i nd em d e r V e r s to rbene a u sd rück l ich a l sA r ch i tek t b eze ichne t w i rd . Da e r d i ese T ä t i gke i tj edoch b e i e iner K ohor te a usüb te , muß e r d em m i l i tär ischen B e r e ich z ugeordne tw erden . Ähn l ich v e rhä l te ss i ch m i t L . C ae l iu sA rr ianus ( Ka t . 2 12 ) , d e r s e inem B eruf a l sA rz t b e i d er l eg io I I t a l ica n achg ing . 5 52 K a t . 3 6 . 1 06 . 5 53 K a t . 1 66 . 1 88 . 1 99 . 2 32 . 5 54 K a t . 1 4 . 1 7a . 3 2 . 3 3 . 3 5 . 3 7 . 5 5 . 6 7 . 6 8 . 8 1 . 8 6 . 8 7 . 9 7 . 1 05 . 11 . 1 20 . 1 22 . 1 27 . 1 39 . 1 69 . 1 71 . 1 83 . 1 86 . 1 87 . 1 94 . 1 97 . 1 98 . 2 09 . 2 13 . 2 13 . 2 16 . 2 23 . 2 25 . 2 322 . 2 33 . 2 36 . 2 38 . 5 55 K a t . 1 4 . 1 7a . 3 1 . 3 2 . 3 3 . 3 5 . 5 5 . 6 8 . 11 . 1 27 . 1 71 . 1 86 . 2 13 .
L ed ig l ich i n7 3 F ä l len s i nd d en I n sch r if t en I n f orma t ionen ü ber Äm te ro de rB e ruf ez ue n tnehmen ' ' ' . Man t r enn tz w i s chen B e ruf en , d i e z um E rwe rb d e s L eben sun te rha l te s a u sgeüb t w e rden u nd ü ber t ragenen Äm tern . H ie r i s t f e r n e r z u u n te r sche iden z w ischen Äm tern m i t p o l i t ische r F unk t ion , z u d enen D ecu r ionen , d uumv ir i o de r q ua t tuor v i r i q u inquenna le s z äh len u nd s o lchen , d i e z u b ek le iden i ne r s te rL in ie a l sE h re a nge sehen w u rde . Z ud i e sen g ehö r en a l s K u l täm te r d i e S ev ir i . D ie Ü be rnahme v on Äm te rn i nb e iden G ruppen s e tz t e i ne g e s icher te f i nanz ie l le S i tua t i on v o rau s . Anwä r te r a uf d i e h öh e ren Äm te r b enö t ig ten G e ld , um i nd i e f ü r d i e B ek le idung d i ese r Äm te r e n t sp re c hende C en su s Ida sse z u g e langen ; d i e S ev ir i muß ten f ü r d i e Aufnahme i n d a s S ech smänne rco l legünn e i ne b e s t imm te G e ld summe e n t r ich ten 5 4 3 . Un te r d en B eruf en , d i e i n sch r if t l ich E rwähnung f i nden , g ehö ren 2 5 d em m i l i tä r ischen B e re ich a n . D abe i s i nd d i e h öhe ren D ien s tgrade , w ie P raef e l c ten 5 4
u nd C en tu r io -
n en 5 4 v on d en V e te ranen 5 4 6 u nd e i nf achen S o lda ten 5 4 7 z u t r ennen . S ech sI n sch r if t en n ennen B eruf e , d i em i tV erwa l t ung s tä t igke i ten i m w e i tes ten S inn z u b e t i te ln s i nd : E in d i spensa tor ( Ka t . 4 ) , e i nn ummu lar iu s( Ka t . 1 9 ) , e i na c tor ( Ka t . 6 1) , e i n a d iu tor ( Ka t . 6 7 ) , e i n a r car iu s ( Ka t . 1 05 ) u nd e i n v i l icus ( Ka t . 1 28 ) . E inma l w i rd d em L eh re r d e r F am i l ie e i nG raba l ta ra ufge s te l l t( Ka t . 1 ) , e i na nde res Ma l g edenk t man d e r Amme ( Ka t . 5 2 ) , e i n v ena tor w i rd i m T ex t v on K a t . 1 66 e rwähn t '4 8 .H inzu k ommen d i e I n s chr if t en , d i e K auf leu te -n ego t ia tor e s -n ennen 5 4° .Z iv i le H andwe rk sbe ruf e f eh len i nd en I n sch r if t en 5" .D e rA r ch i t ek t , d e r S chm ied , d i e d re i F l e i sche r u nd d e r S ch re ibe r , k önnen l e d ig l ich d u rch d en B i ld schmuck a uf d en A l tä ren d en e n t sp rechenden B eruf en z ugeo rdne t w e rden" 1. I n 4 2 I n sch r if t en , a l so i n ü be r d e r H ä lf t e d e r i n F rage k ommenden T ex te , w e rden d i e Äm te r d e r S t if te r /V e r s to r b enen g enann t . D iese s V e rhä l tn i s b e leg t d en h ohen S t e l l e nwer t , d en d i e B ek le idung e i ne s öf en t l ichen Am tes f ü r 5 7
a u s . B e i d en ü br igen i s t e i ne k la re E n t sche idung n i ch t z u
men t . S i e wu rde i n Ma s seng räbe rn b es ta t te t 5" u nd t r i t t d emzuf o lge n i ch t i n E r sche inung . E in Ü be rhang d e r A l -
t r ef f en" 6. D e r r e ch t l iche S ta tu s d e r S t if t e r l ä ß t s i ch i n 1 06 F ä l len e rm i t te ln . D abe i v e re inen d i e jen igen , d i e d u rch Angabe d e r F i l ia t ion k l a r e rkennba r F re igebo rene w a ren , m i t 5 9
t a r s t if tungen u n te r d en F re ige la s senen e n t sp r ich t d e r a l l g eme inen B evö lkerungss tr uk tu r i n d en S t äd ten 5 6 4 . S o k önnen d i eA l tä re a l s modebed ing te E r sche inung d e s
S tück d en g röß ten An te i l d e rA l ta r s t if tungen a uf s i ch . V on
1 .u nd b eg innenden 2 . J h s . n . C h r . a ngesehen w e rden ,
d en jen igen , d i e d u rch d i e E rwähnung d e r P seudof i l ia t ion
d i e i ng l e icher We ise S k laven , F re ige la s senen u nd I nge -
e i ndeu t ig d em F re ige la ssenen s ta tu s z uzu rechnen s i nd ,
n u inen a l s D enkma l i h rer G räbe r d i en ten . D ie T a tsache ,
l i eßen l e d ig l ich 4 1 P e r sonen A l tä re a uf s te l len . F re i l ich i s t
d aß L iber t ine h äuf ig g roßf o rma t ige re E xemp la re m i t
d i e Anzah l d e r S t if te r , d i e a uf grund d e rf eh lenden F i l ia t i -
b esonde r s a uff ä l l iger D ekora t ion e r r ich te ten , v erd ien t
o nu nd d e s g r iech ischen c ognomen" ' e benf a l ls d em l i ber -
a u sdrück l ich e rwähn t z u w erden . S ie b e leg t e i n w e i te res
t i nen S t a tu s z ugew ie sen w e rden k önnen m i t 9 8 E rwäh -
Ma l d a s S t reben n ach öf en t l icher Akzep tanz d u rch
n ungen g egenübe r 2 9
u nverhä l tn ismäß ige S e lbs tda r s te l lung b e i A ngehör igen
E rwähnungen v on v ermu te ten
d i eser G ruppe . D ie Übe rbe tonung d er e i genen P e r son
i ngnu inen S t if tern , w e i tau s g röße r" 8.
d u rch d i e E rr ich tung monumen ta ler A l tä re u nd d i e Au s -
D ie A l tä re m i t R e l ief s s i nd i n b e iden G ruppen g l e ich -
w ah l a ufwend ige r D ekora t ion i s t v or a l lem i m 1 .J h . n .
mäß ig v e r te i l t . A l le rd ing s z e igen d i eA l tä re , d i e v on F re i -
C h r . f e s tzu s te l len . I m V e r lauf d es 2 . J h s . n . C h r . v e r -
g e la ssenen s i b i e t v i vus f ec i t a ufge s te l l t wu rden , g roß -
s chw immen d i e Un te r sch iede z unehmend . A uch d i e
f o rma t ige re u nd h äuf ig a uf f a l lende re R e l ief s a uf d en
l i ber t i b eg innen e i ne e he r a ngepaß te G rabkun s t z u b e -
N ebense i ten" 9.
v orzugen .
E s b l e ib t f e s tzuha l ten , d aß w ede re i ne B e ruf sgruppe n och
D ieses h äng t e i ner se i t s m i t d e r k un s tge -
s ch ich t l ichen E n tw ick lung d e r Denkma lf orm z u sam -
e i ne b e s t imm te s oz ia le S ch ich t d er G ese l lschaf td i e F orm
men , d i e b ere i t s i m a usgehenden 1 . J h . n . C h r . i h re
d es A l ta r s a l s G rabma l b evorzug t . D ie G ruppe d e r S t if te r
B lü te , w a s Anzah l , P rach tu nd Au ss ta t tung b e t r if f t , ü be r -
i s t , w a s i h ren p e r sonen rech t l ichen S t a tu s b e tr if f t , s o h e te -
s ch r i t ten h a t . Andere r se i t s i s t a uch e i ne v e ränder te g e -
r ogen w ie d i e B evö lkerung s s t ruk tu r d e r L and s täd te 5 6° .
s e l lschaf t l iche Akzep tanz d e r F re ige la ssenen z u v ermu -
G eme in sam i s t i hnen a l len j edoch d i e f i nanz ie l le Mög -
t en .
l i chke i t e i nen A l ta r z u e r r ich ten 5 6 1 .D iese Mög l ichke i t
S e lbs tda r s te l lung d er l i ber t i w irkung svo l le r e G e legen -
w e is t a l le Auf t raggebe r e i ner ä hn l ichen , ö konom isch a b -
h e i ten g ebo ten , d en s oz ia len Auf s t ieg z u r S chau z u
D arüberh inau s
h aben
s i ch
f ü r
d i e p e r sön l iche
g es iche r ten S ch ich t d e r B evö lke rung z u . F re i l ich v a r i ie -
s t e l len , e twa d u rch ö f f en t l iche S t if tungen o de r d u rch l u -
r en d i e z u r V erf i igung s t ehenden M i t te l , w ie d i e u n te r -
x ur iöse Au ss ta t tung d es p r iva ten B ere ich s , d e rm i t a l lge -
s ch ied l ichen G rößen u nd Au ss ta t tungen d e r D enkmä le r
me iner z unehmende r Ane rkennung a uch d en S ch ich ten
b e legen 5 6 2 . D e r m isera p lebs f eh l te e sj edoch a n G e ld f i r e i n o rden t l iches B egräbn is o de r e i n G raba rea l m i t Monu -
z ugäng l ich wu rde , d i e l e tz tend l ich ü be r e i nen s oz ia len Auf s t ieg m i ten tsch ieden .
5 56
B isher g a l t d a s S ev ira t , d a s f ü r d ie F re ige lassenen d i e e i nz ige Mög l ich -
k e i t b o t , e in öf en t l iches Am t a u szuüben , a l s w en ig e r s t r ebenswer t f ü r I ngenu ine . D iese T hese muß n ach d e rn euen Un te r su chung v on A . Abr a menko , D ie mun iz ipa le M i t te lsch ich t i m k a iserze i t l ichen I t a l ien ( 1993 ) r eg ionenabhäng ig d if e renz ie r t w erden . 5 57 Z u r s oz ia lh is tor ischen B edeu tung u nd d en P rob lemen b e i d e r B es t im mung d e r c ognom ina v g l . : H . S ohn , B e i t räge z u r K enn tn i s d e r g r iech i s chen P e r sonennamen i n R om . B d . 1( 1971) 1 21 — 1 45 . V g l . d azu a u ch L . R os sT ay lo r ,T he V o t ing D is t r ic t so ft he R oman sR epub l ik ( 1960 ) 1 25 5 58 s .T abe l le , S . 5 9 -61 . D ie d eu t l ich e i nem S ta tu s z uw e i sba r en S t if te r u nd Empf änger wu rden j ewe i ls d u rch e i n xi nd e r e n t sp r echenden S pa l te g e k ennze ichne t . I n u ns iche ren F ä l len wu rde e in ?e i nge se tz t . 5 59 Vg l . e twa Ka t . 3 2 —3 6 . 4 3 . 4 4 . D e r A l ta r d es k a ise r l ichen P roku ra tor s C . O e t iu s R ixa ( Ka t . 4 2 ) i s t v e rg le ichswe ise k le in a u sgef a l len , d e rA l ta r d es M . Appu le iu s Max im ianu s ( Ka t . 1 06 ) , e ines d ecur io , g ehör t zwa r d en g röße ren E xemp la r en a n , z e ig tj edoch k e inen R e l ief schmuck . 5 60 D ies t r if t a uf d ie G esam the i t d er A l ta r s t if tungen w oh l z u ;j edoch s i nd i n Aqu i le ia v erg le ich sw e ise w en ige V er t re te r d er h one s t ior e s a l s S t if te r n achzuw e isen , v g l . d azu a uch C . R eu s ser i n : R öm is che G räber s t raßen ( 1987 ) 2 48 i f . u nd h ie r Ka t . 4 2 u nd 1 06 . 5 61 E ine Z usammen s te l lung d er P r e ise f ü r B egräbn iskos ten u nd G rabs tä t ten g ib t R . Duncan -Jones ,T he E conomy o ft he R oman Emp i re ( 1974 ) 1 66 f . , s o b ezah l t e in Au re l iu s F lav inu s a u s Aqu i le ia ( Aqu i lNo s t 4 -5 [ 1933 1 934 ] 3 0 Abb . 4 9 ) z u e inem Z e i tpunk t , d e r n ach 2 00 n . C h r . g e legen h aben muß , 4 0 .000 S es terzen f ü r s e in G rab . S e in G rab s te in m iß tj edoch n u r 5 5 x5 8 x2 6 cm u nd i s t d am i t v erhä l tn ismäß ig k l e in . 5 62 Z u K os ten v on D enkmä lern s i ehe a u ch : B oschung , G r aba l tä r e 3 9 A run . 5 83 ; F inanz ierung u nd K os ten d e r D enkmä le r b ehand e ln e benf a l l s : T h . P e l ca ry , D ie W ir t schaf td e rg r iech isch röm ischen A n t ik e 2( 1978 ) 1 95 . 11 ; G . A lf ö ldy , R öm ische S ta tuen i ni nV ene t ia e tH i s t r ia ( 1982 ) 3 9 . 4 0f . 5 63 H oraz S a t . 1 ,8 8 -10 . 5 64 Z um h öhe ren An te i l v on L iber t i g egenüber F re igebo r enen z um indes t i n g röße ren S täd ten v g l . G . A lf ö ldy , R öm ische S oz ia lgesch ich te ( 1975 ) 1 21 i f . ; v g l . d azu a uch Duncan -Jones a .0 . 2 59 i f .2 75 m i tA nm . 3 ;d e r s . H is tor ia 1 3 , 1 964 , 1 99
5 8
K a t . N r . 1
I
S
I
?
L
S
K a t . N r .
?
x
x
?
?
2 3
L
?
?
x
4 7
x
x
4 8
x
6
?
?
5 1
7
?
?
5 2
8 9 1 0
?
1 x
x
5 7
1 3
x
x
5 8
x
x
1 5
x
?
x
x
6 2
1 8
?
?
6 3 6 4
x ?
? x
?
x
?
x
?
1 9
x
x
6 5
?
2 0
?
?
6 6
x
2 1
?
x
?
6 7
x
?
x
?
6 8
x
x
6 9
?
x
2 3
x x
2 4
x
2 5 2 6
x
2 7 2 8
x
7 0
x
x
7 1
x
x
7 2
x
?
7 3
x
7 4
x
7 5
?
x
7 6
?
? x
x ?
2 9
7 8
3 1
x
?
x
3 2
?
x
x
7 9
3 3
?
x
8 0
3 4
x
x
3 5
x
3 6
x
4 0
?
?
4 3
x
4 4
x
4 5
? x
x
x x ?
? ?
x
? x x
? ?
?
?
?
x
8 2
?
?
x
8 3
?
x
?
?
? x
x
8 6
x
?
x
x
8 7
?
x
x
8 8
?
?
?
x
8 9
?
x
x
9 0
?
x
x x
?
x
5 9
9 1
x
9 2
x
? x
?
8 4
4 1 4 2
x ?
8 1
?
x
x
?
8 5 x
?
x
3 8 3 9
x
x
?
3 7
x
? x
7 7
3 0
?
x
?
x ?
x
x
x
x x
1 8a
x
x x
x
?
x
x
x
?
1 7
2 2a
?
x
x
6 1
x
x
x
? x
x
x
2 2
?
x
?
6 0
1 6
x
S
x
5 9
x
x
L
x
x
5 6
?
x
1 2
1 4
I x
5 5
?
?
?
5 4
?
x
S
?
5 3
?
?
L
4 6
5 0
x
5
I
4 9
x
x
4
Empf änge r
S t if te r
Empf änger
S t if te r
x
x x
x
?
Ka t . N r . 9 3
I
L
S
?
I x
x x
9 4
x
9 5
x
x
1 40
?
?
x
1 41
x
x
?
?
1 42
9 7
x
?
1 43 1 44
x
9 9 1 00
x
1 01
x
x
1 47
1 02
x
x
1 48
x
1 03
?
x
1 49
x
1 06
x ?
?
x
?
?
1 50
?
1 51
?
x ?
1 08
x
?
1 53
x
x
x
1 52
?
?
1 07
x
1 46
x
?
1 54
x x
1 09
x
x
1 55
10
x
x
1 56
x
x
x
1 57
?
x
?
1 58
?
11 12
x
?
?
13
?
1 59
?
?
?
x
x
1 60
15
?
x
1 61
16
x
?
1 62
17
x
?
1 63 ?
?
?
1 64
19
?
?
1 65
x
1 20
?
?
1 66
x
1 21
x
1 67
x
x
x
x
1 23
1 25a
x
1 26
?
x
1 27
x
x x
1 28
?
?
x
x
1 74
x
?
?
1 75
?
?
?
1 77
?
x
1 78
1 32
?
x
1 79
1 34
?
x
1 81
1 35
?
x
1 82
1 36
?
?
1 83
1 37
?
x
1 84
1 38
1 85
? 6 0
x
?
?
? ?
?
?
? ?
x
1 80
?
?
x
x
1 31
1 33
?
? ?
1 76 x
?
x
1 73
1 29 1 30
? x
?
1 72
x
x
1 69
1 71
?
?
1 25
x
1 68
1 70
?
?
1 24
x
x
18
x
x
?
14
1 22
?
?
x
1 45
x
S
x
?
x
1 05
L
1 39
x
1 04
I
x
?
x
x
?
I
S
L
S
K a t . N r .
L
9 6
9 8
Empf änge r
S t if te r
Empf änge r
S t if ter
x
x
x
? ? ?
x
x
? ?
Ka t . N r .
I
L
S
?
I
L
?
x
x
1 86
S
Empf änger
S t if ter
Empf änge r
S t if te r
K a t . N r .
I
2 32
x
1 87
?
?
2 33
1 88
x
x
2 34
1 89
?
?
2 35
S
?
I
L
x ? ?
?
x ?
?
2 36
x
L
1 90
?
1 91
?
x
2 37
1 92
?
x
2 38
?
x
x
2 39
?
?
1 93
?
1 94
?
1 95
?
? x
2 40
?
?
2 41
x
x
x
x
?
x
1 96
?
?
2 42
1 97
?
?
2 43
1 98
?
?
1 99
x
x
2 00
x
x
2 01
L egende : I= I ngenu i L= L iber t i
x
x
S= S erv i
2 02
?
2 03
?
2 04
?
2 05
?
?
2 06
?
?
2 07
?
?
2 08
x= s i che re Z uo rdnung x
?
?
2 10
?
?
2 12
? ?
2 13
x
2 14
?
x
? ?
?
x x
2 18
?
2 19
x
2 20
x
x
2 21
x
x
2 22
x
2 23
?
2 25
x
?
x x
?
?
?
2 28
x
x ?
2 30 2 31
?
x
2 27
2 29
? x x
2 24
2 26
?
x
?
2 16 2 17
?
? ?
2 12a
2 15
?= u n s iche re Z uo rdnung
?
?
2 09
2 11
?
x
x
?
x ?
6 1
S
?
V I I I .E in V erg le ich u nd e in Au sbl ick
D a i nv i e len B e re ichen d e r Kun s tu nd A rch i tek tu rd i rek te
g l e ich g roßf orma t ige re , p laka t ive B i lde r , d i e a uch ü be r
A bhäng igke i ten d er s t i l i s t i schen u nd f o rma len E n tw ick -
w e i te E n tf ernungen s i ch tba r w a ren .
l ung
z w ischen
s t ad t röm i schem
u nd
p rov inz ie l lem 5 6 5
Kun s t schaf f en b es tehen , d r äng ts i ch d i eF rage a uf , o b d i e s a uch f i rd i eG a t tung d e rh i e rb ehande l ten D enkmä le rg i l t . E r le ich te r t w i rd e i ne s o lche B e t rach tung d u rch e i n i n s i ch g esch lo ssenes E r sche inung sb i ld d e r z u v e rg le ichen d en G eb ie te . Wenn z udem a uf e i nen ä qu iva len ten F o r s chung s s tand z urückgegr if f en w e rden k ann , d e r d a rüber h inau s u n te r ä hn l ichen F rages te l lungen e r re ich t wu rde , l ohn t d i e se B e t rach tung um someh r . F ü r d i e s t ad t röm i s chen G raba l tä re l e is te te d i ese A rbe i t D . B oschung . S o wu rde i nd en v o rangegangenen K ap i te ln h äuf ig a uf P a ra l -
I m G egen sa tz d azu s e tz t d i e Auf s te l lung d e r s t ad t röm i s chen A l tä re e i n d i rek te s G egenüber t re ten d e s B e t rach t e r s v o rau s , f o rder t e s g e radezu . D aher ü berw iegen h i e r l d e inf orma t ige R e l ief s , d i e z udem g eme in sam m i t d en I n sch r if t en a uf d en V o rder se i ten e r sche inen . S i e s i nd i n d er Au swah l d e rD ekora t ionen s eh rv i e l d e ta i l re iche ru nd z i er l iche r . Zwa r f i nden s i ch a uch h i e r D a r s te l lungen a uf d en Neben se i ten , d och f üh r te d i e Auf s te l lung d e r A l tä re i n N ischen u nd g esch lossenen R äumen d azu , d en Wer t d er Neben se i ten a l s D eko ra t ion s f läche z u v erm indern .
l e len , v o r a l lem a be r a uf d i e Un te r sch iede d e r o be r i ta l i -
D a s b edeu te t k onk re t , d aß b e s t imm te D eko ra t ion skon -
s chen G raba l tä re z u d en s t ad t röm ischen E xemp la ren v e r -
z ep te , d i e s i ch i m s t ad t röm ischen B ere ich g roße rB e l ieb t h e i t e r f reu ten , s eh r v e rände r t o de r g a r n i ch t i n d a s R e -
w ie sen u nd e i ngegangen .
p er to ire d e r o ber i ta l ischen G raba l tä re a uf genommen wu r -
D ie A spek te s o l len h i e r i nk u rze r F orm n och e i nma l g e -
d en . S o e n tf a l len , a bgesehen v on w en igen Au snahmen ,
s amme l t u nd v o rges te l l t w e rden .
f i gü r l iche D ekora t ion d e r V o rde r se i te s ow ie d i e K an ten
E in maßgeb l iche r Un te r sch ied z w ischen b e iden G ruppen
v e rdeckende S chmucke lemen te . W idder - o de r S t ie rköpf e
w i rd z unäch s t i m D enkma lumf e ld e rkennba r . Während
a l s E ck lösungen s i nd n ich t z u f i nden ; G i r landen t r e ten i n
d i e G räbe r s t raßen i n R om d u rch Mau so leen , G rabhäu ser
a usgep räg te r F orm n i ch t i n E r sche inung .
u nd f a s saden g epräg t s i nd , ü berw iegen i n Aqu i le ia k l e i -
B e ide S chmucke lemen te g e l ten a l s g ö t tera l ta r spez if ische
n e re u nd m i t t le re G rabbez i rke , d i e m i t n i ed r igen Umf a s -
K ennze ichen . I h r F eh len o de r v ere inze l te s Auf t re ten b e i
s ung smaue rn v e r sehen s e in k önnen . I n R om b eda rf e s e i -
A l tä ren i n O be r i ta l ien l ä ß t i h re V erwand t schaf t z u d en
n es E in t re ten s i n d en G rabbez irk , um R e ich tum u nd
Gö t tera l tä ren w en ige r i nn ig e r sche inen 5 7° ,a l s B o schung
Au s s ta t tung z ue rkennen . Auch i s t a nzunehmen , d aß v i e le
s i e f ü r d i e A l tä re R om s z e ichne t5 7 1 .
d e r B ez i rke n i ch t d e r g roßen Öf f en t l ichke i t z ugäng l ich w a ren" 6,s ondern l ed ig l ich e inem k l e inen a u sgewäh l ten
E sz e ig ts i ch i nd e rS truk tu rd e rG raba l tä r eO be r i ta l ien si n
P e r sonenk re i s . I n Aqu i le ia d agegen w a ren d i eA rea le v on
v i e len F ä l len e i ne w e i tgehend , v on d e r s t ad t röm ischen
a ußen e i n sehba r , n i ch t v e r sch lossen u nd v on j edem z u
u nabhäng ige E n tw ick lung , d i e a u ssch l ieß l ich d u rch d i e
b e t re ten . D ie A l tä re s t anden z u sä tz l ich a uf t r eppenf örm i -
v eränder ten Auf s te l lung skon tex te z u e rk lä ren i s t . Ü be r
g en Absä tzed" i nm i t ten o der am K opf b zw . E nde e i nes
d i e G ründe d af ü r k ann man n u r s peku l ie ren . D enkba r i s t
G rabbez i rke s , n ahmen a l so d en R ang e i ne s H aup tmonu m en tes e i nu nd w a ren w e i th in s i ch tba r . D ie se Auf s te l lung
e i ne Abhäng igke i t v on B evö lkerung sd ich te u nd d em n o t w end igen R aum f i r G rab f lächen . Wäh rend d i e g röße ren
l ä ß t s i ch d i e g esam te K a ise rze i t h indu rch b eobach ten .
L and s täd te , z u d enen b e isp ie l swe ise Aqu i le ia g ehö r te ,
D ie v on B o schung g enann ten Auf s te l lung smög l iche i ten
g enügend Um land f ü r G raba rea le z u r V erf ügung s t e l len
f ü rd i e s t ad t röm ischen A l tä re v erm i t te ln d agegen e i n s eh r
k onn ten , w a r man i n R om d a rauf a ngew ie sen , mög l ich s t
u n ter sch ied l iches B i ld . S i e k onn ten f ü r s i ch u n te r f r e iem
v ie le Men schen a uf e ngem R aum z u b e s ta t ten . H inzu
H imme l s t ehen , a be r a uch i n g e sch lossenen R äumed" , a nde re wu rden f a s t e bene rd ig v or G rabbau ten p laz ier t5 6 9 , o de r a uch i nN ischen a uf ge s te l l t .
5 65
5 66
D ie Un te r sch iede i n d e r G röße , d e r F ormgebung u nd d e r
5 67
5 68
D ekora t ion d e rb e iden A l ta rgruppen s i nd d a s R e su l ta t d e r
5 69
v e r sch iedenen Auf s te l lung skon tex te .
5 70
D ie f r e ie Auf s te l lung d e r o be r i ta l ischen G raba l tä re i n r undum b egehba ren A rea len f üh r te d azu , d aß d i e D enk m ä le r d u rch schn i t t l ich g röße r wu rden . D ie I n sch r if ten k onn ten d i e g e sam te V o rde r se i te e i nnehmen , w äh rend man d i e R e l iefda r s te l lungen a uf d i e N eben se i ten p l az ier te . D a b e ide S e i ten g l e ich g u t e i n sehba r w a ren , l a g m i t d e rV e r s ch iebung d e r R e l ief s a uf d i e N eben se i ten k e ine A bwe r t ung v o r , i m G egen te i l g ewann j edes E lemen t —I n sch r if t u nd D eko ra t ion — f ü r s i ch a n B edeu tung , d enn e i ne s w a r n i ch t B e iwe rk d es a nde ren . D ie Auf s te l lung f o rder te z u -
5 71
6 2
„ Prov inz ie l l" w i rd h ier n ich t q ua l i ta t iv a bwer tend v e r s tanden s ondern me in t l ed ig l ich e ine r äum l iche Abg r enzung v on R om . W . E ck , R öm ische G räber s t raßen 6 1 . G . B ru s in , Nuov i monumen t i s epu lc ra l i d i Aqu i le ia ( 1941) 8 i f . 3 3 . Boschung , G raba l tä r e 3 7 Anm . 5 59 z uA l tä ren i n G rabkammern . B oschung , G raba l tä r e 3 7 N r . 1 5 . 1 26 u nd 1 27 z u A l tä ren , d i e i n d en B oden e inge la ssen w a ren , b zw . d ie d en G rabhause ingang f l ank ier ten . D ie B i ldau swah l w ende t s i ch w e i tgehend v on d en z e i t losen m i t d e r t i ef r e l ig iösen B edeu tung v on p ie ta s b ehaf te ten D ekora t ionse lemen ten d e r Gö t te ra l tä re a b u nd w ird d u rch T hemen e r se tz t , b zw . b e re icher t , d i e d e r a k tue l len F o rmen sprache e n t sprechen u nd d ie i h re U r sprünge u n te r a n d erem i nd e r k a ise r l ichen I konograph ie h aben . Auf d i e sen D a r s te l lung s k re is i s t b spw . d e rT oga tu s z u rüc i czuf t ih ren . G rund sä tz l ich f ä l l t a uf , d aß d ie D eko ra t ionen a uf d en A l tä ren n i ch t e igen t l ich n eu e Mo t ive e n tw ik k e ln , s ondern v ie lmeh r a uf b ekann te , i n a nderen B e re ichen e rprob te Da r s te l lungen z u rückg re if en , i hnen a be r g e rade i n d i e ser n euen Z u sam men s te l lung e ine v ie lsch ich t iger e B edeu tung g eben . g u t tu s u nd p a tera f inden a l s Neben se i ten re l ief s j edoch w e i te rh in v e rb r e i te te V erwendung u nd z eugen a l s C h if f re f ü r Opf e r v on d e r u r sprüng l ich s ak ra len B edeu t ung d e r Monumen te . v g l . d azu h ie r : I V .1 .2 . S . 1 7 . D . B oschung i n : G rabeskuns t d e r r öm ischen K a ise rze i t h r sg . v on G . Koch ( 1993 ) 3 7 i f .
P u lv in ibek rönung d e r N o rm z u e n t sp rechen , e s t r e ten j e -
k am , d aß d i e Anzah l d e r Men schen , d i e s i ch d u rch i h re Z ugehör igke i t z u e i ner b re i te ren , f i nanz ie l l a bges iche r -
d och g enau so h äuf ig D re ieckg iebe l o de r E ckak ro te re a l s
t e n M i t te lsch ich t , G raba l tä re o de ra nde re Monumen te l e i -
A l ta rab sch luß a uf . A uch k omm t e sz u o f tma l s a u sgef a l le -
s t en k onn ten , i n R om s i che r g röße r w a r . D iese s u nd d e r
n en V e rknüpfungen e i nze lne r E lemen te , w ie a n e i nem
o hneh in k nappe R aum i nd e ru rbs f ühr ten d azu , d aß G rab -
A l ta ri nR o t thof , d e re i nen Ak ro te rauf sa tz m i t e i ne rk o rb -
s t ä t ten n i ch t s o g roßzüg ig b emes sen w e rden k onn ten w ie
f ö rm igen Ur n e k omb in ier t '" . D ie p y ram ida len B ek rö -
b e i Auf t raggebern v e rg le ichba re r g ese l lschaf t l iche r P os i -
n ungen , d i e s i ch v e re inze l t f i nden , s i nd v on d en o be r -
t i on i nd en L and s täd ten .
i t a l i schen V o rb i lder n ü be rnommen ' ' ' . D ie B i ldf e ld - u nd I n sch r if ten rahmungen b i lden v i e lf ä l t ige re F ormen a u s .
G röße , F ormgebung u nd B i ldau swah l u nd d am i t v e rbun -
Man f i nde t n eben d en e i nf achen P rof i lrahmungen a uch
d en a uch e i ne b esonde re i nha l t l iche Au ssage machen d i e
Kn ickg iebe l5 7 u nd r unde Kn ickg iebe l '7 8.
s pez if i sche E r sche inung d e r o ber i ta l ischen G raba l tä re
D ie se k u rze B e t rach tung v e rdeu t l ich t b e re i ts d i e T endenz
a u s . D a r in g renzen s i e s i ch n i ch tn u rg egen d i e s t äd t röm i -
i n d e r G rabma len tw ick lung . D ie Wu rze l d e r D enkma l -
s chen A l tä re , s onde rn a uch g egen d i e i n s pä te re r Z e i t5 7 2
f o rm , n äm l ich d e rA l ta r , t r i t t meh ru nd meh r i n d en H in -
e n t s tanden A l tä re i n R ae t ien u nd Nor icum a b . E in B l ick a uf d i e D enkmä le r d i eser R eg ion b es tä t ig t d i es" 3.
t e rgrund . F o rmen w e rd en i h res u r spüng l ichen S inngeha l -
D ie A l tä re s t ehen i n d e r T rad i t ion d e r o be r i ta l ischen E x -
G rundf orm d es A l ta r s w i rd d u rch n eue E lemen te b e re i -
t e s e n thoben , i ndem man s i e m i te inande r v e rm isch t . D ie
emp la re , w a s Au fbau u nd G röße b e t r if f t . S i e s i nd d i esen
c her t , d e ren B edeu tung u nd k onk r e te H e r le i tung e r s t
a uch h in s ich t l ich d e r B i ld themen u nd D a r s te l lung sf o r -
n och z u e rm i t te ln s i nd . Ä hn l ich v e rhä l t e s s i ch m i t d en
men n ähe r v erwand t , a l s d en s t ad t röm ischen , d enn a uch
R e l iefda r s te l lungen , d e ren A u swah l s i ch of enba rv on t r a -
h i er f ung ie r td e rA l ta ra l s B i ld t räge r , um e i ne n i ch tz e i t lo -
d i t ion sve rhaf te ten Mo t iven a bgew ende t h a t . D e r G raba l -
s eB o t schaf tz uü berm i t te ln '7 4. S i e g ehen j edoch , w a s i h re
t a r w i rd z um G rabdenkma l . I nw iew e i t d i ese r Wande l a b -
F ormenv ie lf a l t b e t r iff t , ü be r d i e o ber i ta l ischen G raba l tä re
h äng ig i s t v on d e r s oz ia len S ch ich t d e r Auf t raggebe ru nd
h inau s , s i nd n och w en iger r eg lemen t ier t i n d e r Z u sam -
S t if te ru nd d e ren I n ten t ionen s che in t e i ne l ohnende F rage
men s te l lung d e r e i nze lnen F ormen . S o s che in t z wa r d i e
f ü r w e i te re F or schungen z u s e in .
D ie g roße P roduk t ion d e rD enkmä le rs e tz t a b d e rM i t te d es 2 .J h . n .C h r . e i n u nd e r re ich t i n d en e r s ten J ah rzehn ten d e s 3 .J h s . i h r en Höhepunk t . D ie se E n tw ick lung i s t m i t d em u n ter sch ied l ichen G rade d e r R oman i s i erung u nd d e r m i l i tä r ischen Du rchd r ingung z u e rk lä ren , v g l . : C S IR D eu t sch land I . 1 R ae t ien Nor icum ( 1973 ) 9i f . 5 73 Au s d e r b i she r e r sch ienen L i te r a tu r z u r P rov inz No r icum i s t e i ne B ea r b e i tung d e r o ben g enann ten F rages te l lung n i ch t mög l ich . E ine z u sam menf a s sende P ub l ika t ion d e r D enkma lga t tung s t eh t a u s . 5 74 D ie d eko ra t iven E lemen te d e r Gö t te ra l tä r e f eh len w ie a uch i n O be r i t a l ien w e i tgehend . V e r s tä rk t t r e ten D iene r - u nd D iener innen a l sN eben s e i ten r e l ief s a uf . 5 75 C S IR D eu tsch land B d . I . 1 R ae t ia Nor icum ( 1973 ) N r . 4 70 T af . 1 30 . 5 76 C S IR D eu t sch land B d . I . 1 R a e t ia Nor icum ( 1973 ) 1 2 f .N r . 4 70 . 5 49 . 5 50 . 5 77 C S IR Ö s te r r e ich 1 .3 ( 1977 ) 2 8 N r . 2 06 T a t : 1 0 . 5 78 C S IR Ö s ter r e ich 1 .3 ( 1977 ) 2 7N r . 2 03 T af . 9 .
5 72
6 3
I X . Z u sammenfa s sung
D ie v o r l iegende Un te r suchung b e schäf t ig t s i ch m i t G rab -
F ü r e i ne t ypo log i sche E ino rdnung e ignen s i ch a l le in d i e
a l tä ren d e r r öm ischen K a i se rze i t a u s O ber i ta l ien . D ie se r
A l ta rkörpe r , d ad i ez ugehör igen S ocke l u nd B ek rönungen
t opograph ischen E ing renzung l i egen d i e v i e r a n t iken R e -
n u r i n w en igen F ä l len e rha l ten s i nd . Man u n te r sche ide t
g ionen O be r i ta l ien s z ugrunde : A em i l ia , V ene t ia e t H i -
u nge rahm te , g e rahm te u nd a r ch i tek ton isch g eg l iede r te
s t r ia , T ran spadana u nd L igu r ia . D ie V er te i lung d e r D enk -
A l ta rkörpe r . D ie R ahmung e r f o lg ti nd e rR ege l d u rch e i ne
mä ler a uf d i e R eg ionen i s t u ng le ichmäß ig . V on d en 2 47
L e is te u nd e i n K yma , e s t r e ten j edoch a uch a ufwend ige
a ufgenommenen A l tä ren s t ammen ü be rd i e H ä lf t ea u s d e r
R anken rahmungen i n E r sche inung . B e i d e r a r ch i tek ton i -
R eg io X , V ene t ia e t H is t r ia , u nd d o r t v ornehm l ich a u s
s chen G l iederung b egrenzen S äu len o der P i la s te r d i e A l -
Aqu i le ia u nd Umgebung . Wäh rend i n d e r T ran spadana
t a recken . E in A r ch i t rav , e i n R undbogen o de r e i nf ache
m i t e i ne r Anzah l v on 3 7 E xemp la ren n och e i ne g röße r e
F a sz ien r uhen a uf B la t tkap i te l len u nd b i lden d en o be ren
Anzah l z u f i nden i s t , s che inen s i ch i n d e r A em i l ia u nd
Absch luß d e s A l ta r schaf t s . D ie a r ch i tek ton ische S t ruk tu r
L igu r ia m i t 1 9 b zw . 2V e r t re te r nd i e G raba l tä r e a l s D enk -
u n te r l ieg t k e ine r k anon ischen O rdnung , s i e r i ch te t s i ch
ma lf orm n i ch t d u rchge se tz t z u h aben .
n i ch t n ach s t a t i schen G ese tzen , worau s h ervorgeh t , d aß
D ie Auf s te l lung d e r A l tä re e r f o lg te i n G rabbez i rken , d i e a ußerha lb d es g esch lo ssenen S i ed lung s raumes e n t lang d er Au sf a l ls t raßen d e r S t äd te l a gen . N ied r ige S t e inba lu s t raden umf aß ten d i e G rabbez irke , d i e z u r S t raße a u sge r i ch te t w a ren . Auch d i e D enkmä le r o r ien t ier ten s i ch z u r S t raße u nd s om i tz um P a ssan ten h in . I nne rha lb d e rB ez i r k e s t anden d i e A l tä re a uf P odes ten , d ahe r w a ren s i e f ü r d en a n t iken R e isenden o de r d en B e suche r d e rN ek ropo le
Nachahmung r e a le r A rch i tek tu r n ich t b eabs ich t ig t w a r . D ie e i nze lnen A l ta r typen f i nden s e lbs t n ach z e i t l ich v e r s e tz tem Auf t re ten n ebene inande r V erwendung . L ed ig l ich b e i d en g e rahm ten A l ta r schäf ten , d i e z ah lenmäß ig am w e i te s ten v e rb re i te t s i nd , i s t e i ne Abf o lge v on p rof i lge r ahm ten , d i e s e i t t i ber ische r Z e i t n achwe isba r s i nd , u nd r ankenge rahm ten , d e ren f r ühe s te E xemp la re a u s c l aud i s che r Z e i t s t ammen , z u e rm i t te ln .
g u t u nd w e i th in s i ch tba r . D ie e xpon ie r te Auf s te l lung b e -
J ede r T ypu s k ann m i t v e r sch iedenen B ek rönungen v o r -
g ün s t ig te d i e Anbr ingung v on g roßf o rma t igen R e l ief da r -
k ommen . N eben P u lv in i - u nd Ak ro terbek rönungen b i lden
s t e l lungen a uf d en N eben se i ten d e rD enkmä le r , s od aß d i e
e i nf ache , n ach o ben s chma le r w erdende D eckp la t ten d en
V orde r se i ten a l le in d i e I n sch r if t en t r agen k onn ten .
o be ren Absch luß . D ie B ek rönungen k önnen z u sä tz l ich m i t d e rv o r a l lem i m O s ten O ber i ta l ien s v e rb re i te ten , g e -
E in D enkma lk ann a l s G raba l ta rb eze ichne tw e rden , w enn
s chwe if t en P y ram ide k omb in ie r t w erden . D er G e sam tauf -
e s s e iner F orm u nd d em Au fbau n ach e i nem A l ta r e n t -
b au d es A l ta r s u n te r l ieg t i nd e r Au swah l u nd Z u sammen -
s pr ich t u nd e i ne I n sch r if t a uf d en s epu lk ra len K on tex t v erwe is t . F eh l t d i e I n sch r if t , r e ichen F orm u nd Au fbau i n
s e tzung d e r E lemen te a l so k e ine r Norm .
V erb indung m i t d em F undor t f i r e i ne Z uwe isung a u s .
D ie u r sprüng l iche s ak ra le F unk t ion d es A l ta r s a l s e i n O r t
D ie A l ta rf orm z e ichne t s i ch d u rch e i nen d r e i te i l igen A uf -
a l s G rabmonumen t . D e r r e ine Opf ergedanke d e s A l ta r s
d es O pf e r sw a ra u ssch laggebend f ü rd i e Wah l d i e se rF orm
b au i nS ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u s . D e rS ock e l s e tz t
wu rde i m G rabku l t d u rch d i e Anbr ingung d er I n sch r if t
s i ch z ume is t a u s e i ne r S t and le is te u nd e i ne r A bf o lge v on
v e rd räng t . D e rA l ta rg ewann a l s B eze ichnung d es B es ta t -
meh re ren P rof i len z u sammen . D a rübe r f o lg t d e r A l ta r s chaf t , d e r b i s a uf w en ige Au snahmen h öhe r a l s b r e i t i s t ,
t ung sor te s u nd P la tz d es G edenken s a n d i e V er s torbenen
w obe i d i e S chaf t t ief e e twa s e ine r B re i te e n t sp r ich t . D ie B ek rönung f o lg t i ni h ren Au smaßen d em S ocke l . A uch s i e
f unk t ion . M i t d e r Übernahme d er G es ta l tung se lemen te , d i en i ch ta u s d em s ak ra len B e re ich , s ondern w ie d i e R ah -
i s t d ur ch P rof i le m i t d em A l ta r schaf t v e rbunden . A uf d en
mung u nd d i e A rch i tek tu r a u s e he r d eko ra t ivem b ez ie -
Rück se i ten i s t d i e se E in te i lung s e l ten a u sgef i ih r t , b i sw e i -
h ungwe ise z w eckgebundenem K on tex t s t ammen , wu rde
a n B edeu tung . D e r S te in e rh ie l t s om i t e i ne Memor ia l -
l e n a be ra nge leg t . D ie d r e i G runde lemen te k önnen e i nze ln
d en o ben g enann ten F unk t ionen e i n r ep rä sen ta t ives Mo -
g ef er t ig t s e in , w a s e i ne r se i t s m i t d e r G röße d e rA l tä re z u -
men t f a s t g l e ichwe r t ig z u r S e i te g es te l l t .
s ammenhäng t , a nde re r se i t s a be ra uch m i t d e rF unk t ion d e s
V on maßgeb l iche r B edeu tung f ü r d en R ep räsen ta t ion sge -
A l ta r s a l s Au fbewah rung sor t d e s L e ichenb rande s i n V e r -
d anken w a r d aneben a uch d i e T hemenau swah l u nd i h re
b indung s t eh t . H ie rf ü r wu rde h äuf ig i n d i e O ber se i te d e s
mo t iv ische Um se tzung . Wäh rend a uf d e r V orde r se i te d e r
A l ta r schaf t e s , s e l tene ri nd en S ocke l , e i ne t opff ö rm ige Öf -
A l tä re i nj edem F a l le e ine I n sch r if t e r sche in t , i s t a n d en
n ung h ine ingeme iße l t , d i en ach E inb r ingung d e rA sche m i t
N eben se i ten d i e B e sonde rhe i t z u b eobach ten , d aß n u r
e i ne r B ek rönung v e r sch los sen wu rde . Z u r K onzep t ion d e r
w en ige ra l s d i eH ä lf t e d e rA l tä re R e l ief st r agen . Dahe ri s t
G raba l tä re l ä ß t s i ch g rund sä tz l ich s agen , d aß e i nm eh r s tu -
v on e i ne r b e sonde ren B edeu tung d e r Da r s te l lungen a u s z ugehen . I h re A u swah l i s t m i t e i ne rb es t imm ten I n ten t ion
f i ge r B ea rbe i tung sp roze s s n achgew ie sen w e rden k ann . E r umf aß t i n e i nem e r s ten S ch r i t t d i e E n t sche idung f i r d i e
d e r Auf t raggebe r v e rknüpf t .
G rundf o rm d e s S chaf t e s , s odann i nw e i te ren S ch r i t ten d i e Au sa rbe i tung d e s R e l ief schmuck s u nd d e r I n sch r if t . D ie
D ie D a r s te l lungen l a ssen s i ch d re i g roßen T hemenk re i sen
A l tä re b e s tehen me i s ten s a u s K a lk s te in , n u rw en ige E x em p la re s i nd a u s G ran i t o de r Ma rmo r g ef e r t ig t .
z uo rdnen : d em s ak ra len , d em s epu lk ra len u nd s ch l ieß l ich d em B e re ich , d er k onk re ten B ezug a uf d as L eben d es 6 4
B e ige se tz ten o de r Auf t raggebe r s n imm t . A l le B e re iche
s i ch t ig ten s e lbs t —w ie d a s Au ssehen i h rer P or t rä tf igu ren
k önnen s owoh l i n s z en ische r F orm , d u rch e i nze lne o der
i n tend ier te — z u Am tu nd Wü rden z u g e langen u nd g aben
meh re re P e r sonen , a l s a uch a bb r ev ia t iv , d u rch G egen s tän -
d i ese r H of fnung a uf d en R e l ief s i h rer G raba l tä re Au s -
d e v e r t re ten s e in .
d ruck . D ie D a r s te l lungen s i nd z ukunf t swe isend u nd a n p re isend , g ew i sse rmaßen a uch f i k t iv , d a n i ch t r e a l is ie r -
M i t d e rA u swah l d e r Mo t ive a u sd i e sen B e re ichen wu rden
b a r , z u n ennen .
z ug le ich a uch d i e I nha l te d e r e n t sp rechenden D a r s te l lun g en i nd i e A u ssageabs ich t d e r G raba l tä re e i nbezogen . S o
D ie a nde re G ruppe v on Auf t raggebern , d i e a u s H in te r -
e r innern K anne u nd S cha le a nd a s O pf e ru nd b e tonen d en
b l iebenen u nd E rben b es tand o de r a u s s o lchen , d i e i h ren
b e re i t s d u rch d i e F orm g egebenen s ak ra len C ha rak te r d e s
W i l len t e s tamen ta r isch h in te r leg ten , n ahmen i n d en D a r -
A l ta r s . S i e s t e l len s ozu sagen d i e V e rb indung z um U r -
s t e l lungen B ezug a uf d a s „ ge leb te L eben" . D azu g ehö r te
s prung h e ru nd w e isen z ug le ich a uf t a t säch l iche H and lun -
n eben d en B i ldern , d i e d i e V e r s to rbenen b e i d e r Au s -
g en a m G rabe h in .
ü bung i h re s B e ruf es z e ig ten , a uch d i e D a r s te l lung d e s H andwe rkzeug s . I ndem man d en B e ruf d e r Nachwe l tp l a -
E ro t ische u nd d iony s ische Mo t ive , d i e h i e ru n te r d en B e -
s t i sch v o r Augen f üh r te , w o l l te man v o r a l lem d a s G e -
g r if fs epu l l c ra lsymbo l isch g ef aß t s i nd , s t e l len d en g röß ten
d äch tn is a n d i eV e r s to rbenen w ah ren . Z ug le ich z eug t d i e -
An te i l d e r R e l iefda r s te l lungen . D ie se S zenen d eu ten a uf
s e s V o rgehen v on e i nem g esunden S e lbs tbewuß t se in .
e ine J en se i t shof fnung h in , d e r d i e Men schen i h r L eben
E ine Anp re isung i nd e ro ben d a rge leg ten F orm w a rf a rd i e b ezweck te Au s sage n i ch t n o twend ig . D ie Da r s te l lungen
u n te ro rdne ten , o hne j edoch k onk re te V o r s te l lungen d avon g ehab t z u h aben . M i t s epu l l c ra l symbo l i schen I nha l ten
s i nd a l so r e t rospek t iv u nd e r innernd z uv e r s tehen u nd b e -
s i nd a uch d i e J ah resze i tenpe r son if ika t ionen u nd d i e g a -
z i ehen s i ch a l le in a uf d en B es ta t te ten .
b enbr ingende E ro ten b e leg t . S i e k önnen a l s V e r t re te r d e r
D ie c h rono log ische E ino rdnung d e r D enkmä le r g ründe t
H in te rb l iebenen , d i e O pf e rgaben a n d en G räber n n i ede r l e gen , g edeu te t w e rden u nd s t ehen s om i t , w ie K anne u nd
s i ch a uf s t i l i s t ische V e rg le iche m i t s t ad t röm ischen R e l i -
S cha le , a l s S innb i lde r f i r „ r ea le s G e schehen" am G rab .
e f s . S t e t s f i nden s i ch s o lche P a ra l le len z u d en o rnamen ta -
I ngenu ine , F re ige la s sene o de r S k laven w äh l ten u n te r -
l e n u nd f i gü r l ichen R e l ief s d e r o ber i ta l ischen R eg ionen
s ch ied s lo s d i ese lben Mo t ive . D ie E n t sche idung f i r e i ne
i m S t ad t röm i schen . D a s g i l t a uch t r o tz d e r Un te r sch iede ,
b e s t imm te s ak ra le o de r s epu lk ra le T hema t ik f i e l a l so s t a -
d i e b e i v er sch iedenen Kun s t land schaf ten zwang s läuf ig
t u sunabhäng ig a us . O b d e r A uf t raggebe r z um Z e i tpunk t
v o rhanden s e in mü s sen . D e rR e l ief schmuck d e r o be r i ta l i -
d e r A l ta r e r r ich tung n och am L eben o de r b e re i t s v e r s to r -
s chen G raba l tä re z e ichne t s i ch s t i l is t isch d u rch e i ne b e -
b en w a r , s che in t f i r d i e Au swah l e benf a l l s n i ch t v on B e -
s t imm te F e s t igke i t u nd D ich te a u s , d i e a l len D a r s te l lun -
d eu tung g ew esen z u s e in . A l le in d en A t t isf igu r en a uf d en
g en z ue igen i s t . B e ides i s t s owoh l b e i O rnamen ten a l s
Neben se i ten , d i e e benf a l ls d i e sem T hemenk re i s z ugeo rd -
a uch b e i P or t rä t s u nd G ewändern a nzu t ref f en . I n a l len
n e t w e rden k önnen , z e ig t s i ch e i n b e s t imm te r Auf t ragge -
F ä l len w e isen d i e R e l ief s k e ine k on sequen te T ief en s truk -
b e rk re i s v e rbunden . Ü berw iegend S o lda ten o de r V e te ra -
t u r a uf , v i e lmeh r b l e ib t d i e Me iße la rbe i t d e r Oberf läche
n en w äh l ten d i e G e s ta l t d e s t r auer nden A l l i s .
v e rhaf t e t , s o d aß O rnamen te w en ige r f i l igran , F r isu ren s umma r ische r u nd G ewände r k ompak ter e r sche inen .
I m Un te r sch ied z u d en o ben g enann ten T hemenk re isen w ird n un b e i d en D a r s te l lungen , d i e k onk re ten B ezug a uf
D ie R e l iefda r s te l lungen a n d en A l tä ren i n Ober i ta l ien b e -
d a s m en sch l iche D a se in n ehmen , e i ne A bhäng igke i t z w i -
l e gen e i ne P roduk t ion sdaue r v on s pä t t iber ische r b i s i n
s chen d e r g ese l lschaf t l ichen P o s i t ion d e r Auf t raggeber
a n ton in ische Z e i t . D abe i i s t e i ne H äufung v on f igü r l ichen
u nd d e r B i ldau swah l a ugenf ä l l ig . S i e s t eh t a uch i m Z u -
R e l ief s , w ie a ufw end ige D a r s te l lungen v on E ro ten , S a -
s a mmenhang d am i t , o b d e r A uf t raggebe r z um Z e i tpunk t
t y rn u nd P or t rä tf igu ren , v on d e r M i t te d es 1 .J h s . n .C h r .
d e r A l ta rauf s te l lung n och l e b te , o de r o b H in te rb l iebene
a n f e s tzu s te l len . E inma l a u sgesuch te Mo t ive f i nden h äu -
f i r d i e E r r ich tung u nd s om i t f i r d en B i ld schmuck s o rg -
f i ge rV erwendung , w ie d a s meh rf ache Auf t re ten v on P o r -
t en .
t r ä tf igu ren ,
e i nze lnen E ro ten , E ro ten m i t Mee rwe sen
o de r A t t isf igu ren i nne rha lb d i e se s Z e i t raum s b e leg t . I m
D ie jen igen Auf t raggebe r , d i e f i r d i e E r r ich tung i h re s e i -
V e r lauf d es 2 . J h s . n . C h r . i s t s owoh l e i ne V er r ingerung
g enen G raba l ta r s v e ran twor t l ich w a ren , w äh l ten Mo t ive ,
d er Anzah l v on r e l ief ier ten A l tä ren z u b eobach ten a l s
d i e d en R ep rä sen ta t ion sgedanken h e rau s s t r ichen u nd d er
a uch e i ne V e ra rmung d e r Mo t ivv ie lf a l t .
p er sön l ichen S e lbs tda r s te l lung d i enen k onn ten . S o w a ren b e isp ie l swe i se d i e P o r t rä tf igu r en m i t T oga u nd B uch ro l le
D ie w en igen I n schr if ten , d i e m i t h i s tor ischen D a ten i n
T räge r b e s t imm ter We r tvo r s te l lungen . D azu g ehör te n e -
V erb indung g ebrach t w erden k önnen u nd a uf d i esem
b en „ vo rb i ld l ichem B ü rge r s e in" , a uch g e se l lschaf t l iche
Wege e i nen D a t ierungsanha l tspunk t g eben , u n ter s tü t -
Akzep tanz u nd mög l icherwe i se d i e B ef äh igung f i r e i n
z en d i e s t i l is t ischen B eobach tungen . Doch i s t a ufgrund
Am t i n d e r h öhe ren mun iz ipa len V e rwa l tung . A l l d i e ses
d er Ana ly se d er I n sch r if tenformu la re , Abkü rzungen
s e tz t n eben a nderen F ak to ren a uch I ngenu i tä t v o rau s . D ie
u nd Namengebung v on e iner l ängeren P roduk t ions -
Demon s t ra t ion d e r e i genen P e r son d u rch P or t rä tf igu ren
s panne a uszugehen . D ie o ben g enann ten F ak toren z e i -
i n d e r o ben g enann ten A r t u nd We ise wu rde a be r g e rade
g en , d aß e inze lne A l tä re b ere i ts i m f r ühen 1 .J h . n .C h r .
v on S t if t ern b evorzug t , d i e z um inde s t d en l e tz ten F ak to r , d en F re igeborenen s ta tu s , n i ema l s e rf ü l len k onn ten , n äm -
e n ts tanden s e in müssen , v ie l le ich t s oga r n och v or d er
l i ch v on L iber t i . D ie Auf t raggebe r d i e se r R e l ief s b eab -
t a rproduk t ion e rwe i ter t w erden , g eben d ie I n schr if ten
Z e i tenwende . Auch n ach o ben muß d ie Dauer d e r A l -
6 5
d och H inwe ise a uf s igna , d i e n i ch t n u r i m2 .J h . n . Ch r .
Au sgehend v on d en I nf orma t ionen , d i e d i e I n sch r if t en
ü b l ich w aren , s ondern s i ch a uch d a rüber h inaus g roßer
ü be r d i e g ese l lschaf t l iche S t e l lung u nd d en r e ch t l ichen
B e l ieb the i t e r f reu ten . E indeu t ige K ennze ichen f ür e ine
S t a tu s v on Auf t raggebe rn u nd V er s to rbenen l i ef e rn , i s t
E n ts tehung i m 3 . J h . n . C h r . f eh len a l lerd ings . Z e i t l i -
k e ine r B eruf sgruppe o de r s oz ia len S ch ich t d e r G e se l l -
s i ch
s chaf t e i ne b e sonde re V o r l iebe f ü r d i e se G rabma lf orm
k aum a usmachen , d a d i e a l lgeme inen Da t ierungskr i te -
c he
S chwe rpunk te
d er A l ta rproduk t ion
l a ssen
n achzuwe isen . N eben e in igen Angehö r igen d e r mun iz i -
r i en f ü r I n sch r if ten , d i e b e i d er Meh rzah l d er T ex te a n -
p a len Obe r sch ich ten f i nden s i ch I ngenu ine u nd F re ige -
z uwenden s i nd , z u v age g ef aß t s i nd u nd f ü r e ine g e -
l a ssene e twa z u g l e ichen An te i len u n te r d en S t if tern ; e s
n auere E ingrenzung k e ine H inwe ise g eben .
t r e ten j edoch a uch k a ise r l iche S k laven i nE r sche inung . E s
D en Auf t raggebern s i nd , w ie b e i d en R e l iefda r s te l lun g en , a uch b e i d e r Auswah l d e rI n sch r if ten tex te b es t imm t e I n ten t ionen z u u n te r s te l len . D ie t i tu / i b e inha l ten z u n ächs td i eN amen , manchma l d i e H erkunf tu nd d as A l te r d e rV er s torbenen . Du rch e i ne b e sonder s p er sön l iche An r ede o de r S chmerzbekundung t r i t t d er Auf t raggeber / S t if ter d ann a be r a uch a n d i e Ö f f en t l ichke i t , um s e in g u tes u nd i nn iges V e rhä l tn is z u d en V er s torbenen k und z u tun . Du rch E rwähnung d e s c ur sus h onorum o der d er m i l i tä r ischen L au fbahn k önnen d i e I n schr if ten d iese lbe F unk t ion e r fü l len , w ie d i e P or t rä t s ta tuen d er n och l e ben -
g ib t V e r t re te r v e r sch iedene r B eruf e , a l len v oran S o lda ten u nd a dm in is t ra t ive K räf t e d e rV erwa l tung s ow ie e i ne k l e i n e G ruppe v on H andwe rke rn . G röße re B edeu tung w i rd d en I nhabern v on Äm te rn z ugemessen , e n t sprechend h äu f i g z äh len s i e z um K re i s d e r A l tarbes i tze r . B eze ichnend i s tj edoch , d aß d i e Meh rzah l d e r Am t s inhabe r n i ch t e twa V er t re te r d er s t äd t i schen F üh rungse l i te i s t , s ondern s i ch a u s d en p o l i t isch w en ig b edeu t samen K o l leg ien d e r S ev i r i u nd Augu s ta le s r ek ru t ie r t . D ieses B i ld e n t spr ich t w e i tge h end d e r B evö lkerung ss t ruk tu r d e rL and s täd te , um d i e e s s i ch i nd en h i e rb e sp rochenen R eg ionen h ande l t . G eme in s am
d en A l ta r s t if ter ; s i e w erden n äm l ich T räger e iner p er sön -
i s t a l len A l ta r inhabe rn o der Auf t raggebe r n grun d
s ä t z lic h d i e f i nanz ie l le Mög l ichke i t , e i n G rab m i t Monu -
l i chen S e lbs tda r s te l lung , d i e n i ch tn u rü be r d en T od h in -
men t z u b es i tzen , w odu rch s i e s i ch v on d e rm i sera p lebs ,
a u s , s ondern b e re i t s v orhe r z u L ebze i ten F rüch te t r agen
d i e i n Ma ssengräbern b e s ta t te t wu rde , u n te r sche ide t u nd
s o l l . B e i d en I n sch r if t en s i nd d i e w echse lse i t igen B ez ie -
a bheb t . D e r Auf t raggebe rk re is s t amm t d emzuf o lge a u s
h ungen u nd Nu tzn ießungen s eh r d i f f erenz ier t g efaß t : S o
e i ne r ö konom i sch a bges iche r ten M i t te l sch ich t . W ie h e te -
k ann d er g e se l lschaf t l ich n ied r ig s t ehende l i ber tus , d e r
r eogen
s e inem h ochange sehenen P a t ron e i nen G raba l ta r e r r ich -
d i ese
G ruppe
h in s ich t l ich
i h re s p e r sön l ichen
S e lbs tve r s tändn is se s w a r , z e ig t s i ch a n d en e rwähn ten
t e t , d u rch d i e Kundgebung s e ine s b esonde ren V e rhä l t -
Un te r sch ieden d e r A l tä re i n G röße , R e l ief thema t ik u nd
n i sses z um P a t ron , s e ine Au s s ich ten a uf e in Am t o der
Au swah l d e r I n sch r if t en t i tu l i .
s oz ia le Ane rkennung z u v e rbe sse r n s uchen , o der a ber d er V a ter , d e rb ere i t s i n Am tu nd Wü rden s t eh t , u nd d en
D ie K r i ter ien f ü r d i e Un te r suchung d e r o be r i ta l ischen
Manen s e ine rj ung v er s to rbenen T och ter d en A l ta r w id -
G raba l tä re w a ren t ypo log ischer , i konog raph i sche r u nd
m e t , n ich t n u r s e ine e i genen L e is tungen h erauss te l len ,
s t i l is t ische r A r t . Auf d er G rund lage d e r e r z ie l ten E rgeb -
s ondern d adu rch a uch d i e P e r son s e ine r T och ter e rhö -
n i sse k onn ten a uch i nha l t l iche Aus sagen g e t rof f en w e r -
h en . D ie Au swah l d e r I n sch r if tenformen d okumen t ier t
d en , d i e i n sbesonde re a uf s oz ia l -ku l tu re l le A bhäng igke i -
d i e Abhäng igke i t v om s oz ia len S ta tu s d er S t if ter o de r
t e n z w ischen Auf t raggebe r /S t if t er u nd B i ldau swah l s ow ie
V e r s torbenen .
Au swah l d er I n sch r if tenf ormu la re a bhoben .
6 6
S ummary*
T he p re sen t s t udy f o cu se s o n I mper ia l R oman f une rary
f r ame s . A rch i tec tu ra l ly s t ruc tu red a l ta r s f e a tu re p i l la r s o r
a l ta r s i n Nor thern I t a ly . T h is t o pog raph ica l d e l im i ta t ion i s
p i la s te r s a tt h e a l ta r c orne r s . An a r ch i t rave , ar ound a r ch
b a sed o nt h e f ou r a nc ien t r eg ion s o f Nor thern I t a ly : Em i -
o rs imp le f a sc ia sr e s t o na can thu s c ap i ta ls f r am ing t h et op
l i a ,V ene t ia e tH i s t r ia , T ran spadana , a nd L igu r ia . T he mo -
o ft h e a l ta r s haf t . T he a r ch i tec tu ra l s t ruc tu re i sn o t s ub jec t
n umen t s a r ed i s t r ibu ted u nequa l ly o ve rt h er eg ion s . O ft h e
t o a ny c anon ica l o rde r , b u t c omp l ies w i th c er ta in s t a t ic
2 47 f e a tu red a l ta r s , mo re t h an h a lf a r ei nR eg io X ,V ene t ia
l aw s , w h ich s how s t h a t t h e re w a s n o i n ten t ion t o i m i ta te
e tH i s t r ia , whe re mo s ta r el o ca ted i n Aqu i le ia a nd i t s e nv i -
r e a l a r ch i tec tu re h e re . E ven i ft h ey d idn ' t o r ig ina te i nt h e
r on s . Whe rea s T ran spadana b oa s t s r a the r al a rge n umbe r
s ame p er iod , t h e d if e ren t a l ta r t ypes s t i l l c oex is ted l a te r .
w i th i t s 3 7 s pec imen s , f une rary a l ta r s d on ' t s e em t oh ave
On ly f o r f r amed a l ta r s haf t s , wh ich a r e t h e mos t c ommon
b een v ery p opu la r monumen t s i n Em i l ia a nd L igu r ia ,
a nd w ide sp read , c an w e i d en t if y ac h rono log ica l s equence
wh ich h ave 1 9 a nd 2 a l ta r s r e spec t ive ly .
o f mou lded f r ame s , o f wh ich t h e re i se v idence s i nce T ibe r i an t imes , a nd f o l iage -f rame s , w i th t h e e a r l ie s t s pec i -
T he a l ta r s w er e e r ec ted i nb u r ia l g round s s i tua ted o u t s ide
men s d a t ing b ack t ot h e C laud ian p e r iod .
c l osed s e t t lemen t a r ea s a l ong a r te r ia l r oad s l e ad ing o u t o f t own s . L ow s t one b a lu s t rade s e ncompa ssed t h e b u r ia l g round s , wh ich f a ced t h er oad .T he monumen t sa l so f a ced
E ach t ype may f e a tu re d i f f e ren t t op s l abs . B es ide s p u lv i n a ted a nd a c roe t ian t op s l abs , s imp le c ove r p la te s t a pe -
t h e r oad a nd t hu s a ny p a s se r s -by . W i th in t h e b u r ia l
r i ng t owa rd s t h e t op may c omp le te t h e a l ta r . T op s l abs
g round s , t h e a l ta r s w e re s e t o n p ede s ta l s , mak ing t h em
may a l so b e c omb ined w i th a c u rved p y ram id s t ruc tu re ,
h igh ly v i s ib le e ven f r om ad i s tance f o rt h e a nc ien tt r ave l -
wh ich w a s mo s tp opu la ri nt h ee a s to f No r the r nI t a ly . I ni t s
l e r o r v i s i tor t ot h e n ec ropo l is . T h i s e xpo sed p os i t ion f a -
s e lec t ion a nd c omp i la t ion o f e l emen t s , t h e o ve ra l l s t ruc -
v ou red t h e i n s ta l la t ion o f l a rge -f orma t r e l ief i mage s o n
t u re o ft h e a l ta rw a s n o t s ub jec t t oa ny n orm .
t h e s i des o ft h ese monumen t s , l e av ing t h ef r on tt ob ea rt h e
T he o r ig ina l r e l ig iou s f unc t ion o ft h e a l ta r a s as a cr if ic ia l
i n scr ip t ion o n i t s o wn .
s i te w a s d ec i s ive f o rt h e c ho ice o ft h is f o rm a s af une rary
A monumen t c an b e d ef ined a s af une ra ry a l ta r , i fi tf e a -
monumen t . T he b u r ia l c u l t d i spe l led t h e p u re ly s a cr if ic ia l
t u res a n a l ta r l ike f o rm a nd s t ruc tu re a nd a n i n scr ip t ion
c oncep t b y a t tach ing a n i n scr ip t ion t ot h e a l ta r . T h is g ave
i nd ica t ing a s epu lch ra l c on tex t . W i thou t t h e i n sc r ip t ion ,
i tan ew s i gn if icance a sa ni nd ica t ion o ft he b u r ia l s i te a nd
t h e c omb ina t ion o ff o rm , s t ruc tu re a nd s i te s uf ice st od e -
ap l ace t o r emembe r t h e d ecea sed . T he s t one t hu s o b ta i -
f i ne t h e monumen t a s af une ra ry a l ta r .
n ed a memo r ia l f unc t ion . B y i n c lud ing d es ign e l emen t s t h a t d o n o t o r ig ina te i nt h e r e l ig iou s f i e ld b u t r a the r s t em
T he a l ta r f o rm h a s at yp ica l t r ipa r t i te s t ruc tu re c on s is t ing o fb a se , s haf ta nd t o p s l ab . T he b a se n orma l ly c o mp r ise sa p l in th , a nd a s equence o f s eve ra l mou ld ing s . A bove t h is
f r om a d eco ra t ive o r p ragma t ic c on tex t , t he a bove -men t i oned f unc t ion s w e re c omp lemen ted b y ap res t ige s t a te men t o fa lmo s t e qua l s i gn if icance .
l i e st h e a l ta rs haf t , w h ich —w i th f ew e xcep t ion s —i sl a rge r i n h e igh t t h an w id th , w i th a d ep th a pp rox ima t ing i t s
Apa r tf r om t h is ,t h e s e lec t ion o ft op ic s a nd t h e i rt r an s la t ion
w id th . T he t op s l ab h a s r ough ly t h e s ame s i ze a st h eb a se .
i n to i mage ry w a s o fc ruc ia l i mpo r tance t oc onvey t h e p re -
I ti sa l so c onnec ted t ot h e a l ta r s haf tb y mou ld ing s . T h i s
s t ige s t a temen t . Wh i le t h e r e i sa lway s a ni n sc r ip t ion o nt h e
s t ruc tu re i sr a re ly f ound o nt h eb ack ,b u ts ome t ime s o u t l i -
f r on to ft h e a l ta r , f ewe rt h an f if ty p e rc en to ft h e a l ta r s f e a -
n ed t h ere . T he t h ree b a s ic e l emen t s c an b e s epa ra te ly
t u re r e l ief or n am en ta t ion o nt h e s i de s . T he ref o re , o ne mu s t
made , f o ro ne p a r t , i ft h e a l ta r ' s s i ze p rescr ibe si t ,a nd , f o r
a s sume t h a t t h e i mage s h ave ap a r t icu la r s i gn if icance . T he
t h e o the r , i ft h e a l ta rf unc t ion s a s ar e cep tac le f o r c r ema -
o wne r s e lec ted t h em w i th c er ta in i n ten t ion s .
t ed h uman r ema in s . F or t h is p u rpo se , ap o t l ike o pen ing
T he i mage ry c an b ed i v ided i n to t h ree t h ema t ic f i e ld s : t he
w a s o f t en c h i se l led i n to t h et op o ft h e a l ta rs haf t , r a re ly i n
r e l ig iou s , t h e s epu lch ra l a nd f i na l ly t h e b iograph ic f i e ld
t h eb a se , t oh ou se t h e a shes , wh ich w e re t h en s e a led i nb y
p e r ta in ing t ot h e l i f e o ft h e o wne r o rp e r son b u r ied t h ere .
t h e t op s l ab . T here i se v idence t h a t t h e d e s ign p roce s s f o r
A l l f i e ld s c an b e r epre sen ted e i the r i n as cen ic f o rm , d e -
f une ra ry a l ta r s f undamen ta l ly c ompr ised s eve ra l s t age s .
p i c t ing o ne o rs eve ra l p e r son s , o r as ymbo l ic f o rm d ep ic -
T he f i r s t s t age w a s t o d ec ide o n t h e b a s ic s hape o f t h e
t i ng o b jec t s .
s haf t , f o l lowed b y d e s ign ing t h e r e l ief o rnamen t s a nd t h e i n scr ip t ion a s f u r the r s t ages . Mo s t a l ta r s w e re made o f
T he mo t if s s e lec ted f r om t h e se f i e ld s s e rved t o i n teg ra te
l ime s tone , o n ly f ew s pec imen s w e re f a sh ioned i ng ran i te
t h e s ub s tance o ft h ese i mage s i n t h e s t a temen t made b y
o r ma rb le .
t h e f une rary a l ta r . F o re xamp le ,j ugs a nd b ow ls i nd ica te a s a cr if ice a nd f u r the r empha s ise t h er e l ig iou sn a tu re o ft he
On ly t h e a l ta r s t ruc tu res t h em se lve s a r e s u i tab le f o r at y -
a l ta r a l ready c onveyed b y i t s f o rm . I n o the r w o rd s , t hey
p o log ica l c a tego r i sa t ion , b ecau se t h e a ccompany ing b a -
r e f e rt ot he r oo t s a nd t or i tua l s a c tua l ly p erf o rmed a tt h e
s e s a nd t op s l ab sh ave o n ly b een p re served i n af ew c a se s .
b u r ia l s i te .
One c an d i s t ingu i sh b e tween u nf ramed , f r amed a nd a r ch i t e c tu ra l ly s t ruc tu r ed a l ta r s . T he f r ame n orma l ly c on s is t s o f ac orn ice a nd ac yma ,b u tw ea l so f i nd e l abo ra te f o l iage
* Übe r se tzung : A l ison Dobson -O t tmer s , B onn 1 998
6 7
E ro t ic a nd d i ony s ian mo t if s ,w h ich f a l lu nde rt h e s epu lch -
o f Nor the r nI t a l ian f unerary a l ta r s s how s ac on s i s ten t s o -
r a l -symbo l ic c a tegory , p rov ide t h e g rea t ma jor i ty o fr e l ief
l i d i ty a nd d en seness . T he se f e a tu re s a r e a ppa ren t b o th i n
i mage s . T he se s c ene s i nd ica te t h e p rom ise o fa n a f t er l if e ,
or namen t s a nd p or t ra i t s o r r obe s . I n a l l c a se s , t h e r e l ief s
wh ich p eop le s ubord ina ted t h e ir l i ve s t o w i thou t f o rm ing
a r e r a the r l ow , c u t c l ose t o t h e s u rf ace , a nd f e a tu r e l e s s
as pec if ic n o t ion o fi t .P e r son if ica t ion s o ft h e s ea son s a nd
d e ta i led o rnamen t s , mo re c onden sed h a ir s ty le s , a nd c om -
g if t -bea r ing C up id s a l so f a l l u nde rt h e s epu lch ra l symbo -
p ac t r obes .
l i c c a tego ry . T hey o bv iou s ly r e p re sen t t h e b e reaved who w ou ld l a y d own s a c r if ic ia l of er ing s a tt h e b u r ia l s i te a nd a r et hu s s ymbo ls o f" r ea l a c t iv i t ie s" a tt h eg rave , l i ke j ug s a nd b ow l s . I ngenu i , f r eedmen o r s l ave s i n va r iab ly o p ted f o rt h e s ame i magery . S ot h e d ec is ion f o rc e r ta in r e l ig iou s o r s epu lch ra l t op ic s w a s i ndependen t o f s t a tu s . N e i the r d oe s i ts e em t o h ave b een i mpo r tan t f o r t h e s e lec t ion o f t op ics w he the rt h e o wne rw a s s t i l l a l ive o ra l ready d ead a t t h e t ime o ft h e a l ta r ' s c on s t ruc t ion . On ly t h eA t t is f i gu re s o n t h e s i de s , wh ich a l so f a l l u nder t h is c a tegory , i nd ica te ac er ta in g roup o fo wne r s , a si tw a s ma in ly s o ld ie r s o rv e t e ran s w ho o p ted f o rt h e f i gu re o ft h e mou rn ing A t t is .
T he r e l ief or namen ta t ion f ound o n Nor the rn I t a l ian a l ta r s s how s t ha t t hey w e re made b e tween t h e l a te T ibe r ian a nd An ton ine p e r iod s . S tar t ing i nt h em idi s tc en tury AD , o ne c an o bserve a ni n crea se i nf i gu ra t ive r e l ief si n c lud ing e l a b ora te p or t raya ls o f c up id s , s a ty r s a nd p or t ra i t f i gu re s . Once s e lec ted , s o me mo t if s w e re u sed r epea ted ly , a s c an b e s een i nt he w idespread u se o fp or t ra i t f i gu re s , i nd iv i d ua l c up id s , c up id s w i th s e a c r ea tu res o r A t t is f i gu re s w i th in t h is p er iod . T he 2 nd c en tu ry AD w a s ma rked b y a d ec l in ing n umbe r o fa l ta r s w i th r e l ief or n amen ta t ion a nd as h r ink ing v a r ie ty o fi mage s . T he f ew i n scr ip t ion s t ha t c an b e l i nked t oh i s tor ica l d a te s
Un l ike t h e t op ics men t ioned a bove , s pec if ica l ly b iogra -
t o h e lp d a te t h e s pec imen s s uppor t t hese s t y le o bserva t i -
p h ic i mage s s ugges t ac o r re la t ion b e tween t h e o wne r ' s s o c i a l s t and ing a nd t h e s e lec t ion o ft op ics . T he f a c t whe the r t h e o wne r w a s s t i l l a l ive o n c on s t ruc t ion o f t h e a l ta r o r whe the r t h e b e reaved s aw t o i t s c on s truc t ion a nd t hus t o i t s o rnamen ta t ion a l so i n f luenced t h is c o r re la t ion .
o n s . B u t a n a na ly s is o f i n scr ip t ion f o rm s , a bbrev ia t ion s a nd n ame s s ugges ts al onge rp roduc t ion s pan . T he a bove men t ioned e l emen t s s how t h a t s o me o f t h e a l ta r s mu s t h ave b een made i nt he e a r ly 1 s t c en tu ry AD ,p erhaps e ven b ef o re Ch r is t . And o ne mu s t a s sume t ha t a l ta rp roduc t ion
Owne r s w ho w ere i n c ha rge o ft h e c on s t ruc t ion o ft he ir
c on t inued u n t i l amore r e cen td a te , a st h ei n scr ip t ion sf e a -
o wn f une ra ry a l ta r s c ho se i mage ry t ha t empha s ised t he
t u re s igna t ha t w e re u sed n o t o n ly i nt h e 2 nd c en tu ry b u t
p res t ige s t a temen t a nd s e rved s e lf -por t raya lp u rpo se s . F or
a l so i nt h e y ea r s b eyond . H oweve r , t h e re i sn o u nequ ivo -
e xamp le , p or t ra i t f i gu re s w ea r ing t oga s a nd c a r ry ing
c a l e v idence t ha tp roduc t ion w en t o nu n t i lt h e 3 rd c en tu ry
s c ro l ls i mp l ied c er ta in v a lue s . B e s ides r e f lec t ing t h e
AD . F oca l p er iod s o fa l ta rp roduc t ion c an h a rd ly b e i d en -
i mage o f a"mode l c i t izen" t h is a l so mean t s oc ia l a ccep -
t i f ied , a s t h e g enera l d a t ing c r i ter ia o f i n scr ip t ion s u sed
t a nce a nd p oss ib ly t h e q ua l if ica t ion t o h o ld a n of ice i n
f o rt h e ma jor i ty o ft ex t sa r et oo v ague a nd d on o ta l low f o r
t h e h ighe r mun ic ipa l a dm in i s t ra t ion . Among o the r f ac -
amore p rec i se d e l im i ta t ion .
t o r s , t h is p recond i t ioned i ngenu i s t a tu s . How eve r , s e lf -
L ike r e l ief i mages , o ne mu s t a s sume t ha t t h e i n scr ip t ion
p or t raya l f i gu res o f t h is k ind w e re p ref e r red b y l i ber t i ,
t e x t s w e re s e lec ted w i th c er ta in i n ten t ion s . F i r s t o fa l l ,t h e
o wne r s w ho c ou ld n eve r f u lf i l t h is l a s t c r i te r ion a tl e as t ,
t i tu l i f e a tu red t h en ame , s ome t ime st h e o r ig in , a nd t h ea ge
t h e s t a tu s o fb e ing b orn af r ee man . T he o wne r s o ft hese
o ft h e d ecea sed .T he d ono ro ro wne rw ou ld a dd ap e r sona l
r e l ief s w an ted t o g a in p owe r a nd a cc la im — a s t h e i r p or -
s a lu ta t ion o r man if es ta t ion o f g r ief t o s how t h e p ub l ic
t r a i t f i gu re s i mp l ied — a nd e xp re s sed t h is h ope i nt h e r e l i -
h ow g ood a nd c l ose h i s r e la t ion sh ip w i th t h e d ecea sed
e f s o ft h e i rf une rary a l ta r s .T he se i mages c an b ed e scr ibed
w a s . By men t ion ing t he c ur sus h onorum o rt h e d ecea sed ' s
a sl a uda tory , a n t ic ipa tory , a nd —t os o me e x ten t —i lu s ive ,
m i l i tary c a ree r , t he i n sc r ip t ion s c ou ld f u lf i l t h e s ame p u r -
a st h ey w e re i mposs ib le t or e a l i se .
p ose a s t h e p or t ra i t s t a tue s o f s t i l l l i v ing a l ta r o wne r s .
T he o the rg roup o fo wne r s o rd ono r s , t ha to ft h eb e reaved
T hey a c ted a s a med ium o f s e lf -po r t raya l a nd w e re n o t
a nd h e i r s , o r o ft hose who l ef t al a s t w i l l , r e f er red t ot he
j u s t mean t t ob ea r f r u i t b eyond t h e owne r s ' d ea th b u t b e -
" l if e t ime o ft h e d ecea sed" i nt h e i rp or t raya l s . A long w i th
f o rehand , d u r ing t he ir l i f e t ime . T he mu tua l c or re la t ion s
i mages d ep ic t ing t h e d ecea sed w ork ing i nt h e i r p rof ess i -
a nd b enef i t s o ft hese i n sc r ip t ion s a r e v ery c omp lex . Al i -
o n s , t h i s i n c luded i mage s o ft h e t oo ls o ft h e ir r e spec t ive
b er tus o f al ow s oc ia l s t and ing , who e r ec ted a f une ra ry
t r ade s . B y p rov id ing s pec if ic e v idence o ft h e d ecea sed ' s
a l ta r f o r ah igh ly r e spec ted p a t ron , c ou ld t r y t o i mp rove
o ccupa t ion t ot h e a f t e rwo r ld , t h e i r ma in a im w a s t o k eep t h e memo ry o ft h e d ecea sed a l ive . T hese i mage s r ad ia te a
h i s p rospec t s o fa n of ice o r s oc ia l a ccep tance b y mak ing h i s s pec ia l r e la t ion sh ip w i th t h e p a t ron k nown . V ice v e r -
h ea l thy s e lf -conf idence . L auda tory p or t ra i t s o ft h e n a tu re
s a , af a ther who a l ready h e ld a n of ice c ou ld n o t o n ly
d esc r ibed a bove w e re u nnece s sa ry t o make t h e i n tended
h igh l igh th i s own a ch ievemen t sb yd evo t ing a na l ta rt ot h e manes o f h i s d augh te r , who d i ed y oung , b u t c ou ld a l so
s t a temen t . T he p or t raya l s a r e r e t rospec t ive a nd c o mme mora t ive , a nd s o le ly r ef e r t ot h e i n ter red .
e l eva te h i s d augh te r ' s s t and ing . T he s e lec t ion o fi n sc r ip t i o n f o rm s d ocumen t s t he c o r re la t ion w i th t h e d onor ' s o r
T he c h rono log ica l c l a ss if ica t ion o f monumen t s i sb a sed
d ecea sed ' s s oc ia l s t a tu s .
o n s t y l i s t ic c ompa r ison s w i th me t ropo l i tan R oman r e l i e f s . T he l a t te r a l l f e a tu re p a ra l le ls w i th t h e o rnamen ta l
B ased o n t he i n f orma t ion t h e i n scr ip t ion s p rov ide o n t h e
a nd f i gu ra t ive r e l ief s o ft h e Nor thern I t a l ian r eg ion s , d e -
s oc ia l s t and ing a nd l ega l s t a tu s o ft h e owne r s o r t h e d e -
s p i te t h e d if e rence s t h a t n eces sa r i ly e x is t b e tween d ive r g en t a r t l a nd scapes . S ty l is t ica l ly , t h e r e l ief o rnamen ta t ion
c ea sed , t here i sn o e v idence t h a t ap ar t icu la rp rof e ss iona l g roup ing o r s oc ia l c l a ss p ref e r red t h is t ype o f t omb . 6 8
Among t h e d onor s , o ne f i nd s t h e mun ic ipa l u ppe r c l a sses
g rave w i th a monumen t , wh ich d i s t ingu i she s a nd s e t s
o n b a lance w i th i ngenu i , f r eedmen , a nd e ven s o me i mpe -
t hem a par t f r om t h e m i sera p lebs , who w e re b u r ied i n
r i a l s l ave s . D ono r s w o rked i nv a r iou s p rof ess ion s , a bove
c ommon p i t s . C on sequen t ly , t h e owne r s w e re f r om t h e
a l l a s s o ld ie r s a nd a dm in is t ra t ive of ic ia ls , a l ong w i th a
e conom ica l ly c omf or tab le m idd le c l a sses . T he men t ioned
s ma l l g roup o fc r af t smen . Of f ice h o lde r s h ad ah igher s o -
d if e rence s b e tween t h e a l ta r s a s t o s i ze , r e l ief i magery
c i a l s t a tu s a nd w e r e t hu s mo re l i ke ly t o o wn a n a l ta r .
a nd s e lec t ion o f i n scr ip t ion t i tu l i s how h ow h e te rogene -
H ow eve r , i ti sr a the r s i gn if ican t t h a t mos t of ice h o lde r s
o u s ly p eop le i nt h is g roup d ef ined t h em se lve s .
w e re n o t i nt h e h ighe s t e che lon s o fu rban l e ade r sh ip , b u t r a the rr e cru i ted f r om t h ep o l i t ica l ly l e s s s i gn if ican t c o l le -
T he c r i ter ia f o rt h is a na ly s is o f Nor thern I t a l ian f une rary
g e s o f S eve r i a nd A ugu s ta le s . T h i s more o r l e ss r e f lec t s
a l ta r s w e re o f at ypo log ica l , i c onog raph ic a nd s t y l i s t ic
t h ep opu la t ion s t ruc tu re o fr u ra lt own s , wh ich p reva i led i n
n a tu re . T he a ch ieved r e su l t s a l lowed f o r c onc lu s ion s o n
t h e r e g ion s s u rveyed h e re . B u t a l l a l ta r o wne r s o r d onor s
s oc io -cu l tu ra l c or re la t ion s b e tween o wne r s o rd ono r s a nd
h ave o ne t h ing i nc ommon : t h e f i nanc ia l mean s t o own a
t h e s e lec t ion o fi magery a nd i n scr ip t ion f o rm s .
6 9
R ia ssun to*
G l i a l ta r i s epo lcra l i d e l l 'I ta l ia s e t ten t r iona le a i t emp i d e l l ' impe ro r omano s ono o gge t to d e l le s eguen t i r i ce rche . S ono s t a t i c a ta loga t i c omp le ss ivamen te 2 47 c amp ion i d i q ue l l 'epoca .
u n ' impor tanza r a ppresen ta t iva p oss ib i lmen te a ccen tua ta d a l la s c e l ta d e i t em i ed a l la v a r iega ta r e a l izzaz ione , a ld i l äd e l la f unz ione o r ig ina r ia c o me l uogo s a c r if ica le . D eco raz ion i i nr i l ievo s it r ovano c on p oche e ccez ion i s u l -
It e rr i tor io d io r ig ine d e i c amp ion i i nq ue s t ione c ompren d e l ea n t iche r eg ion i V I I I , X , I X , X I , men t re l a magg io r p ar te d e i monumen t i s ic oncen t ra n e l le a r ee d i V enez ia , I s tr ia eT ran spadan ia .
l ep a r t i l a te ra l i d eg l i a l ta r i . I lr epe r tor io d ' immag in i s i e s tende d a f i gu re d ie ro t i , c r ea tu re ma r ine es a t inif i no a r a pp re sen taz ion i d ia rm i od ia t t rezz i d al a vo ro .A ccan to a q ue s te i mmag in i c ompa iono c on t inuamen te o rnamen t i f l o rea l i . L er a pp re sen taz ion ip os sono e s se re a bb ina te at r e
C ome t r a spa re d a u n p r ima v i s ione d ' in s ieme , ic on te s t i
g rand i amb i t i t ema t ic i : l ' amb i to s acra le , l ' amb i to s epo l -
d i c o l locaz ione e l e c a ra t ter is t iche f o rma l i d eg l i a l ta r i
c r a le c d i n f ine l ' amb i to i ns t re t to r appor t° c on l av i ta d e l
a l l ' in terno d iq ues te r eg ion i s ono d e l t u t to omogene i .
d ef Lu i to o d e l c omm i t ten te .
Un a l t ro a spe t to g iu s t if ican te u na d iv is ione i n g rupp i t r a
E in te rd ipendenza t r a l ap o s iz ione s oc ia le d e l c o mm i t ten -
d il o ro s epa ra t i r i gua rda i lf a t to c he g l i a l ta r i s id if e ren -
t e e l a s c e l ta d e l le i mmag in i
z i ano n o tevo lmen te d a monumen t i a na logh i i na l t r i c en t r i
n e l l 'u l t imo a mb i to t ema t ico : c o loro c he s ip rendono c u ra
c u l tura l i .
s i mos t ra
s opra t tu t to
d e l la c o l locaz ione d e l p ropr io a l ta re d u ran te l a p rop r ia
Un l a voro c ome i ls eguen te d ov rä p r ima d it u t to c h ia r ire i q ues i t i f ondamen ta l i i n f a t to d i t i po log ia , f unz ione , i c o -
v i ta e l im inano l ' e lemen to r app resen ta t ivo d a l la r af igu ra z i one p e r d e sc r ive re u na s i tuaz ione n on s emp re c or r is p onden te ac i r cos tanze r e a l i . Ques to v a le a d e s emp io p e r
n og raf ia e c r ono log ia ; v e r rä p e rö a nche f a t to i lt e n ta t ivo
iL ibe r t i . D ove if am i l ia r i d e l d efun to h anno d a to i nc om -
d ie v idenz ia re l ' un i tä f i no ra p e r l op iü i gnora ta t r a d eco r az ione i nr i l ievo , e p igraf e ,f o rma e s te r io re e ,d ove s en e8 ac onoscenza , d e l c on te s to d ic o l locaz ione d e l monumen -
m i ss ione l ' a l ta r e s epo lcra le , s ip uö c on s ta ta re u na s t re t ta r e laz ione t r a l er af igu raz ion i el av i ta q uo t id iana .
t o . P ar tendo d a q ues to p r inc ip io d ib a se s ir i ce rche ranno
L e r a pp re sen taz ion i i n r i l ievo d eg l i a l ta r i d ocumen tano
a nche l e i n tenz ion i d e l c omm i t ten te , n onch8 g l i e f e t t i
u na d u ra ta d ip roduz ione d a lt a rdo p er iodo i b 8r ico a lp e r i -
c oncre t i e s e rc i ta t i s u l l ' ideaz ione d e l le p i e t re l a vo ra te .
o do a n ton ino . Ar ag ion d ic i ö s ip uö c on s ta ta re u na v a s ta
Un monumen to
ed a
d i f fu s ione d ir i l iev i f i gu ra t i d a l la p r ima m e tä d e l p r imo
c on s iderar s i a l ta re s epo lcra le , q u -
a ndo e s so c orr isponde a d u n a l ta re i n f a t to d i f orma e c os t ruz ione eq uando l ' ep igraf e i nd ica u n c on tes to s e -
s e co lo d .C . i np o i . N e l s e condo s eco lo d .C . s ip uö o sser v a r e u na d im inuz ione d e ln ume ro d ia l ta r i i nr i l ievo , n on c h8 u n i mpove r imen to d e l la v a r ie tä t ema t ica .
p o lcra le .
L e p oche i s c r iz ion i d i a l ta r i d a tab i l i c on c e r tezza c or ro -
L a f o rma d e l l 'a l ta re i n q ue s t ione 8 c a ra t ter izza ta d a u na
b o rano q ue s to r i su l ta to s t i l is t ico . C iönonos tan te b i so -
c os truz ione t r ipar t i ta ( ba samen to , f u s to , p ar te s uper iore ) ,
g ne rä b a sa r s i s uu n p er iodo d ip roduz ione p iü l ungo ( da l
men tre is i ngo l i e l emen t i , c o l lega t i t r a d i l o ro a t t rave r so
p r imo a lt e rzo s e co lo d .C . ) ac au sa d e l le a na l is i d if o rmu -
c ima se p rof i la te , p ossono e s se r f r u t to d i l a vo raz ione s e -
l es c r i t te , a bb r ev iaz ion i en om i .
pa ra ta .
S econdo l ' ana l i s i d e iT i tu l i ic omm i t ten t ip roven ivano p e r
S o lo if u s t i d e l l 'a l ta re v engono u t i l izza t i p er u na c l a ss if i -
l op iü d a u na c l a s se s oc ia le i n termed ia e conom icamen te
c az ione t i po log ica .
a g ia ta . Quan to q ue s ta c l a sse s t essa s is i a g iud ica ta e t e ro -
S ip ossono d i s t ingue re f u s t i s enza c orn ice , c on c o rn ice e
g enea , s ip uö r i conosce re d a l le d if e renze t r a g l i a l ta r i i n
c on s udd iv is ione a r ch i te t ton ica . C ome s ip uö v ede re , l a
f a t to d i d imen s ion i , t ema t iche d e i r i l iev i es c e l ta d e l le
s ce l ta
f o rmu le s c r i t te .
d i
u no
d e i
u l t im i
d ue
t i p i
d ona
a l l 'a l ta re
* Übe r se tzung : R uben F r iedmann , B onn/Genua 1 998
7 0
X . D er Ka ta log
G l iederung d e s Ka ta log s u nd B enu tzerh inwe i se D e rK a ta log i s t d en a n t iken R eg ionen O be r i ta l ien s e n t sp re -
D e r V o l ls tänd igke i t h a lbe r u nd d e r b e sse ren B enu tzung
c hend i nv i e rA b schn i t te u n ter te i l t . I nne rha lb d e rR eg ionen
w egen s i nd a uch d i e I n sch r if t en m i t a ngegeben , d i e b e -
f o lg t d i e E ino rdnung d e rD enkmä le rd en a n t ik en S t ad te r r i -
r e i t s i m C o rpu s I n scr ip t ionum L a t ina rum a ufgenommen ,
t o r ien , w ie s i e i m C o rpu s I n sc r ip t ionum L a t inan im u nd
i n d en I n scr ip t ione s I t a l iae o de r a n a nderer S t e l le e d ier t
I n sc r ip t ione s I t a l iae z u sammenge s te l l t s i nd . D ie Z uo rd -
s i nd . D ie S ch re ibwe ise d e rI n sch r if t en f o lg td em L e idener
n ung d e re i nze lnen S t äd te i nd i eR eg ionen e r f o lg tn ach d e r
K lamme r sy s tem ,
v on P l in iu s5 7 9 ü be r l ief er ten E in te i lung , d i e a uf d i e d e sA u -
n i ch t s i che r i d en t if iz ie rba re B uch s tabenfo lgen a ufzuneh -
g u s tu s z u rückgeh t" ° . J ewe i l s a n d i e se a nge sch lo s sen w e r -
m en . G rund lage d e r I n schr if tenw iede rgabe w a ren e i gene
d en d i e S tücke , d e ren H e rkunf tn i ch t b ekann t i s t .
A b sch r if t en . A bwe ichungen z u a nde ren P ub l ika t ionen
a l le rd ing s
wu rde
d a rauf v e rz ich te t ,
s i nd j ewe i ls a ngegeben . D ie I n sch r if t en , z u d enen L i te ra -
I nne rha lb d e r e i nze lnen H e rkunf t so r te wu rden d i e D enk -
t u rangaben n i ch t v o r l iegen , wu rden v on d er Au tor in
mä le r i h re r T ypenzugehö r igke i t e n t sp rechend s o r t ier t : u n -
s e lb s t a ufgenommen . I mme r wu rde v e r such t e i ne Über -
g e rahm t , g e rahm t , a r ch i tek ton i sch g eg l ieder t . L ed ig l ich i n
s e tzung b zw . e i ne I nha l t sangabe d e r t iu / i z u g eben , w o -
Aqu i le ia i s t d i e E in te i lung z ugun s ten e i ne r t h ema t i schen
b e i e i nze lne P rob leme o de r B esonde rhe i ten d e r I n sch r if -
Mo t ivau swah l d e r N eben se i ten d u r chb rochen , d a e s f i r
t e n i m K a ta log tex t b esp rochen s i nd .
e i ne s t i l i s t i sche Un te r suchung s i nnvo l l e r sch ien , d i eb e t r ef f enden D enkmä le r n ebene inande r z u b e t rach ten .
S ow e i t e i ne D a t ierung a uf grund s t i l i s t ische r B e t rach tung b zw . i n sch r if t l iche r Au swer tung mög l ich i s t , wu rde e i n
I m K a ta log w e rden z unäch s t d i e t e chn i schen D a ten , d i e
D a t ierung svor sch lag m i t e i nem H inwe is a uf d i e e n t sp re -
d a s Ma ter ia l , d i e Maße , d en E rha l tungszu s tand u nd S pu -
c hende S t e l le i m C h rono log ie - b zw . I n sch r if t enkap i te l
r en z u sä tz l iche r B ea rbe i tung w ie Dübe l u nd K lammern
g egeben . D a t ierungen , d i e a uf grund d e r p a läog raph i -
umf a ssen , a ngegeben . Wenn k e ine Maße b ekann t s i nd ,
s chen Me thode v on a nde ren Au to ren , s o z um B e i sp ie l G .
b zw . e i ne Au top s ie d e r S tücke n i ch t mög l ich w a r , w e rden
B . B ru s in" ' , u nd a ufgrund v on p rosopog raph ischen Un -
d i ese d u rch ?g ekennze ichne t , d a s se lbe g i l tf i ru nbekann -
t e r suchungen v on G . L . G regor i v o rgesch lagen wu rden ,
t e o de r f eh lende I nven ta r -Numme rn .
s i nd e rwähn t . Wenn s i ch k e ine a nde ren Anha l t spunk te z u r
E s g e l ten f o lgende Abkü rzungen :
z e i t l ichen E ino rdnung f i nden l a ssen , w e rden s i e j edoch
HE : Herkunf t , AO : Aufbewahrungsor t , H . = Höhe ,
n i ch t k ommen t ie r t o de r o p t i sch a bgese tz t .
B r . =B re i te , T . =T iefe ,
I nv . =I nven tar -Nummer .
E s wu rde d a rauf v e rz ich te t ,j ewe i ls d en g esam ten L i te ra -
D ie B esch re ibung d er D enkmä le r m i t d en Angaben v on
t u rappa ra t z u e i nem S tück a nzugeben , s of er n e s b e re i t s
„ rech t s" u nd „ l ink s" e r f o lg t i mme r v om B e t rach ter a u s .
monograph i sch o de r k a ta loga r t ig a n a nde rer S te l le b ea r -
D ie S t e rnchen ( * ) h in te r d e r B enennung d e r D enkmä le r
b e i te t u nd m i t a u sf üh r l iche r L i te ra tu rangabe p ub l iz ier t
k ennze ichnen d i e A l tä re , v on d enen Abb i ldungen i m
wu rde . I n d i e sen F ä l len e r sche in tj ewe i l s d er T i te l m i t d e r
T af e l te i l v o rhanden s i nd . D ie Z ah len s i nd m i t d en K a ta -
umf a s send s ten L i te ra tu r l is te u nd d i e n ach t räg l ich e r -
l ognummern i d en t isch , um e i ne l e ich te re Auf f indung z u
s ch ienen P ub l ika t ionen , s owe i t v orhanden . L ed ig l ich d i e
e rmög l ichen .
I n sch r if t ened i t ionen w e rden j edesma l e rwähn t .
P l in n .h .I I 1 5 . D ieser E in te i lung f o lg t a uch P f lug , P or tä ts te len 5 f . 5 8 1 An d i eser S te l le s e i n och e inma l g rund sä tz l ich a uf d ie P rob lema t ik 5 79
5 80
d i ese r Me thode h ingew iesen , v g l . d azu h ie r : V I .4 . , S . # # . Z um v or s ich t i gen G eb rauch i n sbe sonder e d es p os thum e r sch ienen I nschr if tenwe rkes v on G . B . B ru s in , I nsr ip t iones Aqu i le iae 1 3 ( 1990 -1993) s .d or t Z ac c har ia .
7 1
RE G IO V I I I( AE M I E L IA )
E ri s ta uf d e rV o rder se i te d u rch e i ne L e is te u nd e i na u sge p räg tes Kyma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd u nge rahm t , s eh r s o rgf ä l t ig g eg lä t te t u nd z e igen i m o be ren D r i t te l d e r B i ld f läche r e ch t s e i ne e i nf ache O pf e r scha le u nd l i nk s
R av enna
e i ne K anne , d i e v e rg le ichba r i s t m i t d e r jen igen a uf d em A l ta r d e s I u l iu s P to lemaeu s ( Ka t . 1 ) .
1 . Graba l tar d es Marcus I u l ius P to lemaeu s*
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß Qu in tu s E u lu iu s P a r t h en iu s
HE : U nbekann t
d em
i mmerwäh renden Andenken
d e r A v i l l ia
Zmy rna d en A l ta r h a t a uf s te l len l a ssen . D ie c ognom ina
AO : R av enna , Museo N az iona le , I nv . 2 90
d er b e iden g eben mög l icherw e ise e i nen H inwe is a uf i h re
Ma rmor . H . 5 0 B r . 3 4T .2 5
Abs tammung b zw . H erkunf t , n äm l ich Smy rna f i r d i e
M(a rco ) I u l io /P to lemaeo /p raecep tor i d uor (um ) /Ma r c orum /I u l iorum /C laud ianorum /p a ths e tf i l i /v ix ( i t )
F rau u nd p ar th ische H erkunf tf i rd en Mann . D e rB e iname A lumnu s t auch t h äuf ig b e i S k laven o de r F re ige la ssenen a uf ( vg l . I .K a jan to , T he L a t in C ognom ina [ 1965 ] 3 14 ) .
a nn (o s ) LXX I I I .
D ie F orme l D i s Man ibus s ecur i ta t i , d i e e r s t a b d e r M i t te
D e rA l ta r i s t a n d en v o rk ragenden P rof i len meh rf ach b e -
Z e i t raum z u ( vg l . : K . P aa sch A lma r , I n scr ip t ione s L a t inae
s t oßen . D e rS ocke lbe re ich a uf d e rl i nken N eben se i te z e ig t
[ 1990 ] 3 86 ) .
d es 2 . J h . h äuf iger z u l e sen i s t , w e is t d en A l ta r d i e sem
Aba rbe i tung s spu ren ; i n d a s o be re P rof i l d e r se lben S e i te g re if t e i nD übe l loch m i t d e rV er t iefung f ü r e i ne V e rk lam merung e i n .
M i t te d e s 2 .J h . n . Ch r . o de r s pä te r .
Nu ra uf d e rV orde r se i te w i rd d e rA l ta rv on e i ne rs chma len L e is te u nd e i nem K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd
3 . Graba l tar d es P r imu s*
s o rgf ä l t ig g eg lä t te t u nd z e igen i m o be ren D r i t te l l i nk s e i ne K anne m i ts ch räge rA u sguß tü l le u nd r e ch t s e i ne k l e i -
HE : Unbekann t
n e O pf e r scha le .
AO : R avenna , Mu seo Naz iona le , I nv . ? K a lk s te in . H . 7 4 B r . 3 3 T .3 2
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervor , d aß d e rV e r s to rbene , Ma r c u s I u l iu sP to lemaeu s , d e rL eh re rd e rb e iden Ma rcu s I u l i -
P r im i /a nn (os ) XV I .
u s C laud iu s w a r , n äm l ich L eh rer d e sV a te r s u nd d e s S oh n es g l e ichen Namen s . E r wu rde 7 3 J ah re a l t . S e inem
D e rA l ta ri s tm i t S ocke lu nd S chaf ta u s e i nem B lock g ea r -
c ognomen n ach z u u r te i len w a r e re i n F re ige la ssene r .
b e i te t . I nd i eA l ta rober se i te i s t e i ne 2 3 x2 2 g roße u nd c a . D ie K omb ina t ion d e r N amen I u l iu s u nd C laud iu s i n An -
1 0 cm t i ef e Ö f fnung e i ngea rbe i te t , d i e z u r E in la ssung e i -
l ehnung a n d a s i u l isch -c laud i sche H e r r sche rhau s s p r ich t
n e rU rne d i en te . Z u e rgänzen i s t e i ne B ek rönung , w ie a u s
mög l iche rwe ise f ü r e i ne E n t s tehung i m 2 . D r i t te l d e s 1 .
d en K lammer spu ren am R and d e r N eben se i ten h ervo r -
J h s . n .C h r .
g eh t . Auch am A l ta r socke l h aben s i ch r e ch t s u nd l i nk s K lammern e rha l ten , d ie d en A l ta r m i t e i nem b re i ten , n u r
2 .D r i t te l d e s 1 .J h s . n .C h r .
g rob g eg lä t te ten B lock v e rb inden . D ie se r d i en te s ozu sa g en a l s A l ta run te rbau u nd w a r z u r H ä lf te i m B oden v e r s enk t , w ie d i e u n ter sch ied l ichen G lä t tung sg rade m i t d em Z ahne isen v e rmu ten l a ssen .
2 . Graba l tar d er A v i ll ia Zmyrna*
D a s E xemp la r g ehör t z u d e r G ruppe d e r a r ch i tek ton isch g eg l ieder ten A l tä re . D ie V o rde r se i te w ird v on B la t t säu -
HE : Unbekann t
l e n , d i e a uf d i e S e i ten umg re if en , g e rahm t . D e r h in te re
AO : R avenna , Mu seo N az iona le , I nv . 2 90
Absch luß d e r Neben se i ten w ird d u rch e i nen g l a t ten P i la -
Ma rmo r . H . 4 9 B r . 3 4T .2 2
s t er g eb i lde t . D ie S tü tzen s t ehen v orne a uf e i nem n i ed r i g en , s e i t l ich a uf e inem e twa s h öhe ren S ocke l . Auf d en
D ( is ) M (an ibu s ) s ecu r i ta t i /A v i l l iae Zmy rnae /p i en t iss i -
e i nf achen B la t tkap i te l len r uh t e i nA rch i t rav , d e rm i t e i ne r
mae /Q (u in tu s ) E u lu iu s P a r then iu s A lumnu s /d e se b ene me ren t i /f e c i t .
A r t T r ig lyphenornamen t v e rz ier t u nd d u rch e i nen Wu l s t n ach o ben a bgegrenz t i s t . Zw ischen d en B la t t säu len a n d er V o rde r se i te h äng t e i ne G i r lande , d i e a u s f l achen , s p i tz
D e rA l ta r i s t a n d en K an ten b e s toßen , i mü br igen j edoch i n e i nem g u ten E rha l tung szu s tand . I n d i e s e i t l ichen S ok -
z u lauf enden B lä t tern b es teh t . D arübe ri s td e r Name d e sP r imu su nd s e in A l te r —1 6J ah re
k e lp rof i le g r e if en K lammer spu ren e i n .
—i nu nge lenken Buch s taben a ngegeben . E in a u s ladendes Kyma u nd e i ne g e rade L e is te b i lden d en o be ren A b sch luß d e s A l ta r s .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk t v or . 7 2
D e r S ocke l s e tz t s i ch a us e i ne r S tand le is te u nd e i nem
F o rum L iv i i
Wu ls t z u sammen . D ie E in t ief f ingen f i r d i e V e rk lamme r ung i m S ocke lbe re ich d er N eben se i ten h ä l t G . Z i mme r ( s . u . ) f ü r modern . E in K yma , e i ne v o rk ragende L e is te
4 .G raba l tar d e s F ron to*
u nd e i n e i nf ache r B lock , a uf d em d i e e r s te Z e i le d e r I n -
HE : V iga rano Ma ina rda ( F e r ra ra )
s ch r if t s t eh t , b i lden d en o be ren A b sch luß .
AO : F e r ra ra , C iv ico Mu seo L ap ida r io , I nv . RA 7 80
D e rA l ta r schaf ti s t u nge rahm t . Un te r d e rI n sch r if t a uf d e r
K a lk s te in . H . 7 5 B r . 4 2 T .2 1
V o rde r se i te s i nd i nf l achem R e l ief z we i S chm iede b e i d e r
F ron to /T i (ber i ) C laud i C ae sa r i s /Aug (u s t i ) G erman ic i / d i spesa to r ( i ) L en t ianu s .
A rbe i t a n e i nem Amboß d a rges te l l t . B e ide G e s ta l ten t r a g en e i nen L enden schu rz , d i e r e ch te z u sä tz l ich e i ne s p i tze F i lzkappe . D e r r e ch te Mann s chw ing t e i nen H amme r , w äh rend e rm i t d e r Z ange i n s e ine r l i nken H and d a s z u
D e rA l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t u nd z e ig t k aum B e s toßungen . A n d en N eben se i ten d es S ocke ls
b ea rbe i tende G e rä t a uf d em Amboß f e s thä l t . D ie l i nk e
s i nd
G es ta l t s t eh t d em B e t rach te rz ugewand tu nd s chw ing tm i t
K lamme r spu ren e rha l ten .
e i ne r D rehung d es Obe rkö rpe r s u nd w e i t a u sho lende r
D e r S ocke l b e s teh t a u s e i ne r S t and le is te u nd e i nem
A rmbewegung e benf a l ls e i nen g roßen H amme r . Au sge -
K yma . E in K yma u nd e i ne v o rk ragende L e is te b i lden d en
h end v on d er D a r s te l lung k ann a ngenommen w e rden , d aß
Ü be rgang z u rB ek rönung , d i e a u s e i ner f l achen , a uf A l ta r -
d er B es ta t te te i m Me ta l lgewe rbe t ä t ig w a r , mög l iche rw e i -
s chaf tb re i te e i ngezogen en L e i s te m i t
s e a l s Münzschm ied .
d a rau f l iegenden
P u lv in i u nd e i nem d i cken P in ienzapf en b es teh t .
I nd em A l ta r wu rde d i eA sche d e sL uc iu s O c tav iu s , e i nem
D ie V o rde r se i ten d e r P u lv in i s i nd m i t r unden B lü ten g e -
S ohn d es T i tu s , a u fbewah r t . D a s G raba rea l h a t te e i ne
s chmück t . D e rA l ta r schaf ti s tu nge rahm tu nd z e ig t a n d en
G röße v on 2 3 x2 4 F uß .
N eben se i ten k e ine D eko ra t ion .
G . Z i mme r d a t ie r t d en A l ta r , a u sgehend v om f eh lenden
L en t ianu s h a t d em F ron to , e i nem d i spensa tor d e s K a i se r s
c ognomen , a n d a s E nde d es 1 .J h s . v .C h r . ( vg l . d azu a uch
C laud iu s , d i e sen A l ta r a uf ge s t e l l t . D i spensa tor e s w a ren m i t
E .
d en f i nanz ie l len Ange legenhe i ten e i ne r F am i l ie i m w e i te -
[ 1973 ] 9 0 ; h i e r : V I .4 . S .5 1 f . ) . D ie R e l ief s s i nd f i r e i ne
s t en S i nn eb e t rau t ( vg l . : RE V ( 1 905 ) 189f f . s .v .d i spensa -
D a t ierung n i ch t a u ssagek räf t ig .
t o r [ Mau ] ) . E in d i spen sa tor d e s K a i se r s i nF e r ra ra w a rw oh l
Meye r ,
E inf ührung i n d i e l a te in ische E p ig raph ik
E nde 1 .J h . v .C h r . ?
m i t d e rV e rwa l tung v on G ü te rn , d i e C laud iu s i nd e rR eg ion b e saß , b e schäf t ig t . D ie se s Am t wu rd e s t e t s m i t S k laven b e -
C IL V 2 426 ; G . Z i mme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen
s e tz t ,w a sm i td em A bhäng igk e i t sve rhä l tn i sz w i schen S k lave
( 1982 ) 1 79 N r . 12.
u nd H e r rn u nd d em d a r au s r e su l t ie renden u nd e rwar te ten l o ya len V e rha l ten z u e r k lä r en i s t . D ie d i spensa tor e s n ahmen
A r im inum
u n te r d en ü b r igen S k lav en e i ne g ehobene S t e l lung e i n u nd k onn ten s i ch o f tma l sn och e i gene S k laven ,i .e .G eh i lf en h a l t e n . V e rmu t l ich w a r L en t ianu s e i ne r v on i h nen . D e r Nam e d e s F ron to s p r ich t z ud em f a ru nf r e ie H e rkunf t ( I . K a jan to ,
6 . Graba l tar d er Gav ia S ab ina u nd
T he l a t in c ognom ina [ 1 965 ] 1 7 ) . Du rch d i e E rwähnung d e s
d es Gav ius P r imus
C laud iu sk ann d e rA l ta ri nd i eR eg ierung sze i td i e se sK a i se r s o d e rw en ig s p ä t e r d a t ie r t w e rden .
HE : S . Ma r t ino , Mon te l 'Abba te
C laud isch
AO : R im in i , Mu se i d e i c i t tä , L ap ida r io R omano , I nv . 6 1 Ma rmo r . H . 1 25 B r . 6 0 T .6 0 S chaf tB r . 4 5 T .4 5
C IL V 2 386 ; H . C han t r a ine , F re ige la ssene u . S k laven i m D ien s t d e r r öm ischen K a ise r ( 1967 ) 2 1 .
D ( is ) M(an ibu s ) /G av iae /S ab inae v i , x ( i t ) /a nn (o s ) XXV I I e t /G av io P r imo /v ix ( i t ) a nn (o s )X IX /f r a t r ibu s /M (a rcu s ) G av iu s /P r im i t ivo s /e t Annaea /S o r t i ta /p a ren te s .
5 . Graba l tar u nd A ra o ssuar ium
D e r a u s e i nem B lock g ea rbe i te te A l ta r i s t g u t e r ha l ten .
d e sL uc iu s Oc tav iu s*
D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne r S t and le is te , e i nem s chma len
HE : D e rA l ta r w u rde i nF e r ra ra g efunden , d or t w o h eu te
Wu ls t , e i nem K yma u nd e ine r s ch rägen L e i s te . E in K yma
d i e K i r che S . Mar t ino s t eh t .
u nd e i ne v o rk ragende L e is te d i enen a l s Ü be rgang z u e i -
AO : F e r ra ra , Mu seo C iv ico L ap ida r io , I nv . RA 8 02
n em f l achen B lock , d e r d i e B ek rönung b i lde t . H ie r s i nd
K a lk s te in . H . 7 7 B r . 5 3 T .3 1
d i e Z ahne isen spu ren n och d eu t l ich z u e rkennen .
O ssa /L (uc i ) O c tav iT ( i t i ) f ( i l i ) /i nf r (on te )p (ede s ) X I I I/
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d e r V o rde r se i te v on e i ne r L e is te
i na g r (o ) p ( ede s ) X I I I I .
u nd e i nem a u sgep räg ten Kyma g e rahm t . A uf d e r l i nken N eben se i te i s t e i nu r ceus , a uf d e rr e ch ten e i ne p a tera d a r -
D ie O be r se i te z e ig t e i ne q ue r rech teck ige Ö ffnung f ü r d i e
g es te l l t . Übe r d i e se r b ef inde t s i ch , i n d en S t e in g e r i tz t ,
A sche u nd e i n k l e ine s D übe l loch d ah in te r .
d a s Z e ichen d e r Ax t ( a sc ia ) . 7 3
Ma r cu s G av iu s P r im i t ivo s u nd Annaea S o r t i ta h aben i h r e r
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d e r V o rde r se i te v on L e is te u nd
T och te rG av ia S ab ina , d i ei mA l ta rv on 2 7J ah ren s t a rb ,u nd
K yma e i ngef aß t , d i eV o rde r se i te d e rP u lv in i s i nd m i tB lü -
i h rem B rude r , d em G av iu s P r imu s , d e r 1 9 J ah re l e b te , d en
t e n g ef ü l l t .
A l ta ra uf ge s te l l t . I n d e r6 .u nd 7 .R e ihe s i nd d i eZ e i len l in i e n z um V o r sch re iben n och z u e rkennen . D ie B uch s taben w e i sen l a u tA . Dona t i( s . u . ) a nd a s E nde d e s2 .J h s . n .C h r .
D e rA l ta r i s t d en Manen d e s T i tu s S a levu s Amandu s u nd d e r S a lev ia L ae ta g ew e ih t . B e ide t r agen d a sse lbe n omen g en t i le u nd k önnen mög l icherwe ise c on l iber t i g ewe sen
C IL I X 4 70 ; R im in i An t ica . I lL ap ida r io R omano ac u ra
s e in . Auf g rund d e r E rwähnung d e r F orme l D i s Man ibu s
d i Ange lo Dona t i ( 1981) 1 58 N r . 6 1 A bb . 1 59 .
i s t e i ne E n t s tehung d e sA l ta r s v o r d em E nde d es 1 .J h . n . C h r . n ich tw ah r sche in l ich . L au tA . D ona t i ( s . u . ) w e is t d i e B uch s tabenf o rm i nd a s2 .J h . n .C h r . Auch d a sv erwende te Ma ter ia l , Ma rmo r , s p r ich t f ü r e i ne E n t s tehung i m 2 . J h .
7 . Graba l tar d es Ca ius Cavar iu s P r iscu s
n .Ch r .
HE : S . Ma r t ino , Mon te l 'Abba te
C IL X I 5 08 ; R im in i An t ica . I lL ap ida r io R omano ac u ra
AO : R im in i , Muse i d e l la c i t tä , L ap ida r io R omano , I nv . ?
d i Ange lo D ona t i ( 1981) 16 N r . 4 1 .
Ma rmor . H . 11 B r . 6 2 T .5 5 D ( i s ) M (an ibus ) /C (a i ) C ava r i /P r isc i /am ic i /o p t im i / Ma r t ia l is /M(a rc i ) A ton i /P r im igen i .
9 . Graba l tar d er D erqu il ia Danae* HE : R im in i , S .S t ef ano
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u se i nem B lock g a rbe i te t u nd i n g u tem E rha l tung szu s tand . E ine n i ed r ige S tand le is te u nd e in K yma b i lden d en S ok -
AO : R im in i , Mu se i d e i c i t tä , L ap ida r io R omano , I nv . ? Ma rmo r . H . 9 4 B r . 4 2 T .3 4 S chaf t B r . 3 6T .2 9 D ( is ) M(an ibu s ) /D e rqu i l iae /D anae s /Q (u in tu s )D e rqu i -
k e l . I n umgekeh r ter R e ihenf o lge w iede rho l t s i ch d a s P ro -
l i u s /F idu s /e tD e rqu i l ia /V e recunda /p a t ronae /b ene
f i l am G e s im s ; e rgänz t d u rch e ine v o rk ragende L e is te l e i -
meren t i .
t e t e s z u r P u lv in ibek rönung ü be r . D a s G e s im s d e rV orde r se i te i s t a bge sch lagen . Am S ocke l
D e rA l ta r schaf t w ird a uf d er V orde r se i te v on e i ne r L e is te
a n d e r V o rde r se i te s i nd K lamme r spu ren z u r B ef e s t igung
u nd e i nem Kyma g erahm t . Auf d en N eben se i ten s i nd p a -
d es A l ta r s a uf e i nem a nde ren Un te rgrund e rha l ten .
t e ra u nd u rceus d a rges te l l t .
E ine S tand le is te , e i n Wu l s tu nd e i nK yma b i lden d en S ok -
D e rA l ta r i s t d en Manen d es C a iu s C ava r iu s P r iscu s u nd
k e l . D ie B ek rönung b e s teh t a u s e i nem B lock , d es sen S e i -
d em Ma rcu s An ton iu s P r im igen iu s g ew e ih t . Mar t ia l i s h a t
t e n w ie P u lv in i a u sgea rbe i te t s i nd .
d en A l ta r a ufges te l l t . A . Dona t i ( s .u . ) h ä l t d agegen Ma r t i a l is f ü r e i nen S k laven b zw . F re ige la s senen d es Ma rcu s
D e r s ch lanke S chaf t i s t a uf d re i S e i ten d u rch e i ne L e is te
An ton iu sP r im igen ius , o bwoh l d i es n i ch td u rch 1f ü rl i ber -
u nd e in K yma g e rahm t . A uf d en N eben se i ten s i nd g u t tus
t ia u sged rück t w ird . E r n imm t d emnach k e ine Zw e i tbe -
u nd p a tera d a rge s te l l t . V orne a uf d en P u lv in i s i nd k re is -
s t a t tung a n . Zwa ri s td i e Nach s te l lung d es Namen si mG e -
f ö rm ige Mu s te r e i nge r i tz t .
n i t iv o hne d ef in ie renden B ezug u ngewöhn l ich , d och k ann
Qu in tu s D e rqu i l iu s F idu s u nd D erqu i l ia V e recunda h aben
a l s w e i te re s B e isp ie l d af ü rd e rA l ta rd e s L uc iu s C orne l iu s
d en Manen i h re r P a t ron in , D e rqu i l ia D anae , d en A l ta r
E p igonu s ( Ka t . 4 5 ) a ngef üh r t w erden .
g ew idme t . D ie I n sch r if t z e ig t B uch s taben d es 2 . J h . n .
Auf grund d e rE rwähnung d es Ad jek t ive s o p t imus , a l s n ä -
C h r . ( A . D ona t i , s . u . ) . A uch d a s v erwende te Ma te r ia l
h ere
k ann e i n H inwe is a uf d i e s pä te re E n t s tehung sze i t s e in
B eze ichnung
d es
F reundes ,
n imm t
Dona t i
a l s
E n t s tehung sze i t d a s 2 .J h . n . Ch r . a n .
( s iehe h i e r1 . 2 . S .3 ) .
C IL X I 4 541 ; R im in i An t ica . I lL ap ida r io R omano ac u ra
2 .J h . n .C h r .
d i Ange lo Dona t i ( 1981) 14 N r . 4 0 .
Ana l is i d i R im in i An t ica . S tor ia e A rcheo log ia p e r u n Mu seo ( 1980 ) T af . 7 9 , 2u .7 0 , 1 2 ; R im in i An t ica . IL a p ida r io R omano . Ac u ra d i Ange lo Dona t i ( 1981) 18 N r . 4 2 Abb . 19 .
8 . Graba l tar d es T i tus S a lev iu s Amandu s HE : Unbekann t Ma rmo r . H . 8 5 B r . 6 2 T .4 5
F o rum P op i l i i
D is /Man ibu s /T ( i t i ) S a lev i Amand ( i ) /e tS a lev iae /L a -
1 0 . Graba l tar d es Marcus F raucel ius
AO : R im in i , Muse i d e l la c i t tä , L ap ida r io R omano , I nv . ?
e t ae
Cor in thu s*
D er A l ta r i s t g u t e rha l ten . E ine s chma le S tand le is te , e i n
HE : D e rA l ta r wu rde a n d e r S t raße v on F or l impopo l i
Kyma u nd e i ne K eh le b i lden d en A l ta r socke l . K yma u nd
n ach B er t ino ro , n ahe d e rK i rche v on Madonna d iL ago
K eh le l e i ten z u r P u lv in ibek rönung ü be r .
g efunden . 7 4
AO : F o r l i , Museo C iv ico , I nv . ?
s chma len L e is ten e i ngef aß t w ird . B e ide N eben se i ten s i nd
Ka lk s te in . H . 9 0 B r . 5 6 T .2 4
d u rch e i ne um lauf ende We in ranke e i ngef aß t , d i e i nk räf t i g em R e l ief e r sche in t . I h re B lä t te r z e igen z um T e i l e i nen
M(a rco ) F rauce l l io / C or in th& F rauce l l ia S osa r io / ma te r
M i t te lg ra tu nd s i nd , w ie a uch d i eT rauben , d u rch d en E in -
d (e ) s ( ua ) [ p (ecun ia ) ] .
s a tz d es B oh re r s c ha rak ter i s ier t . D ie Auf f a s sung d e rB lä t t e r s ow ie d a sV e rhä l tn is d e r D a r s te l lung z um R e l ief grund
D er A l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u s e i nem
—d i e R anke i s t v o r d en R e l ief grund g e se tz t , o hne e i ne
B lock g ea rbe i te t u nd g u t e rha l ten . A uf s e ine r O be r se i te
V e rb indung m i ti hm e i nzugehen —w e is td en A l ta ri nc l au -
b ef inde t s i ch e in r unde sL och v on 1 c m Du r chmesse r , i n
d i sche Z e i t .
d e ssen M i t te e in E isen s t if t e inge la s sen i s t . D ie D a r s te l lung d e r r e ch ten N eben se i te z e ig t e i nen t o r -
D ie A l ta rba s is b es teh t a u s e i ne r S t and le is te u nd e i nem
q ue s zw ischen z we i s ch langenf örm igen a rm i l lae , d e ren
Kyma . Ü be rd em A l ta r schaf tb i lden e i nK yma , e i ne L e i s te
K öpf e a u s d en a uf ge ro l l ten L e ibe rn d e r R ep t i l ien i n v er -
u nd e i na uf d i e B re i te d e s S chaf te s e i ngezogene r , r e ch tek -
s ch iedene R ich tungen z e igen . B e i d i e sen h ande l t e s s i ch
k ige r Auf sa tz m i t P u lv in i d i e B ek rönung .
um A rmbände r , d i ez unäch s tz u sammen m i tH a l s re if en a l s
D er A l ta r schaf t w ird l e d ig l ich a uf d e r V orde r se i te d u rch
R angabze ichen b e i G a l l iern u nd P e r ser n d i en ten u nd
e i ne b re i te L e is te u nd e i n Kyma g e rahm t . D ie N eben se i -
s ch l ieß l ich a uch a l s m i l i tä r i sche A u sze ichnung b e i d en
t en s i nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , a be r u nge schmück t . D en
R ömern ü b l ich wu rden u nd w oh l a len S o lda ten z ugäng -
Auf sa tz z i e ren Akan thu s ranken , d e ren M i t te d u rch j ee i ne
l i ch w a r ( vg l . : A . B ü t tne r , B Jb 5 7 , 1 957 , 1 71 N r . 3 0 T af .
B lü tenga rbe g ef ü l l t i s t . D a s R ankenmo t iv w i rd v on e i ne r
1 3 ) . D ie l i nke N eben se i te z i e ren z w e iL anzen ,d i em i tL or -
s chma len L e is te e i nge rahm t . Auch d i e V orde r se i te d e r
b ee rk ränzen umwunden s i nd . N ach e i ne r Z e ichnung w a r
P u lv in i i s t m i t B lü ten g ef i i l l t . D e ren N eben se i ten s i nd
a uch d i e R ück se i te m i t F e ldze ichen b i ld l ich v e rz ie r t . B e i
n i ch t d eko r ie r t , w e rden a be rv on s chma len K o rde ln i nd e r
d i e sen G egen s tänden h ande l t e s s i ch um d ona m i l i tar ia ,
M i t te z u sammengeha l ten . D ie p la s t ische Auf f a ssung d e r
d i e P u r t is iu s i m L auf e s e ine r M i l i tä rze i t e rwa rb .
Akan thu sb lä t ter s ow ie d i e v e re inze l ten P unk tboh rungen d e r B lü ten k önnen h i e r a l s D a t ierung sk r i ter ien h e range -
D e r a uße rgewöhn l iche r ückwä r t ige D eko r i s t a uf d en
z ogen w e rden . S ie h aben i h re E n t sp rechung i nt i be r i sch -
F undor t , d e r h i e r w oh l g l e ichze i t ig d e r e hema l ige Auf s t e l lungsor t i s t , z u rückzuf üh ren . D e r A l ta r wu rde i n d er
c l aud i scher Z e i t ( s . V4 . S .4 5 ) .
N ähe e i ne r r öm ischen V i l la a uf f r e iem F e ld a ufges te l l t
D ie Mu t te r F rauce l l ia S osa r io , h a t i h rem S ohn , Ma rcu s
g efunden . U nabhäng ig v on e i ne r G räbe r s t raße u nd d e ren
F rauce l l iu s C o r in thu s , d en A l ta r v on i h rem e i genen G e ld
ö f en t l ichen o de r g ese l lschaf t l ichen R ich t l in ien w a r e r
a ufges te l l t .
v on a l len S e i ten s i ch tba r u nd k onn te d ahe r v i e r se i t ig d e -
M i t te d es 1 .J h s . n .C h r .
k or ier t w e rden .
C IL X I 5 82 .
D e rG enann te w a rq ua t tuor v ir q u inquenna l is , d .h .e rh a t t ei ne inem C en su s jah r d a s h öch s te Am t i nne . S e ine Auf g abe b e s tand a uße r i n d e r Auf s te l lung d er B ü rge r l is ten
F o rum L iv i i
u nd d e r l e c t io s ena tus a uch i nd e r Du rchf i ihrung d e rz en -
1 1 . G raba l tar d e s C a iu s P ur t i s ius A t ina s*
v .q ua t tuorv i r i [ G . Wesene r ] ) . Auße rdem w a r e rP raef ek t d e r R e i tere i , P raef ek t d e s K o l leg ium s d e r F abr i i u nd p r i -
HE : D e rA l ta r wu rde 1 956 b e i F iumana , s üdös t l ich d e r
m u sp i lus e i ne r L eg ion . Auf f a l lend i s t h i e r d i e N ennung
s o r ischen F inanzgeschäf t e ( vg l . : RE XX IV ( 1963 ) 8 56 s .
d e s h öch s ten e r re ich ten Am te s a n e r s te r S t e l le ( vg l . d azu
r öm i schen V i l la g efunden .
K a t . 3 9 u nd 4 2 , w o d i e a uf s te igende R e ihenfo lge e i nge h a l ten w ird ) .
AO : F o r l i , Mu seo C iv ico , I nv . ? Ka lk s te in . H . 4 0 B r . 1 49 T .7 8
R e levan t f ü r d i e Da t ierung s i nd d e rA u fbau d e r I n sch r if t
D i s Man ibu s /C (a iu s ) P u r t is iu s C (a i ) f ( i l iu s ) S t e l ( la t ina t r ibu )
A t inas
e qu i ( tum )
I I I /v i r
p r (aef ec tu s )
q u in (que rma l is ) f ab ( rum )
u nd d i e R ankendeko ra t ion ( vg l . : h i e r d i e K ap i te l z u d en I n sch r if t en V I .4 . S . 5 3 u nd d e r C h rono log ie V4 . S . 4 4 ) .
p r (aef ec tu s )
p r i (mu s )
p ( i lu s )
B e ides s p r ich tf ü re i ne E n t s tehung i nd e re r s ten H ä lf t ed es
l e g ( ion is ) /[—
1 .J h s . n .C h r .
E rha l ten i s t v on d i esem A l ta r n u r d a s o be re D r i t te l o hne Be k rönung .
C laud isch
Auf d e rO be r se i te w e is tj edoch d i e t e chn ische Z u r ich tung
C IL X I 6 24 ;A . B ü t tne rB Jb 5 7 , 1 957 , 1 71 N r . 3 0T af . 1 3 ;
a uf d i eB ef es t igung e i ne rB ek rönung h in . Dor tf i nde t s i ch
V .A . Maxf ie ld , T he m i l i ta ry d eco ra t ion s o f t h e R oman
e in Dübe l loch i nd er M i t te e ines g ep ick ten R ech teck s , d a s
A rmy ( 1981) 8 6 T af . 7b ; E p ig raf ia d e l v i l lagg io : s egn i
v on e i nem s o rgf ä l t ig g eg lä t te ten R and v on 1 0 cm B re i te
d a l f o r l ive se . Aus t . -Ka t . F o r l i , P a lazzo A lbe r t in i 2 7 . 9 . -
e i ngef aß t w i rd .
2 8 . 9 . 1 990 . S t or ia d iF o r l i IL 'evo An t ico ( 1989 ) 1 24 N r .
Auf d e rV o rde r se i te i s td er R es td e rI n sch r if tz us ehen . S i e i s t v on e i ne r Akan thu s ranke g e rahm t , d i e i h re r se i t s v on
6 2 ( dor t a uch ä l tere L i t ) 1 41 f . A bb . 8 1-82 . 1 67 f . Abb . 1 07 , 1 91 A bb . 16 . 7 5
M (a rcu s ) Num i s iu s /C a s to rs i b ie t /Q (u in to )V e luc io V e ro
F av en t ia
/c on tube rna l i /t ( es tamen to ) p (on i ) i ( u ss i t ) .
1 2 . Graba l tar d e sP ubl ius Maec iu s P rocu lu s*
D e r g u t e rha l tene A l ta r i s t a u s m i t g rauen S ch l ie ren d u rchzogenem Marmo r g ea rbe i te t . D ie g rob g ep ick te
HE : D e rA l ta r wu rde i nF aenza , i nd e rK irche S .L o ren -
O ber se i te d e s A l ta r s z e ig t i n d e r M i t te e i ne q uad ra t ische
z o i n S ca ld ino g efunden .
V er t iefung m i te inem Dübe l loch , v on d em a us e i n Gußka -
AO : F e r ra ra , C iv ico Mu seo L ap ida r io , I nv . RA 8 10
n a l n ach h in ten f uhr t . H ier w a rv ermu t l ich e i n P in ienzap -
Ma rmo r . H . 1 38 B r . 5 8 T .5 3
f en a nges tück t . ER ebecch i ( s . u . „Modena . ." 3 83 )v e rmu t e t h i e r d i e An s tückung e i nes b ronzenen P in ienzapf en s ,
D ( i s ) M (an ibu s ) /P (ub l i ) Maec i P (ub l i ) f ( i l i ) /P o l ( l ia t r i -
d e r d i e E xk lu s iv i tä t d es D enkma ls u n te r s t re ichen s o l l te .
b u )
D ie t e chn ische Z u r ich tung g ib td arüberjedoch k e ine Au s -
P rocu l i
/m i l ( i t i s )
c (o )ho (r t i s )
I I
p r (ae to r ia )
/
a r ch i tec t ( i ) Aug (u s t i ) /C (a iu s ) Maec iu s /C re sce s /f r a t r i p i en t iss imo .
Ü ber e i nem g ep ick ten S ocke l , e i nem Wu l s t s ow ie e i nem
D e r A l ta r i s t b i s a uf e i n ige Abs toßungen a n K an ten u nd P rof i len g u t e rha l ten . A uf d e r O be r se i te b ef inden s i ch z we i i n e inande r g e schach te l te E in t iefungen , d i e a l s t e ch -
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d re i S e i ten d u rch e ine L e is te
E ine S t and le is te , e i n Wu l s t , e i nK yma u nd e ine K eh le b i l d en d en S ocke l . D a s P rof i l d es S ocke l s w iede rho l t s i ch i n umgekehr te r R e ihenf o lge a n d er B ek rönung , a n s te l le d e r S t and le is te t r i t t e i ne v o rk ragende L e is te , a uf d e r e i n a uf A l ta r schaf tb re i te e i ngezogener B lock a u f l ieg t .
I n s e iner l i nken Hand h ä l t e r e in v o lumen . Dazu p aß t d as Aufbewah rungsgef äß z u s e inen F üßen , d i e c apsa .
e i n p erspek t iv isch d arges te l l tes B ecken a uf e inem r un -
s i nd g eg lä t te t , d i e R ück se i te m i t d em S p i tzme iße l b ea r -
d en S ocke l , v ie l le ich t e in B runnenbecken . Nur d er R e -
b e i te t . D or t i s t d a s G ebä lk n u r a ngedeu te t . s e inem B rude r ,
e i nem g ep ick tem H in tergrund e inen b ä r t igen T oga tu s .
w a r e hema ls f r on ta l a usger ich te t . L ink s v on i hm s t eh t
e i nem K yma e i ngef aß t . D ie B i ldf e lde r d e r N eben se i ten
h a t
u nd e in K yma g erahm t . D ie r ech te Neben se i te z e ig t v or
S e ine r ech te Hand h ä l t e inen Z ipf e l d er t oga . S e in K opf
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d r e i S e i ten v on e i ne r L e is te u nd
C re sce s
Wu ls t , e i n w e i teres Kyma u nd e i ne v ork ragende L e is te b i lden d en Ü be rgang z u e i nem g eschwungenen , e i ngezo —w ah r sche in l ich m i t d em Z ahne isen — a ufwe is t .
s p rochen w e rden k önnen .
Maec iu s
K yma u nd e i ne r K eh le e rheb t s i ch d e r A l ta r schaf t . E in
g enen B lock , d e r e benf a l ls n och S pu ren d e r B ea rbe i tung
n i sche Z u r ich tung z u r B ef e s t igung e i nes Auf sa tze s a nge -
C a iu s
k unf t .
l i efgrund u nm i t te lba r um d as B ecken u nd um d en T o g a tus h e rum i s t s orgf ä l t ig g eg lä t te t ; d ie g l e iche A r t d er
P ub l iu s
R e l iefgrundbehand lung f i nde t s i ch n och a uf e inem A l -
Maec iu s P rocu lu s , d en A l ta r a uf ge s te l l t . P rocu lu s w a r S o lda t i n d e r F unk t ion e i nes A r ch i tek ten d er c ohor s I I
t a r i n R egg io ( Ka t . 1 8 ) .
P rae tor ia . D iesen R ang e r r re ich te man f ü r g ewöhn l ich
D ie l i nke N eben se i te w iede rho l td a s Mo t iv , a be re sz e igen
ü be r d a s Am t d e s c us to s a rmorum ( A . V . Doma szew sk i ,
s i ch Un te r sch iede i n d e r Au sa rbe i tung . D a s G e s ich t i s t
D ie R ango rdnung d e sr öm ischen H ee res ( 1908 ) 1 20 ; v g l . :
h i e r
RE I ( 1896 ) 5 52 s .v .A r ch i tec tu s [ Domaszew sk i ] u .C IL
b e sser
e rha l ten ,
z e ig t
a be r
e i ne
h andwe rk l ich
s ch lech te Qua l i tä t . E s w i rk t merkwü rd ig v e rze r r t . D ie
X I 2 0 , w o e i n w e i te re r a r ch i tec tu s e rwähn t w i rd ) . P rocu -
F üße d e sT oga tu s e r sche inen ü be rgroß , e ben so d i e H ände .
l u s g ehör te z u d en jen igen , d i e b e i d en p rae tor iae c ohor -
D a s B ecken i s t n ich t p er spek t iv isch d a rge s te l l t u nd d e r
t e s t e chn i sche Äm te r i n neha t ten .
H in te rgrund wu rde n i ch t s o s o rgf ä l t ig g eg lä t te t . Ange s i ch t s d i e se r B eobach tungen g ew inn t man d en E indruck ,
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine e i ndeu t igen Anha l t s -
d aß e i n w en ige r b egab te r B i ldhauer am We rk w a r . V ie l -
p unk te v o r . D ie We ihung a n d i e Manen mach t e i ne E n t -
l e ich t h aben z we i Handwe rke r m i t u n te r sch ied l ichen F ä -
s t ehung v o r d em E nde d e s 1 .J h . n .C h r . u nwah r sche in l i ch .
h igke i ten , a u sgehend v on e i nem V orb i ld , d i e N eben se i ten
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
s chweren , f e s ten B ahnen .
g eschaf f en . D ie F a l ten d e r t oga s i nd g ekerb tu nd f a l len i n
C IL X I 6 30 .
E inen Anha l t spunk t f a r d i e D a t ierung g ib t d i e B a r t t rach t d er D a rges te l l ten . Der k nappe B ar t u nd d i e w en igen , i n d i e S t i rn g ekämm ten r unden L ockenkompa r t imen te d es
Mu t ina
H aa r schopf e s f o lgen d en mod ischen V o rgaben d e rh ad r ia n i schen Z e i t ( ande r s ER ebecch i , RM 8 4 1 977 , 1 55 , d e r e i ne v o l le L ockenprach t e rkenn t u nd d en A l ta r i na n ton i -
1 3 . Graba l tar d e s Marcus Num is ius C as tor*
n i sche Z e i t s e tz t . ) .
BE : D er A l ta ru nd d i e f o lgenden d r e i E xemp la re wu rden
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß Ma rcu s Num is iu s C a -
i nd e r N ek ropo le d iS .L azza ro b e i Modena g efunden .
s t o r s i ch s e lbs t u nd Qu in tu s V e luc iu s V eru s , s e inem G e -
E in L agep lan z u d en F und s te l len f i nde t s i ch i n : Modena
f ä hr ten , d en A l ta r g ew idme t h a t . D ies h a t e r i n s e inem
d a l le o r ig in i a l l 'anno m i l le I( 1988 ) 3 67 .
T e s tamen t h in te r leg t . Auf d e r l i nken N eben se i te e r sche in t
AO : Modena , Mu seo C iv ico , L ap ida r io , I nv . ?
u n te rha lb d e r D a r s te l lung a uf e i nem g eg lä t te ten S t re if en n ochma ls d e r Name d es S t if t e r s , d er g l e ichze i t ig a uch d e r
Marmo r . H . 1 59 B r . 1 05 T .9 7 S chaf tB r . 8 6 T .8 0 7 6
V e r s to rbene i s t , w om i t d i e I d en t i tä t b e ide r D a rge s te l l ten
1 5 . Graba l tar d es P ub l ius C lod ius C en tur io*
g e s iche r ti s t( s . h i e rI V .3 .1 . S .2 5 ) .V ermu t l ich i s t Q . V e lu c i u s V e ru s d e r Au sf üh rende g ewe sen . F .R ebecch i (ME-
HE : D e rA l ta r wu rde b e i Modena , i m O s ten d e rV ia
FRA s .u .8 97 ) g l aub t , n i ch t a u ssch l ießen z u k önnen , d aß
Em i l ia i n d e r N ek ropo le S .L azza ro g efunden .
M . Num is iu s C a s to r u nd Q . V e luc iu s V e ru s n i ch t a u s -
AO : Modena , am F undor t a ufges te l l t , I nv . ? ;K a lk s te in .
d rück l ich g enann te V e te ranen e i ne s g eme in samen T rup p en te i ls s i nd , d i e i m z i v i len L eben a l s Z e ichen i h rer b e -
P (ub l io ) C lod io M(a rc i ) f ( i l io ) P o l ( l ia t r ibu ) /C en tu r im i /
s onde ren
I u cundu s 1 ( ibe r tu s ) p a t rono e ts i b i .
F reund schaf t
d en
Au sd ruck
c on tubern ium
e i n se tz ten , w a s s on s t n u r f i r z we ige sch lech t l iche V e rb in d ungen g eb räuch l ich w a r . D och l ä ß t s i ch d i ese T hese
E rha l ten i s tn u rd e rA l ta r schaf t . Z u e r gänzen i s tw oh l e i ne
n i ch t v e r if iz ie ren . A l s T rennung sze ichen s i nd f e in g ea r -
B ek rönung i n F orm e i ne s g roßen P u lv in iauf sa tze s m i t
b e i te te B lä t tchen g ewäh l t w o rden .
G es im s .
H ad r ian isch .
E r i s t a uf d re i S e i ten v on e i nem E ie r s tabkyma u nd e i ne r f l achen L e is te g e rahm t . D ie Neben se i ten s i nd g eg lä t te t
F .R ebecch i , RM 8 4 , 1 977 , 1 55 i f ; d e r s . i n : Modena d a l le
u nd u nve rz ier t . D ie R ück se i te w ird v on e i nem d o r ischen
o r ig in i a l ' a nno m i l le I( 1988 ) 3 83 A bb . 3 08 ; d e r s . e bd . I
F r ies e i ngenommen . E in b re i tes Akan thu srankenband b i l -
( 1988 ) 4 51 i f . N r . 3 44 ; d e r s . MEFRA , 9 8 ( 1986 ) 8 98 .
d e t d en h eu t igen o be ren Absch luß d e s q uer rech teck igen B lockes . D ie R anke e rwäch s t i nd e rM i t te d e rV o rde r se i te a u s e i nem d i cken Akan thu sbü sche l u nd r o l l t s i ch z uj ede r
1 4 . G raba l tar d es Qu in tu sA lf id iu s Hy la s
S e i te d r e ima l a uf . I n d en R undungen s i nd s e i t l ich g e sehe n e A l can thusb lä t ter d a rge s te l l t . Da s E rwach sen d e r We l -
HE : Modena , a u s d e r G egend d e rV ia E Ma lza .
l e n ranke a u s e inem z en t ra len Bü sche l , d i e s o rgf ä l t ige
AO : D e rA l ta ri s t v e r scho l len u nd n u r i ne i ne r Z e ich -
Du rchmode l l ierung d er Mo t ive s ow ie d i e Auf f a s sung d e r
n ung d u r ch S pacc in i ü be r l ief e r t . E ine A bb i ldung f i nde t
B lä t te ra l s a ufge leg te D ekora t ion u nd d e ra n e i n igen S t e l -
s i ch i nd e r P ub l ika t ion Modena ( s . u . ) .
l e n z u b eobach te tende E in sa tz d es B oh re r s e r lauben e i ne D a t ie rung d es A l ta r s i n t i ber isch -c laud ische Z e i t ( vg l .
D ( is ) M (an ibu s ) /Q (u in to ) A lf id io / Q (u in t i ) g iber to )
h i e rV . 4 . S .4 4 ) .
Hy lae /V I v i r (o ) F o ro S em /p ron i /c o l leg ( io ) h a rena / r io
D e rA l ta ri s t d em P ub l iu s C lod iu s C en tu r io a u s d e rt r ibus
M(a r co ) R omanego t / an t i l a (u c ia ) to / A lf id ia S eve ra p a t ( rono ) /p i en t iss imo .
P o l l ia v on s e inem F re ige la ssenen I u cundu s a ufge s te l l t
Auf d e r O be r se i te i s t i nd e rM i t te e i ne r q uer rech teck igen E in t iefung e i n Dübe l loch z u s ehen .
g ewo rden ( vg l . : I .K a jan to , T he L a t in C ognom ina ( 1965 )
D e r A l ta r z e ig t i n d e r Z e ichnung e i ne a ufwend ige , a u s
T ibe r i sch — c l aud isch .
meh r e ren
E R ebecch i i n : Modena d a l le o r ig in i a l l 'a rmo m i l le I
a uf e inander f o lgenden
w o rden . D er m i l i tä r ische G rad i s t h i e r z um c ognomen
L e is ten
3 19 ) .
b e s tehende
S ocke lzone . Übe r d em S chaf t f o lg t , d u rch K yma ta u nd
( 1988 ) 3 71 Abb . 2 93 ; d e r s . e bd . I( 1988 ) 4 51 N r . 3 44 m i t
K eh len v e rbunden , e i ne f l ache D eckp la t te , d e ren s e i t l ich
ä l te re r L i t . Abb . 5 04 -505 .
B eg renzung j e e i ne p l a s t i sch a u sgea rbe i te te P u lv in i ro l le b i lde t .
1 6 . G raba l tar d es Qu in tus P e tron iu s*
D e r S chaf ti s t a uf d r e i S e i ten d u rch L e is te u nd Kyma g e r ahm t . D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i ne O pf e rkanne , a uf
HE : D e rA l ta r s t amm t a u s Modena , n ö rd l ich d e rV ia
d e r l i nken i s t e i ne p a tera z u s ehen .
Em i l ia „ p resso l ar i va d es t ra d e l S ecch ia" .
A lf id ia S eve ra h a t i h rem P a t ron u nd d em l oben swer ten
AO : Modena , Mu seo L ap ida r io E s ten se , I nv . ?
Ma r cu s R omanegu s d en A l ta r a uf ge s te l l t . Qu in tu sA lf id i -
K a lk s te in . H . 2 20 B r . 1 79 T . ?
u s Hy la s w a r s e lbs t F re ige la s sene ru nd h a t te d a s Am t e i n e s S ev i r s d es C o l leg ium s d e r H a rena r i i i n F orum S em -
Q (u in tu s ) P e t ron iu s Q (u in t i ) f ( i l i ) /A po l ( ina r is ) s i b i e t/
p ron i , e i ne r 1 77 v . C h r . v om C on su l T i . S empron iu s
S u lp ic ia L (uc i ) f ( i l iae ) R u t i lae /ma t r i e t /P (ub l io ) VA V
G racchu s e r bau ten S i ed lung i nne . F o rum S emp ron i k ann
IS u lano T ( i t i ) f ( i l io ) /f r a t r i e t /A t i l iae T ( i t i ) 1 ( ibe r tae )
m i t d em h eu t igen S . Mar t ino ö s t l ich v on F os sombrone ,
N a id i /t ( es tamen to ) f ( ie r i ) i ( uss i t ) .
d a s d en a n t iken N amen w e i terf i ih r t , i d en t if iz ie r t w e rden . B e i d em C o l leg ium d e rH a rena r i ih ande l te ss i ch w oh l um
D e rS ocke l d es A l ta r sb e s teh ta us e i ne rh ohen S tand le is te ,
e i nen Z u sammen sch luß v on G lad ia to ren . A rena r i i e r -
e i nem K yma , e inem s chma len Wu ls t u nd e inem w e i te ren
s che in t h i e r i n e i ne r a nde ren S ch re ibwe i se ( vg l . RE I
K yma . Übe r d em S chaf t l e i te t d a s G es im s , b es tehend a u s
[ 1 896 ] 6 40 s .v .A rena r iu s [ P o l lack ] ) .
K yma , K eh le u nd s chma le r L e is te z u r f l achen P u lv in ibe l c rönung ü be r . ER ebecch i s i eh t a uf d e r Ober se i te d i eV o r -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine H inwe ise v o r .
r i ch tung f ü r d i e B ef es t igung e ines f ocus , a uf d em w äh -
C IL X I 8 59 . 8 62 ; M . C . P a ra i n : Modena d a l le o r ig in i
r end d e r Opf erze remon ie d a s F eue r b rann te , d i ese s i s t
a l l 'anno m i l le I( 1988 ) 3 9 A bb . 1 7 ; d i e s . e bd . I( 1988 )
j edoch f r ag l ich . ( Zu O pf e r am G rab v g l . h i e r : I I . D ie
3 62 A bb . 3 69 , d o r t a uch ä l te re L i t .
F unk t ion , S . 1 4 u nd 1 . 3 . S .5 ) . 7 7
D e r S chaf ti s t d u rch L e is te u nd K yma a uf d r e i S e i ten g e -
e i ne I nsch r if t a ngebrach t , d i e a uf d i e W iede rauf f in -
r ahm t . D ie P u lv in i s i nd a n d en S e i ten m i t e ngges teck ten
d ung u nd w e i tere V e rwendung d es A l ta r s h inwe is t ( vg l .
B lä t tern u nd j e e i ne r Doppe lkorde l g eschmück t . I h re V o r -
F ranzon i [ 1987 ] 7 2 ) .
d e r se i te i s t g l a t t g e la ssen . D en Zw ischen raum d e rP u lv in i h a t v orma ls w oh l e i ne F ocu ssch ranke e ingenommen , d i e h eu te j edoch w eggeb rochen i s t .
D e r A l ta r schaf t i s t d u rch e i ne L e i s te u nd e i n K yma g e r ahm t . D a so be r eD r i t te ld e rV o rde r se i te w i rd a le in v on d e r I n sch r if t e i ngenommen . D a run te r i s t e i n h och r ech teck ige s
Q u in tu s P e t ron iu s h a t s i ch s e lbs tu nd S u lp ic ia R u t i la , s e i -
B i ldf e ld e i nge t ie f l ,i nd e s sen M i t te e i nb ä r t ige r Mann s t eh t .
n e r Mu t te r , u nd P ub l iu s S u lanu s s ow ie A t i l ia Na is d en
R ech t s u nd l i nk s d e rN ische w i rd d i e I n sch r if t f o r tge se tz t .
A l ta r a ufges te l l t . E r b eze ichne t P ub l ius S u lanu s a l s s e i -
D e r D a rge s te l l te t r äg t e i ne k n ie lange t u n ica u nd d a rübe r
n en B rude r , w obe i a u s d e rF i l ia t ion h ervorgeh t , d aß b e ide
d i ep aenu la . A n s e ine rr e ch ten S e i te h äng t e i n S chw e r t am
v on v er sch iedenen V ä te r n a b s tammen ,
d emnach a l so
c i ngu lum , v on d em a uch a uf d e r l i nken S e i te e i n w en ig
H a lbbrüde r s i nd . D ie Abkü rzung A po l l ö s t E R ebecch i
z w i schen d em S t of fh e rvo r schau t . M i td e rl i nken H and h ä l t
( s .u . ) m i t Apo l ina r i s a uf u nd f i lh r t Qu in tu s P e t ron iu s a l s
e re i nen R und sch i ld , d e ra uf d en B oden g e s te l l ti s tu nd m i t
B e isp ie l f ü r e i n f r e igeborenes M i tg l ied d es C o l leg ium s
s e ine re r hobenen R ech ten umf aß te re i np i lum . I nd e rM i t te
d e r Apo l l ina re s a n . D a s F eh len d e r c ognom ina w e is t a uf
d e sp i lum i s t e i n k uge lf ö rm ige s E lemen t a ngeb rach t , v on
e i ne f r ühe D a t ie rung b i s z u rM i t te d e s 1 .J h s . h in ( vg l . A .
d em r e ch t s u nd l i nk s s chma le B ände r h e rabhängen . D abe i
A b ramenko , D ie mun iz ipa le M i t te lsch ich t i m k a iserze i t -
h ande l t e ss i ch um d en Wur f r iemen d e sp i lum . E ine ä hn l i -
l i chen I t a l ien [ 1 993 ] 8 9 ) .
c he D a r s te l lung t a uch ta uf e i nem A l ta ri nV e rona a u s Aqu i l e ia ( Ka t . 19 ) a uf , d e s sen I nhabe r e benf a l l s M i tg l ied d e r
M i t te 1 .J h . n .C h r .
X I I . s t äd t i schen K ohor te w a r .
C IL X I 8 54 ; F . R ebecch i i n : Modena d a l le o r ig ine
F r isu r u nd B a r tmode d es D a rge s te l l ten w e i sen d en A l ta r
a l l 'anno m i l le I( 1988 ) 3 81 Abb . 3 07 .
i nh ad r ian ische Z e i t . ( Ande r s C . F ranzon i , s .u . , d er a uf g rund d e s P or t rä t s e i ne E n t s tehung i n a n ton in ische r Z e i t a nn imm t . s .h i e r : V2 . S .3 7 f . ) .
R eg ium L ep idum
D ie Me te l l i F lor i u nd F lo ren t inu s h aben i h ren E l te r n , G a iu s Me te l l iu s C on s tan t iu s u nd A ebu t ia P r isc i l la s ow ie
1 7 . Graba l tar d er Me te l l i*
i h rem B rude r F lo r inu s , d es sen T od w oh l d er An laß d e r
HE : D e rA l ta r wu rde b e i R egg io , i nd e r G egend v on
me t . F lor inu s w a r M i tg l ied d e r X I I . s t äd t ischen K ohor te .
Auf s te l lung w a r , u nd V ib iu s E uphemu s d en A l ta r g ew id -
S . Mau r iz io a l s S po l ie v e rbau t g efunden . D or t b ef anden
D e r D ien s t b e i d i e se r E inhe i t i s t h in s ich t l ich d e r g ese l l -
s i ch d i e N ek ropo len v on R eg ium .
s chaf t l ichen
AO : R egg io Em i l ia , Mu seo C iv ico A rcheo log ico , I nv . ? Ma rmo r . H . 18 B r . 7 5 T .6 9 C (a io )
Me te l l io
C (a i )
f ( i l io )
S t e l lung
u nd B ezah lung
z w ischen
d em
D ien s tb e i d en P rae to r iane rn u nd d e rL eg ion a nzu s iede ln . D a a uch d e rB eg r if fV e teranu sA ugus t i , d e r d em C on s tan -
/ C on s tan t i
t i u s b e igegeben i s t , e i n M i tg l ied d e r s t äd t ischen K oho r te
v e te r (ano )
Aug (u s t i ) /e tA ebu t ia M(a rc i ) f ( i l iae ) P r isc i l lae ma t r i /e t C (a io ) Me te l l io C (a i ) f ( i l io ) F lor ino f r a t r i /m i l ( i t i )
b eze ichne t , s t e l l te d i e F am i l ie ü be r z w e i G ene ra t ionen h inweg S o lda ten f ü r d i e se K oho r te ( vg l . K a t . 6 4 u nd 1 03 w o e benf a l ls e i n V e teranus A ugus t i E rwähnung f i nde t ) .
c oh (or t is ) X I I u rb (anae ) /q u i v ix i t a nnos XX I I /d i ebu s X I I Ie t /V ib io E uphemo /Me te l l iF lorus /e tF lo ren t inu s/
D e r A l ta r w e ich t v on d en b ekann ten D eko r a t ion sf ormen
p a ren t ibu s /b (ene ) m (e ren t ibu s ) .
d e rR eg ion a b , i ndem e rf i gü r l iche E lemen te a uf d i e V or -
E ine Au tops ie k onn te n i ch t d u rchgef üh r t w e rden , d a d er
P unk t d en s t ad t röm i schen G raba l tä ren ,
d e r se i te z w ischen d i e I n sch r if t s e tz t . E r g l e ich t i nd i esem d i e d en V e r -
s t o rbenen w äh rend s e ine rD ien s tze i ti nR om b e i d e r Wah l
A l ta r l a nge Z e i t n i ch t z ugäng l ich w a r . D e r A l ta r wu rde m i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u s e inem B lock g ea r -
d es e i genen G rabdenkma ls b ee in f luß t h aben mögen .
b e i te tu nd i s tr e la t iv g u t e rha l ten . Auf d er r e ch ten Neben -
H ad r ian isch
s e i te f eh l t e i n S tück d es o be ren P rof i ls .
C IL X I , 9 58 ; C . F ranzon i , M isce l lanea d iS tud iA rcheo lo -
E ine S tand le is te , e i n T oru s , e in Kyma u nd e i ne Hoh l -
g i c i ed i An t ich i tä I( 1983 ) 1 06 A bb . 5 ;D e r s . H ab i tu s a t -
k eh le b i lden d en A l ta r socke l . D ie S tand le is te w e is t i m
q ue h ab i tudo m i l i t is . ( 1987 ) 7 1 N r . 4 8T af . 2 2 , 3 ;H . F re is , D ie c ohor tes u rbanae . 2 1 . B e ihef tB Jb ( 1967 ) 5 f .
u n teren D r i t te l g röbere Z ahne isenspuren a uf , a l s am ü br igen S ocke l , w as m i t d em Auf s te l lungskon tex t z u s ammenhäng t . D ieser T e i l w ar v ermu t l ich i n d ie E rde e i nge la ssen u nd n ich t s i ch tba r . I n umgekehr ter R e ihen -
1 8 . Graba l tar d es Ca iu s F undanu s F uchar i s*
f o lge w ird d a s P rof i l a n d er B ek rönung w iederho l t , w obe i a n S te l le d es T orus e ine s chma le v ork ragende
HE : Unbekann t
L e is te g ese tz t i s t . D arüber e rheben s i ch a uf S chaf tbre i -
AO : R egg io Em i l ia , Mu seo C iv ico A r cheo log ico , I nv . 1 3
t e e i ngezogene f o rme lhaf t g eb i lde te P u lv in i . S ie s i nd
K a lk s te in . ?
n u r a n d en ä ußeren S e i ten a usgea rbe i te t , zw ischen i h n en i s t d er S te in d urchgehend g eg lä t te t s t ehengeb l ie -
D ( is ) M(an ibu s ) /C (a i ) F unda /n i F ucha / r is T i ( t ia ) /C lau d i a 1 ( iber ta ) i ( l l iu )s /v ( iva ) f ( ec i t ) .
b en . Auf d er r e ch ten N ebense i te wu rde i n n euerer Z e i t 7 8
D e r m i t S ocke l , S chaf t u nd B ek rönung a u s e i nem B lock
Aug (us ta l is ) Aqu i l (e ia ) a d lec tu sque /s i b i e t /B i r [r iae ]
g ea rbe i te te A l ta r i s t b i s a uf e i n ige B es toßungen a n d en
P y ram id i /[ c on iug i ] o p t imae .
K an ten g u t e rha l ten . D e r A l ta r i s t i n d re i T e i le z e rb rochen u nd w e is t a n d en B ruchkan ten g roße Ab sp l i t terungen a uf . D e r K opf d e r
E ine S tand le i s te , d i e m i t d em Z ahne isen g eg lä t te t u nd s t ruk tu r ier t i s t , e i n Wu l s t , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i l -
Mänade f eh l t . D e r A l ta r w a r u r sp rüng l ich a u s e i nem
d en d en S ocke l d e sA l ta r s . E ine K eh le , e i nK yma u nd e i ne
B lock g ea rbe i te t .
s chma le v o rk ragende L e is te l e i ten z u e i nem e i nf achen , a uf A l ta r schaf tbre i te e i ngezogenen B lock , d e r d en o be ren
E ine h ohe , m i t d em Z ahne isen b ea rbe i te te S tand le is te ,
Absch luß b i lde t , ü be r .
e i n K yma , e i ne K eh le s ow ie e i ne s chma le L e is te b i lden d en S ocke l d e sA l ta r s . I n umgekeh r ter R e ihenf o lge l e i ten
D er S chaf t i s t a uf d re i S e i ten d u rch e i ne L e is te u nd e i n a u sgepräg tes Kyma g erahm t . D ie F lächen d e s A uf sa tzes
d i e P rof i le z u r B ek rönung ü be r , d i e a u s e ine r s chma len ,
wu rden m i t d em S p i tzme iße l b ea rbe i te t , e ben so w ie d er
v o rk ragenden L e is te , e i ne r K eh le u nd P u lv in i b e s teh t .
H in te rgrund d er N eben se i ten . D ie B ea rbe i tung s spu ren
D ie P u lv in i s i nd i ne i nen r e ch teck igen B lock h ine ingea r -
d e s We rkzeuges w erden h i e r g l e ich sam d eko ra t iv e i nge -
b e i te t . D ie F läche z w ischen d en P u lv in iro l len w i rd d u rch e i nen P f e if enf r ies g eschmück t , d e r z u r H ä lf t e v on e i nem
s e tz t .
E ie r s tab v e rdeck t i s t . D ie V o rder se i te d e r P u lv in iro l len
Auf d en B i ld f lächen d er N eben se i ten i s t j e e i n E ros
z i e ren r undb lä t t r ige B lü ten , d i e R o l len s e lbs t w e rden v on
d a rges te l l t . B e ide s t ehen m i t g ek reuz ten B e inen a uf
k onzen t r isch a ngeo rdne ten R anken s tenge ln e ingef aß t . D ie N eben se i ten b es tehen a u s e i nze lnen g roßen Akan -
e ine rh a lbrunden v ork ragenden F läche u nd s t ü tzen s i ch a uf e ine g esenk te b rennende F acke l . E in A rm i s t v or
t hu sb lä t te rn , d i e i n d e r M i t te d u rch e i n F lech tband z u -
d en Körper g e leg tu nd s t ü tz t d a sK inn . D ie k l e inen F lü -
s ammenge schnü r t s i nd .
g e l b es tehen am o beren Kon tu r a us z we i b zw . d re i R e i h en
h a lbrunder F ederkompa r t imen te
u nd
e nden
i n
D e rA l ta rkörpe r i s t a uf d r e i S e i ten v on e i ner b re i ten L e i -
s chma len l anze t tf örm igen S chwungf edern . D a s h a lb -
s t eu nd e i nem K yma g e rahm t . D ie r e ch te Neben se i te z e ig t
l ange Haa r r o l l t s i ch i m Nacken z u e ine r L ocke u nd
e i nen v om We in b e rau sch ten S a ty r . E r t anz t a uf s e inem
b i lde t s i ch ü be r d er S t irn z u e i ne r T o l le a u s . R und um
r e ch ten B e in , h a t d a s l i nke e rhoben u nd b ieg t d en Ober -
d i e F igu ren i s t e in s chma le r S t re if en d es H in te rgrundes
k ö rpe r i n e i ne r e k s ta t ischen B ewegung n ach h in ten . I n
s orgf ä l t ig g eg lä t te t . D iese A r t d er Z u r ich tung f i nde t
d en z u r S e i te a u sge s t reck ten H änden h ä l t e r l i nk s e i nen
s i ch a uch n och a uf d em A l ta r d es Ma rcus Num is ius i n
K an tha ros , r e ch t s e i nen T hy r so s s tab . E in T ierf e l l , d a s
Modena ( Ka t . 1 3 ) .
ü be r s e inen l i nken O berarm g e sch lungen i s t , s chw ing t i n
F ü r d i e D a t ierung e rwe is t s i ch d i e Auf f a s sung d e s K ö r -
d e rB ewegung m i t ( ähn l ich T ypu s TH 8 1 n ach Ma tz , v g l .
p e r s u nd d i e D a r s te l lung d e r H aa re a l s a u ssagek räf t ig
h i e r I V .2 .4 .1 . S .2 2 ) .
( s . h i e r : V3 . S .4 3 ) .
D ie
T i t ia C laud ia h a t d em C a iu s F undanu s F ucha r i s d en A l ta r
l i nke
N eben se i te
w ird v on
e i ner
Mänade
g e -
s chmück t , d i e d en S aum i h re s G ewandes i mT anz g egr if -
z u L ebze i ten e r r ich ten l a s sen . D e r N ame F undanu s i s t
f en h a t u nd h en im schw ing t . Auch h i er i s t d u rch i h ren
v on d em a n t iken O r t F und i a bge le i te t u nd g ehör t s om i t
n ach h in ten g ebogenen O berkörpe ru nd d en i nd en Nak -
z u r G ruppe d e r r öm ischen P e r sonennamen , d i e g eo -
k en g eworf enen K opf i h re e k s ta t ische S t immung a u sge -
g raph i sche r H e rkunf t s i nd ( vg l . : I .K a jan to , T he L a t in
d rück t . S ie h ä l t i n i h rer l i nken H and e benf a l ls e i nen
C ognom ina [ 1 965 ] 1 82 ) . V on d en i m C IL g enann ten 3 9
T hy r soss tab . B e ide F igu ren b ewegen s i ch a uf e i ner
P e r sonen , d i e F undanu sb zw . F undana h e ißen , s t amm td e r
r e ch teck igen , n ach u n ten s ch räg v e r lauf enden S tand le i -
G roß te i l d e r I n sch r if t en a u s d e r R eg io V I I I , z u d e r F und i
s t e . ( zu r D a t ierung s .V 3 . S .4 1 f . ) .
a uch g ehö r t . C laud ia b eze ichne t s i ch s e lbs t a l s F re ige la s s ene , v ermu t l ich d e s C . F undanu s , d er h i e r d u r ch d i e
Au s d er I n sch r if t g eh t h e rvor , d aß C a iu s B irr iu s P r im i-
B uch s tabenkomb ina t ion IS f a r i / iu s v er t re ten w i rd .
g en ius , e i n F re ige la ssene r , s i ch s e lbs t u nd s e iner F rau ,
T ra jan isch
B ir r ia P y ram is , d en A l ta r z u L ebze i ten a ufges te l l t h a t .
P lacen t ia
v e r sch iedenen S t äd ten v g l . a uch C IL V 8 19 , w o L . C oe -
B ir r iu s w a r S ev i r u nd Augu s ta le s owoh l i n P lacen t ia a l s a uch i n Aqu i le ia . ( Zu r z we if achen Äm terbe legung i n l i u s S ep t imu s g enann t w ird , d er Augu s ta le i n Aqu i le ia u nd S ev ir i nE s te w a ru .C IL I I 3 836 , w oT .V e l l ius One s imu s a l s S ev ir u nd Augu s ta le i n Emona u nd P a renzo
1 8 a . Graba l tar d e sC a iu sB irr iu sP r im ig en iu s*
b eze ichne t w ird . ) B irr ia i s t w egen d es g le ich lau tenden
HE : P iacenza , 1 934 b e i G rabungen a uf d er P iazza
n omen g en t i le w oh l a l s M i tf re ige la ssene d es P r im igen i -
C ava l l i g efunden .
u s z u b e t rach ten .
AO : P iacenza , Mu seo C iv ico d iP iacenza , I nv . ? C laud isch
Ma rmor . H . 1 51 B r . 8 5 T .6 2 V ( ivu s ) f ( ec i t ) /C (a iu s ) B ir r iu s C (a i ) l i b (e r tu s ) /P r im ige -
G . S u s in i , NSc 1 5 , 1 961 , 3 6 A bb . 2u . 3 ; A . C a lder in i ,
n iu s /V I v i r e t Aug (u s ta l is ) P l ac (en t ia ) V I v i r e t /
Aqu i lNos t 4 -5 , 1 934 -1935 , 8 2 i f .
7 9
RE G IO X ( VE N ET IA E T HI S TR IA )
L (uc iu s ) P ap i r iu s /Max imu s /P ap ir iae / R hodae /ma t r i / p ien t iss imae e t /T ( i t io ) F lav io /Na rc isso /v ( ivu s ) f ( ec i t ) . D ie r ech te u n tere E cke d es e rha l tenen A l ta r schaf t s i s t w eggeb rochen ; u n ten f eh l t e ben so e i n g roße s S tück d e r l i nken N eben se i te .
P u la
E ine b re i te L e i s te u nd e i n K yma r ahmen d en S chaf t a uf d re i S e i ten . D ie l i nke Neben se i te z e ig te i ne e i nze lne g roße
1 9 . Graba l tar d es N o thus*
A l can thu s ranke m i t f l e isch igen B lä t tern u nd u n te r schn i t t enen B la t t rändern i n h ohem R e l ief ,
HE : P o la
d i e a u s e i nem
Kan tha ros e rwäch s t .
AO : P o la , A rheo losk i Muze j I s t re , I nv . 3 80 K a lk s te in . H . 7 4 B r . 6 0T . 5 7
L uc iu s P ap ir iu s Max imu s h a t s e ine r Mu t te r , P ap i r ia R ho -
No tho L (uc i ) S e l ic i /G em in i s e r (vo ) n ummu l (a r io ) /
t en a ufges te l l t . D er Name P ap ir ia i s t i n k l e ine ren Buch -
d a , u nd T i tu s F lav ius Na rc issu s d en G raba l ta rz u L ebze i a n (no rum ) XX I I I f ( i l io ) /Q (u in to ) S a l lu s t io Q (u in t i )
s t aben g esch r ieben , s o d aß e i ne n ach t räg l iche E inf ügung
1 ( iber to ) I a nnua r io f ( i l io ) /H espero C (a i ) O rb i Qua r t i
a ngenommen w e rden k ann . Mu t ter u nd S ohn t r agen d a s -
s e r (vo ) /c on iug i /Mu t i l ia L (uc i ) 1 ( iber ta ) No th is .
s e lbe n omen . Aufgrund d e r a usgepräg ten P la s t iz i tä t d e r f l o ra len D eko -
E rha l ten i s t d e r m i t t le r e T e i l e ine s A l ta r s .
r a t ion u nd a uch d er E rwähnung d es Namen s F lav iu s i n
E ri s ta uf d r e iS e i ten v on e i ne rL e is te u nd e i nem K yma e i n -
V e rb indung m i t d em p raenomen T i tu s , möch te i c h v on
g erahm t . D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i nen G egen s tand ,
e i ner D a t ie rung am E nde d e s 1 .J h . a u sgehen ( s . h i e r : V .4 .
d es sen I d en t if iz ierung a l s G e ld ta sche , c rum ina , l e d ig l ich
S .4 7 ) .
e i ne Mög l ichk e i t d e r D eu tung i s t . D enkba r w ä re a uch e i n
E nde d e s 1 .J h s . n . Ch r .
a u s meh r e ren T äf e lchen z u sammenge se tz tes B uch . ( Zu r
C IL V 2 09 ; I n scr . I t . X , 1( 1947 ) 1 59 N r . 3 47 , d or t a uch
I d en t if iz ie rung d e s G egen s tande s s .h i e r : I V .3 .2 .2 . S . 2 8 ) . D e r a bgeb i lde te G egen s tand h äng t of en s ich t l ich m i t d em
ä l te re L i t .
B e ruf d e s V e r s to rbenen z u sammen . No thu s w a r n ummu lar iu s d es L uc iu s S e l ic iu s G em inu s u nd i n d i e se r E igen schaf t f i r d i e F inanzgeschäf t e s e ine s
2 1 . Graba l tar d er T i t ia Eu tych ia*
H er rn z u s tänd ig ( vg l . a uch C IL X 6 699 . 6 493 , w o e ben -
HE : P o la
f a l ls e i n n ummu lar ius g enann t w ird ) . E inen ä hn l ichen
AO : P o la , A rheo losk i Muze j I s t re , I nv . 4 75
G egen s tand f i nden w ir a uf d em A l ta r d es E u res i n Aqu i -
Ka lk s te in . H . 15 B r . 7 1 T .5 3
l e ia ( Ka t . 6 1 ) . Mu t i l ia N o th is , e i ne F re ige la ssene d es L u c i u s , h a ti h r em S ohn , N o thu s , d e rm i t2 3 J ah ren s t a rb , s o -
T i t ia E u tych ia /v ( iva ) f e c i t s i b i e t /L (uc io ) Maes io L (uc i )
w ie e i nem w e i te ren S ohn u nd i h rem Mann d en A l ta r
f ( i l io ) Mode s to /f ( i l io ) a nn (orum ) XV I I I /V a le r iae V e rae
a uf s te l len l a s sen . No thu sw a rz um Z e i tpunk t s e ine sT ode s
/f i l ( iae ) a nn (orum ) XV I I I /L (uc io ) Mae s io T e ren t ino /
n och S k lave d e sse lben L uc iu s , d e rv ermu t l ich a uch s e ine
f ab ro p ec t ina r ( io ) /c on iug i d u lc iss im (o ) .
Mu t te r f r e i l ieß , w äh rend s e in B rude r b e re i t s F re ige la sse n e r e i nes Q u in tu s w a r . Mu t te r u nd K inde r w a ren i n d e r
D ie i nd en I n scr ip t iones I t a l iae . ( s . u . ) g eze ig te A bb i ldung
S k lave re iw oh l g e t renn tw o rden , h aben s i ch a ber n i ch ta u s
z e ig t e i nen z u sä tz l ichen Auf sa tz i nF orm e i ne rr e ch teck i -
d en Augen v e r lo ren . Mu t i l ia s e lbs tw a rm i te i nem S k laven
g en U rne , d i e i n d e r h eu t igen Auf s te l lung i m Mu seum
v erhe ira te t , d e r a ber n i ch t d e r l e ib l iche V a ter e i ne r d e r
e n tf ern t wu rde . E ine Au tops ie d e r A l ta robe r se i te w a r
S öhne w a r . Auf f a l lend i s td i e a u sf üh r l iche E rwähnung d e r
n ich t mög l ich . D a d ie U rne j edoch i n i h r e r D ekora t ion
H er ren b e ide r S k laven . F ü rg ewöhn l ich r e ich te b e i d i e sen
B ezug a uf d en A l ta rn imm t ( s ie z e ig t e in ä hn l iches B la t t -
Angaben d a sp raenomen a u s . Mög l icherwe ise w a r en b e i -
k yma ) i s t m . E . v on e ine r Z ugehö r igke i t a u szugehen .
d e v on b edeu tender g e se l lschaf t l iche r S t e l lung u nd d i e N ennung i h r e r Namen w a r f ü r d i e S t if t er in v on V or te i l .
D e r A l ta r socke l b es teh t a u s e i ner h ohen S t and le is te , e i -
S i e z e ig te d am i t , d aß s i e m i t d i esen Men schen i nV erb in -
n em Wu ls tu nd e i nem b re i ten L o tu sb la t tkyma . D e r S chaf t
d ung s t and .
i s t n u r a uf d e r V order se i te g e rahm t u nd z wa r d u rch e i ne
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
b re i te L e is te u nd e in Kyma . E in s chma les K yma m i t h än -
C IL V 9 3 ; I n sc r . I t .X , 1( 1 947 ) 9 2N r . 1 69 , d o r tä l te re L i t .
s t ör tes Kyma , d a s d em g e schmück ten d e s S ocke ls e n t -
g enden B lä t ter n u nd e in b re i te s , j edoch w e i tgehend z e r s pr ich t , l e i ten z u r P u lv in ibe l c rönung ü be r , d i e s e i t l ich a u s B lä t tern b es teh t u nd v on e i ne r g ef loch tenen K o rde l e i n -
2 0 . Graba l tar d es L uc ius P ap ir ius Max imu s*
g ezogen w ird .
HE : P o la i nd e r Nähe d e rP or ta G em ina .
V orne s i nd d i e P u lv in i m i tB lü ten g ef ü l l tu nd a uf d er F o -
AO : P o la ,A rheo losk i Muze j I s t re , I nv . 3 85
c u ssch ranke t umme ln s i ch z we i D e lph ine . Auf d e r r e ch t en Neben se i te i s t e in c i ngu lum , e in Do lch s ow ie e ine
K a lk s te in . H . 1 03 B r . 7 7 16 0 8 0
B e in sch iene d a rges te l l t . D ie B edeu tung d es t r apezf ör -
D ie R ahmung d e r V o rde r se i te b e s teh t a u s e i ne r L e is te ,
m igen G egen s tandes z w ischen c i ngu lum u nd D o lch i s t
e i nem e ben so s chma len B la t t i cy rna , a uf d i e e i n b r e i te s
n i ch t g ek lä r t . Aufgrund d e r O rnamen te i s t e i ne E n t s te -
Akan thu srankenband f o lg t .
h ung i m z we i ten V ie r te l d es 2 . J h s . a nzunehmen ( vg l . :
R ahmung m i t e i ne rL e is te z w i schen z w e i B la t t i cyma ta a b .
Z u r I n sch r if t s ch l ieß t d i e
D ie R anke e rwäch s ta u s e i nem Akan thu sbu sch i nd e rM i t -
V4 . S .4 8 ) .
t ed e r u n te ren R ahmung u nd f ih r t , s i ch meh r f ach e i n ro l -
L uc iu s Mae s iu s T e ren t inu s w a r p ec t inar iu s . P ec t inar i i
l e nd , um d i e E cken n ach o ben . S i e e nde t a n z we i a n t i the -
s i nd H andwe rke r , d i eK ämme h e r s te l len . S i e k önnen a uch
t i sch s i tzenden G re if en , z w ischen d enen e i n K an tha ro s
m i td i e se r Wa re h ande ln ( RE X IX [ 1 937 ] 9s .v .p ec ten [ G .
s t eh t . D ie Rundungen d e r R anken s i nd t e i ls m i t B lü ten ,
H e rzog -Hau se r ] . D abe i s i nd K ämme i m w e i te s ten S inne
t e i ls m i tv on d e rS e i te g e sehen B lä t te rn g ef i i l l t . D a s Or n a -
z u v e r s tehen , a l so a uch s o lche , d i e z u r Wo l lve ra rbe i tung
men tb edeck tn ahezu d en g anzen U n te rg rund . D e rB oh re r
n ö t ig w a ren . I hm h a tT i t ia E u tych ia d en A l ta r a ufges te l l t ,
i s t a n d en B la t tkan ten e i nge se tz t u nd h eb t d u rch L ich t -
a uße rdem g edenk t s i e a uch i h re s m i t 1 8 J ah ren v e r s to rbe -
S cha t ten -W i rkung d a s R e l ief d e r R anke h ervo r . F ü r d i e
n en S ohne s , L uc iu s Mae s iu s Mode s tu s s ow ie i h re rT och -
z e i t l iche E ino rdnung e rwe is t s i ch d i e R anke a l s a u ssage -
t e r , V a le r ia V e ra , d i e g l e ichf a l ls 1 8 J ah re a l t w urde .
k räf t ig ( s . h ie r : V . 4 . S .4 8 ) .
D e r Z u sammenhang v on D a r s te l lung u nd B eruf d es V e r -
D e rA l ta rz e ig ta uf d e rl i nken N eben se i te e i nen R und sch i ld
s t o rbenen i s t n i ch t k l a r , d a e i ne m i l i tä r ische L au fbahn
v o r d r e i h as tae u nd e i nem S chw e r t m i t c i ngu lum . D en
n i ch t e rwähn t w i rd . B . F o r la t i T ama ro ( s . I n sc r . I t . ) i n te r -
S ch i ld ü be r schne ide t d i e D a r s te l lung e i ne s H e lm s m i t
p r e t ie r t d agegen d i e G e rä t schaf ten a uf d en N eben se i ten
Wangenk lappen u nd F ede rbu sch . Auf d e r r e ch ten N eben -
a l s H andwe rkzeug e i ne s K ammache r s u nd s t e l l t s o d en
s e i te i s t e i ne h as ta h in te re i nem P anze r( l or ica ) a bgeb i lde t .
B ezug z u r I n sch r if t h e r . Un te r d en b ekann ten B eruf s d a r s te l lungen v on K ammachern f i nden s i ch j edoch k e ine
C a iu s C au l in iu s Max imu s h a t i n s e inem T e s tamen t b e -
v e rg le ichba ren G e rä te ( vg l . : G . Z i mme r , R öm ische B e -
s t imm t , d aß i hm s e lbs t u nd s e ine r F rau , P a lpe l l ia L oebe ,
r uf sda r s te l lungen [ 1982 ] N r . 3 3 ) . D ahe r s e i d i e V ermu -
s e inen E l te rn u nd s e inen G e schw is tern s ow ie a l len F re i -
t ung e r laub t , d i e e i ndeu t ig m i l i tä r ischen G egen s tände
g e la ssenen d e rA l ta ra ufges te l l tw e rde . E rw a rV e te ran d e r
b ez iehen s i ch a uf d i e n i ch t e rwähn te s o lda t ische L auf -
c ohor s V I I I IP rae tor ia , w orauf e ra uch m i t d en m i l i tar ia
b ahn d e s S ohne s .
i n d en Da r s te l lungen d e r Neben se i ten B ezug n imm t .
2 .V ie r te l d e s 2 .J h s . n .C h r .
S pä tc laud isch
C IL V 9 8 ;I n sc r . I t .X , 1 ( 1947 )9 4N r . 1 74 ,d o r ta uch ä l te re
I n sc r . I t .X , 1( 1 947 ) 4 2 N r . 7 4 ; C . F r anzon i , H ab i tu s a t que
L i t .
h ab i tudo m i l i t i s . Monumen t i f une ra r i d im i l i ta r i n e l la C i sa l p ina R om ana ( 1987 ) 1 9N r . 3T af . 1 ,3 -4 , d or tä l te re L i t .
2 2 . G raba l tar d e s C a ius Caul in iu s Max imus*
2 2a . Graba l tar e ines Mi l i tär s*
HE : D e rA l ta r wu rde i nP o la , n ahe d e r „ Por ta Au rea"
HE : P o la
g efunden . D o r t w a r e ri ne i ne r m i t te la l ter l ichen Maue r
AO : P o la , A rheo losk i Muze j I s t re , I nv . 4 73
a l s S po l ie v e rbau t .
K a lk s te in . H . 8 4 B r . 4 9 T .5 4
AO : P o la , A rheo los l c i Muze j I s t re , I nv . 4 94
[ . ] 0 MI[ . . ]
K a lk s te in . H . 1 34 B r . 1 05 T .7 5
E rha l ten i s t l e d ig l ich d er A l ta r schaf t , d e r a uf d e rV o rde r -
C (a iu s ) C au l in iu s /S ex ( t i ) f ( i l iu s ) Max imu s /v e te ranu s e x c oh (o r te ) V I I I I p r (ae tor ia ) s i b i /P a lpe l l iae L oebe u xo r i / S ex ( to ) C au l in io S y ro p a t r i /V o l t id [ iae P roce? ]ssae ma th
s e i te , d e rr e ch ten N eben se i te u nd a n d en Kan ten z um T e i l g roße Z er s törung sspu ren a ufwe is t .
/C au l in [ iae —]ae s o r (or i ) /L (uc io ) C au [ l in io H ] is t r io
D e r S chaf t w a r u r sprüng l ich w oh l a uf d re i S e i ten g e -
f r a t r ( i ) /s ( u is ) o (mn ibu s ) [ l ib (er t is ) l i ]b (er tabu sque ) /
r ahm t . E rkennba ri s t d i e a u s L e is te u nd K yma b e s tehende
t ( es tamen to ) [ f ( ie r i ) ] i ( u s s i t ) .
R ahmung d e r l i nken N eben se i te .
D ie b e i F ranzon i ( s . u . ) u n te r d i esem A l ta r z u sammen -
Do r t i s t a uch d i e a uße ro rden t l ich q ua l i tä tvo l le D a r s te l l ung e i nes H e lm s m i t Wangen ldappen , N acken schu tz u nd
g e s te l l ten N eben se i ten e n t sprechen n i ch t d em f r on ta len
F ede rbusch s ow ie e i ne s c i ngu lum m i tg lad ius u nd d e rz u -
B efund d e sA l ta r s . Wäh rend d i e P ho tograph ie d e rV orde r -
g ehör igen S che ide e rha l ten . F orm u nd a n t iqua r i sche D e -
s e i te l e d ig l ich d en e rha l tenen S chaf t z e ig t , e r sche in t
t a i ls d e r Waf f e l a ssen a uf e i ne E n t s tehung i n c l aud i sche r
z um inde s t a uf d e r r e ch ten N eben se i te a uch e i ne S ocke l -
Z e i t s ch l ießen ( vg l . h i e r : V4 . S .4 8 ) .
z one . D a a uch i n d en I n scr ip t iones I t a l iae N eben se i ten -
C laud isch
d a r s te l lungen e n t sprechende r T hema t ik e rwähn t w e rden , s i nd s i e h i e r u n te r e i ne r K a ta lognumme r z u sammenge -
I n sc r . I t .X , 1 ,4 4N r . 7 7 ; G .A . Man sue l l ii n :A r te eC iv i l tä .
f a ß t , o bg le ich s i e w oh l n i ch t z u sammengehö ren .
V I mo s t ra b i enna le d 'a r te An t ica . A r te r omana n e l l ' I t a l ia
E rha l ten i s t d e r m i t t le re T e i l e i nes A l ta r s . E r i s t i n d er
s e t ten t r iona le d a l la r epubb l ica a l la t e t rach ia I ( 1 965 ) N r .
M i t te g eb rochen u nd d i e I n sch r if t d adu rch t e i lwe i se z e r -
31 T af . 9 1 Abb . 1 86 ; C . F ranzon i , H ab i tu s a t que h ab i tudo
s t ör t .
m i l i t i s ( 1987 ) 1 7 N r . 1T af . 1 . 1 , d o r t a uch ä l te re L i t . 8 1
L (uc iu s ) U s iu s L (uc i ) l i b (e r tu s ) /P h i l ippu s v ( ivu s ) f ( ec i t )
T e rge s te
/s i b ( i ) e tL (uc io ) U s io F ido f ( i l io ) /L (uc io ) U s io T ha so a nn (orum ) V /L (uc io ) U s io V enu s to d e l ( ica to ) /T u l l iae A (u l i )
2 3 . Graba l tar d e s Luc ius P ap iu s Marcel inu s
C ypa r ie
/A t t iae T i (be r i )
1 ( iber tae )
C ossu t iae T yche /l i b (er t i s ) l i b (e r tabu s )q (u e ) .
HE : D e rA l ta r wu rde s üd l ich v on T r ies t , i nP i ran , i nd e r K i rche S .L au ren t iu s g efunden .
B is a uf z w e i A b s toßungen a n d e r r e ch ten u n te ren E cke
AO : T r ie s t , Mu seo C iv ico H is tor ia e dA r te , I nv . ?
u nd am o be ren P rof i l i s t d e r A l ta r g u t e r ha l ten . Auf d e r R ück se i te d e s S ocke ls e r sche inen R e s te v on K lammere in -
K a lk s te in . H . 10 B r . 9 3 T .7 6 D ( is )M(an ibu s ) /L (uc iu s ) P ap iu s /Ma rce l l inu s /v ( ivu s ) f ( ec i t ) e t / Mu [— ]e / S ecu [nd ina ]e u xo r /l i b (er t is ) l i b (er tabu sque )
1 ( ibe r tae )
C og i ta t (ae ) /L (uc io ) U s io L (uc i ) 1 ( iber to ) E vange lo /
[ e t p o ]s t (e r isque ) e o rum / v e t (e ranu s )
1 ( eg ion is ) p ( r imae ) I t (a l icae ) .
t i efungen . D e rA l ta r i s t a u s e i nem S tück g ea rbe i te t . E ine h ohe S t and le is te , e i n Wu ls tu nd e i nK yma b i lden d en S ocke l . Zw e i K yma ta m i t e i ne r v o rk ragenden , s chma len L e is te l e i ten z u rB ek rönung ü be r , d i e a u s e i nem v on P u l v in i b eg renz ten G iebe l b e s teh t .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l tar schaf t , d e r i m Z uge e i ne r Zwe i tverw endung g roße B eschäd igungen i m I n sch r if ten f e ld e r f ah ren h a t . Dor t i s t o ben u nd u n ten j e m i t t ig e i n r e ch teck ige s S tück h e rau sgea rbe i te t . I n d e r M i t te wu rde
D e rA l ta r schaf ti s tu nge rahm t . D ie P u lv in i s i nd v orne m i t r undb lä t t r igen B lü ten g ef t i l l tu nd z e igen a nd en S e i ten e i n O rnamen t v on e ngges teck ten B lä t tern . D e r G iebe l s e lb s t i s td u rch e i ne s chma le L e i s te e i ngef aß tu nd z e ig te i ne O p -
e i ne k re isf örm ige V er t iefung a usgehöh l t .
f e r scha le . D ie e rhaben g ea rbe i te ten L in ien r e ch ts u nd
D e r S chaf t w i rd a uf d re i S e i ten d u rch e ine L e is te u nd e i n
l i nk s d e r S cha le d eu ten w oh l e i ne F lü s s igke i t a n , i n d i e
B la t t i cyma e i nge rahm t .
d i e S cha le g e tauch t w i rd .
D ie Da r s te l lungen d er N eben se i ten s i nd a n i h re rO ber f lä -
D e rA l ta ru n te r sche ide t s i ch v on d en ü b r igen G raba l tä ren
c he a bge r ieben . Auf d er r ech ten N eben se i te s t eh t a uf e i -
i n
n e r u n rege lmäß ig g ea rbe i te ten S tand f läche e i ne A t t isf i -
S ocke lp rof i le s ow ie d em a u sgep räg ten G iebe l zw ischen
d e r
a l l se i t igen
Au sa rbe i tung
d e r
G iebe l -
u nd
g u r m i t g ek reuz ten B e inen . A t t is h a t d en K opf i n d i e
d en P u lv in i , d e ra uch a uf d e rR ück se i te m i td em S cha len -
r e ch te H and g es tü tz t u nd s e ine l i nke Hand i s t v o r d en
mo t iv v e rz ie r t i s t .
Kö rper g e leg t . B ek le ide t i s t e rm i t d e r b ekann ten T rach t ,
D e rA l ta r wu rde v on L uc iu sU s iu s P h i l ippu s s e inem S ohn
b es tehend a u s k n ie langem G ewand m i t l angen , f a l t igen
L uc iu s U s iu s F idu s a uf ge s te l l t . D ie n achf o lgend g enann -
Ä rme ln u nd e ngen B e in lde idern . D a s G ewand w i rd u n te r d e r
B ru s t
d u rch
e i nen
b re i ten
e i ngef aß ten
t e n , T ha su s u nd V enu s tu s k önnen a ufgrund i h rer G en t i l -
Gür te l
n omen e benf a l l s a l s S öhne d e s S t if t e r s g e l ten , w enn a uch
z u sammengeha l ten . Auf d er r ech ten S chu l te ri s td e r Man -
d i e F i l ia t ion f eh l t . N ich t e i ndeu t ig i s t d a s V erhä l tn is , d a s
t e l , d e r am R ücken b i s a uf d i e Waden r e ich t , b ef e s t ig t .
d en S t if t e r m i t d en b e iden F rauen T u l l ia u nd A t t ia v e r -
V orne b i lde t e re i nen k le inen B au sch . D e rK opf d e rF igu r
b inde t . Auße r d en M i tg l iedern s e ine r F am i l ie g i l t d e rA l -
i s tz er s tör t , i n Um r issen i s tn och d i ep h ryg ische Mü tze z u
t a r a uch s e inen F re ige la s senen , L . U s iu s E vange lus u nd
e rkennen . D ie l i nke Neben se i te w iederho l t d a s Mo t iv s e i -
C ossu t ia T yche .D e rT od d e sL uc iu sU s iu sT hasu sm i tf ünf
t e nverkeh r t , l e d ig l ich d er Man te l i s t a uf d e r se lben S chu l -
J ah ren w i rd d e r An laß d e r S t if tung g ewe sen s e in . Auf d e r
t e r z usammengeha l ten . D er s ch lech te E rha l tung szu s tand
R ück se i te d e sA l ta r s b ef inde t s i ch d i eA bkü rzung f ü rD i s
l ä ß t k e ine s t i l is t ische E ino rdnung z u .
Man ibus s ecur i ta te o de r s acrum , w a s f u r e i ne s pä te re
L uc ius P ap iu s Ma rce l l inu s , e i nV e te ran d e rl eg io II t a l ica ,
D a t ierung ,a bd e rM i t te d e s2 .J h s . n .C h r . s p r ich t (v g l . K .
h a t s i ch s e lbs tu nd s e iner F rau S ecund ina s ow ie d en F re i -
P aa sch A lma r , s .K a t . 2 ) .
g e la ssenen u nd d e ren Nachkommen z u L ebze i ten d i e sen
Ab d er M i t te d e s 2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
A l ta r a uf ges te l l t .
C IL V 6 47 ; F .K and ler , I nd icaz ion ip e rr i cono sce re l ec ose
I n V erb indung m i t d e r E rwähnung d e r L eg ion ( s . h i e r :
s t o r iche d e L i to ra le ( 1855 ) 2 37 N r . 1 20 ; C . Kunz , I l mu -
V I .4 . S .5 3 ) u nd d er F orme lD is Man ibus i s t e i ne E n t s te -
s eo c i v ico d ia n t ich i tä d iT r ies te ( 1 879 ) 3 6 ; I n scr . I t . X , 4
h ung d e s A l ta r s a b d em E nde d es 1 .J h . n . C h r . w ah r -
( 1951) 7 0 N r . 1 71 .
s che in l ich . E nde d e s 1 .J h s . n . Ch r . o de r s pä te r . C IL V 4 82 ; C . Kunz , I mu seo c i v ico d ia n t ich i tä d iT r ies te
2 5 . Graba l tar d e sL uc iu s C lod iu s S erva tus*
( 1 879 ) 2 7 f . ; CCCA I V ( 1978 ) 1 00 N r . 2 49 T al l 1 00 . 1 01 .
HE : T r ies t AO : T r ies t , Mu seo C iv ico H is tor ia e dA r te , I nv . 1 3608 K a lk s te in . H . 7 0 B r . 4 3 T .4 1
2 4 . Graba l tar d e s Luc ius U s iu sP h i l ippu s*
L (uc iu s ) C lod iu s /L (uc i ) l i b (er tu s ) /S e rva tu s /v ( ivu s )
HE : T r ie s t , S .G iu s to
f ( ec i t ) s i b i e ts u i s /C lod iae L (uc i ) l i b (er tae ) /A rnandae
AO : T r ies t , Mu seo C iv ico H is tor ia e dA r te , I nv . 1 3607
u xor i /L (uc io ) C lod io / Amando f i l ( io ) /a nn (o rum ) XXV I I I .
K a lk s te in . H . 1 46 B r . 4 6 T .4 5 8 2
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t , d es sen o be re l i nke
P ub l iu s S a t r iu s
E cke w eggeb rochen i s t . D er h eu te a uf d em A l ta r mon t ie r -
S ohn , L uc iu s S a t r iu s V a ler ianu s , e rwähn t . V ie l le ich t h an -
S a tu rn inu s s ow ie d e ren g eme in same r
t eA uf sa tz k ann a uf grund d e rG rößenve rhä l tn isse n i ch ta l s
d e l t e s s i ch b e i V ib ia Do rca s um d i e S chwe s te r d e rV ib ia
z ugehö r ig b e t rach te t w e rden , z e ig t a be r e i ne mög l iche
T er tu l la , d i e a l s s o lche n i ch t a u sdrück l ich g ekennze ichne t
Be l c rönung s a r t .
i s t . S i e k ann a be r a uch e i ne F re ige la ssene d er F am i l ie s e in , w ie i h r n omen , d a s m i t d em d e r S t if t er in ü be re in -
D e rA l ta r i s t a uf d r e i S e i ten v on e i ne r L e is te u nd e i nem
s t i mm t , v e rmu ten l ä ß t .
b r e i ten K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd o hne f i gü r l i chen o de r o rnamen ta len S chmuck .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
Au s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß L uc iu s C lod iu s S e r -
C IL V 6 44 ; P . Kand le r , I nd icaz ion ip e rr i conosce re l ec ose
v a tu s s i ch s e lbs t , s e ine r F rau u nd s e inem S ohn d en A l ta r
s t or iche d e L i tora le ( 1855 ) 2 36 N r . 17 ; C . Kunz , I l mu -
h a t a uf s te l len l a s sen . S erva tu s u nd Amanda h a t ten b e ide
s eo c i v ico d ia n t ich i tä d iT r ie s te ( 1879 ) 3 5 ; I n sc r . I t .X , 4
d en S t a tu s v on F r e ige la s senen , w obe i n i ch t e i ndeu t ig z u
( 1951) 4 3 N r . 8 2 ; d or t a uch ä l te re L i t .
k l ä ren i s t , o b s i ed en se lben P a t ron h a t ten o de ro b Amanda v on i h rem Mann d i e F re ihe i t e rh ie l t . D e rT od d e s S ohne s
2 7 . Graba l tar d e s Qu in tu s Man l iu s B las tus*
m i t 2 8 J ahren w i rd d e r An laß d e rA l ta rauf s te l lung g ew e s en s e in .
HE : D e rA l ta r wu rde i nT r ies t , 1 751 i m K los te r d e r
Wenn d e r m i tgefundene u nd h eu te a uf gese tz te B lock m i t
B ened ik t iner innen a uf gefunden .
d en B uch s taben D M S f i r D i s Man ibus S ecur i ta te a u s
AO : T r ies t , Mu seo C iv ico H is tor ia c dA r te , I nv . ?
d em se lben G rabzu sammenhang s t amm t ( vg l . C IL V 5 89 ) ,
K a lk s te in . H . 18 B r . 5 0T .5 4
k ann d e rA l ta r n i ch t v o r d e r M i t te d es 2 .J h . n .C h r . e n t s t anden s e in .
D ( is ) M(an ibu s ) /Q (u in to ) Man l io /Q (u in t i ) l i b (er to ) / B la s to
A b d e rM i t te 2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r ?
/ Man l ia T he /ocr i te
v ( iva )
f ( ec i t )
/ s i b i
e t
c on i (ug i )/ p ien t iss imo / e t l i b (er tabu s? ) l i be r / t isq (ue )
C IL V 5 89 ;P .K and le r , I nd icaz ion ip e rr i cono sce re l ec ose
p os t (er is )q (ue ) e ro (um ) .
s t or iche d eL i to ra le ( 1855 ) 2 33 N r . 8 1 ; C . K unz , I l Mu seo C iv ico d i a n t ich t i tä d iT r ie s te ( 1879 ) 3 5 ; I n sc r . I t . X , 4
D er A l ta r wu rde n ach t räg l ich i n e i nen S a rkophag umge -
( 1951 ) 5 1 N r . 1 08 , d o r t a uch ä l te re L i t .
w ande l t . L ed ig l ich d i e I n sch r if tb l ieb e rha l ten , d i e P rof i le d er B ek rönung u nd d e s S ocke ls wu rden a bgesch lagen . D ie Ö f fnung t r a t a n s te l le e i ne r d e r N eben se i ten .
2 6 . G raba l tar d er V ib ia T er tula*
Man l ia T heocr i te h a t z u L ebze i ten s i ch s e lb s t u nd i h rem E hemann , Qu in tu s Man l iu s B la s tu s s ow ie i h ren F re ige -
HE : T r ie s t , S .G iu s to
l a ssenen u nd d e ren Nachkommen d en A l ta ra uf s te l len l a s -
AO : T r ies t , Mu seo C iv ico H is to r ia c dA r te , I nv . 1 3552
s en . V ermu t l ich w a r d i e E hef rau e i ne F re ige la ssene i h res
K a lk s te in . H . 1 05 B r . 5 1 T .4 5
Manne s o de r c o l l iber ta . D ie E rwähnung d e r F o rme l D i s Man ibus l ä ß t e i ne E n t s tehung a b d em E nde d es 1 .J h . n .
V ib ia C (a i ) [ f ( i l ia ) ] /T e r tu l la [ v ( iva )f ( ec i t ) ] /s i b ie tL (uc io )
C h r . v e rmu ten .
A f a r io N ( ig ro ) /e tC (a io )A f a r io C e le r i f ( i l i i s ) /e t M(a rco )
E nde 1 .J h . n .C h r . o der s pä te r .
A f ran io G ra to /c on tube rna l i /l i b (er t i s ) l i b (er tabu s )q (ue ) s u is / e t V ib iae D o rcad i e t P (ub l io ) S a / t r io S a tu rn ino c on iug ( i ) e i u s /e tL (uc io ) S a t r io V a le r iano f i l ( io ) e or (um )/ h (oc ) m (onumen tum ) h (e redem ) n (on ) s ( equ i tu r ) .
C IL V 6 13 ; P .K and le r , I nd icaz ion ip e rr i conosce re l ec ose s t or iche d e L i tora le ( 1855 ) N r . 1 00 ; I n sc r . I t .X , 4( 1951) 5 8 N r . 1 31 .
D ie V o rde r se i te d e sA l ta r s u nd d i e r e ch te N eben se i te z e i g en i m o be ren D r i t te lj e e i n L och , w o e i nT e i l d es S t e in s
2 8 . Graba l tar d es P ubl iu sT ros ius P eregr inu s
h e rau sgeb rochen wu rde . D a s o be re P rof i l w u rde v o l l s tän d i g a bgea rbe i te t , i n f o lgede ssen i s t h eu te n u r e i n S t re if en
HE : D e r o bere T e i l d es A l ta r s wu rde i nT r ies t 1 787 i n S .G iu s to g efunden , w o e ra l s S po l ie v e rbau t w a r .
e r ha l ten , d e r u n rege lmäß ig g eg lä t te t i s t .
D e r u n te re T e i l f and s i ch 1 911 i nT im ignano — e i nem
D e r A l ta r i s t a uf d r e i S e i ten d u rch e i ne L e is te u nd e i n
V oro r t v on T r ies t .
K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t .
AO : T r ies t , Mu seo C iv ico H is tor ia c dA r te , I nv . ?
V ib ia T e r tu l la h a t s i ch s e lbs t , i h ren S öhnen , L uc iu sA f a r i -
Ka lk s te in . H . 9 0 B r . 6 0T .3 8
u s N ige r u nd C a iu s A f a r iu s C e le r s ow ie i h rem Mann , Ma r cu s A f ran iu s G ra tu s , u nd d en F re ige la s senen d en A l -
V orde r se i te : P (ub l iu s ) [ T ros iu s ] /P e reg r inu s /v ( ivu s )
t a r a uf s te l len l a ssen . I h re E rben s i nd n i ch t b e rech t ig t ,
f ( ec i t ) s i b i e t /P (ub l io ) T ros io S evero /[ p a tr i ] /A r r iae
D enkma l u nd G raba rea l z u b enu tzen . D ie d re i Z e i len v o r
C (a i ) f ( i l iae ) Qua r t i l lae /ma t r i /T ro s iae P (ub l i ) f ( i l iae )
d e r A bkü rzung , d i e d i e E rbf o lge b e t ref f en , s i nd k l e ine r
C aesu l la /s o ror i /T ros iae P (ub l i ) g iber tae ) Amp l ia tae /
g esch r ieben u nd d i e B uch s taben e nge r z u sammenge -
l i b (er t is )
r ü ck t . Mög l icherwe i se wu rden s i e n ach t räg l ich a nge -
m (onumen tum ) h (e redem ) n (on ) s ( equ i tu r ) .
b rach t . H ie r w i rd e i ne V ib ia D o rca s u nd d e ren E hemann ,
R ück se i te : P (ub l io ) T ros io /P (ub l i ) f ( i l io ) /C ommun i . 8 3
l i b (er tabu s )
p os ter is (que )
e o ( rum )
/ h (oc )
D e r A l ta r i s t e twa i n d e r M i t te g eb rochen , e i n ige F rag -
Auf B e sch luß d e s R a te s g e lang te d i e S amm lung 1 870
men te f e h len a n d e r B ruchkan te .
n ach T r ie s t u nd w i rd s e i tdem i m G a r ten d e s Mu seum s
D e rA l ta rw a ra uf a l len S e i ten v on e i ne rL e is te u nd e i nem Kyma g e rahm t .
a u fbewah r t ( vg l . C . Kunze , I l Mu seo C iv ico d i An t ich i tä d iT r ie s te [ 1 870 ] 1 9f . 3 9 ) . AO : T r ie s t , Mu seo C iv ico H is tor ia c dA r te , I nv . 1 2602
P ub l iu s T ros iu s P e regr inu s h a t s i ch s e lb s t u nd s e inen E l -
K a lk s te in . H . 6 4 B r . 3 0T .5 4
t e rn , P ub l iu s T ros iu s S eve ru s u nd A r r ia Quar t i l la s ow ie F re i -
E s h ande l t s i ch um d a s F ragmen t e i ne rr e ch ten N eben se i -
g e la ssenen , T ros ia Amp l ia ta , z u L ebze i ten d en A l ta r a uf -
t e , d i e d u rch L e is te u nd K yma g e rahm ti s t . V on d e rf i gü r -
g es te l l t . Mög l iche rwe ise w a r s e in V a te r n och e i n F re ige -
l i chen D a r s te l lung i s t d a s r e ch te B e in , d a s i m Au sf a l l -
s e iner
S chwes te r ,
T ro s ia
C aesu l la ,
u nd
s e ine r
l a s sene r . D ieses l e g t d i e b e im V a te r f eh lende F i l ia t ion
s ch r i t t l e ich t g ebeug t i s t , u nd d e r An sa tz d e s n ach h in ten
n ahe , v o r a l lem d a s i e b e i Mu t ter u nd S chwes te r a ngege -
g es t reck ten l i nken B e in s e r ha l ten . D ie g ed rungenen P ro p o r t ionen u nd d i e Rage G e s ta l tung d e r D e ta i ls l a s sen
b en i s t . Auf f a l lend i s t , d aß d i e B esch r if tung a uf d e r V orde r - u nd R ück se i te e r sche in t , o bwoh l e s s i ch b e i d em D enkma l z we if e l sohne um e i nen G raba l ta r h ande l t , w ie a u s d em
d a rauf s ch l ießen , d aß d i e G l iedmaßen z u e i nem E ros z u e r gänzen s i nd . K a iserze i t l ich
t iu /us h ervo rgeh t . D ies l ä ß t a uf e inen r undum b egeh -u nd s i ch tba ren Auf s te l lung sor t s ch l ießen . F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
3 1 .G raba l tar d e s C a iu sV ib iu sV a len s*
C IL V 6 40 ; I n sc r . I t .X , 4( 1951) 6 5 N r . 1 56 .
HE : D e rA l ta r s t amm t a u s T r ies t , d or t w a r e ri nd e r K i rche S .G iu s to i mA l ta r d e s S .G iovann i B ap t is ta v e rbau t .
2 9 .G raba l tar d e sT i tu s Caesern iu s Eucaero
AO : T r ie s t , Mu seo C iv ico H is to r ia c dA r te , I nv . 1 3576 K a lk s te in . H . 1 09 B r . 14 T .6 9
HE : I s o la AO : T r ie s t , Museo C iv ico c dA r te , I nv . ?
C (a iu s ) V ib iu s /V a len s /V I v i r Aug (u s ta l is ) t ( es tamen to )
Ma rmo r .
f ( ier i ) i ( u s s i t ) /e x HS XX / F e l ix l i b (er tu s ) V I v i r
T ( i t io ) C aesern io / Macedon is 1 ( iber to ) /E ucae ro /
Aug (u s ta l is ) f ( ec i t ) . V om A l ta r i s t d i e o be re H ä lf t e e r ha l ten . N ach u n ten h in
a rm (os ) XX I I /He l ix p a te r /f e c i t .
s i nd O rnamen te u nd D eko r s ow ie d i e I n sch r if tv er r ieben , a l s o b d a s S tück l ä nge r i m Wa s se r g e s tanden h ä t te . Auf
D er A l ta r i s t a u s e i nem S tück g ea rbe i te t .
d e r O be r se i te i s t d er ä uße re R and l e ich t e rhaben g ea rbe i -
E ine n i ed r ige S tand le is te , e i n Wu ls t u nd e i n Kyma b i lden
t e tu nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t . E in 2 4 x1 6 cm g roße sL och i n
d en A l ta r socke l . E in b re i tes Kyma l e i te t z u e i ne r a n d en
d e r M i t te d e r O be r se i te z e ig t a n d r e i S e i ten e i ne Ab t rep -
S e i ten n u r f o rme lhaf t a u sgea rbe i te ten P u lv in ibe l c rönung
p ung n ach i nnen . E ine k l e ine re V e r t ief ung u nd z we i Dü -
ü be r . S i e e rheb t s i ch a uf e i ne ra uf A l ta r schaf tb re i te e i nge -
b e l löche r , d e ren Gußkanä le n ach a ußen w e i sen , b ef inden
z ogenen L e is te . D ie P u lv in i s i nd a uf d e r V orde r se i te l e -
s i ch r e ch t s u nd l i nk s d avon .
d ig l ich i nf l achem R e l ief a ngedeu te t , e twa i n d e rA r t d e r
D ie E cken d e s A l ta r s w e rden v on P i la s tern g eb i lde t ,
Ak ro te rbek rönungen .
w obe i d i e v o rde ren m i t Akan thu s ranken u nd P a lme t ten
D e r S chaf t i s t a uf d e r V orde r se i te d u rch e i ne L e is te u nd
v e rz ier t s i nd , w äh rend d i e h in te ren E f eu ranken z e igen .
e i n K yma g e rahm t .
Auf k o r in th ischen K ap i te l len , d e ren B lä t ter s chema t isch
H e l ix h a t s e inem S ohn ,T i tu s C aesern iu s E ucae ru s , e i nem
a u sgea rbe i te t u nd g eke rb t s i nd , l i eg t d e r A rch i t rav , d e r
F re ige la ssenen d es Macedon is , d en A l ta ra ufges te l l t . S e in
a u s
S ohn s t a rb m i t 2 2 J ah ren . F eh lende Angaben z um P a t ron d es V a te r s l a s sen n i ch t u nbed ing t a uf d e ssen S k laven s ta -
g l a t tb la t t i cyma u nd e i ne r w e i te ren L e is te b e s teh t . D a rauf
t u s s ch l ießen , o bg le ich d i e Nennung n u r d es c ognomen
d o lden v e rz ier t i s t .
e i ne r
L e is te ,
e i nem
A s t raga l ,
e i nem
S che ren -
f o lg t e i ne L e is te , d i e m i t e i ne r We in ranke u nd T rauben -
u nd d e r F re ige la ssenen s ta tu s d es S ohnes d i es n ahe legen .
D ie B i ldf e lde r d e rN eben se i ten z e igen l i nk s e i ne Opf e r k anne u nd r e ch t s e i ne S cha le . I m o beren D r i t te l e rwach -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
s en j ez we i e i nze lne B lä t ter a us d en S e i ten d er K ap i te l le
C IL V 4 82 .
u nd w e isen m i t i h ren B la t t sp i tzen a uf d i e Opf ergerä te . Aufgrund d e r O rnamen tbehand lung g ehör t d er A l ta r w oh l i n d i e e r s te H ä lf t e d es 2 . J h . n . C h r . ( s . h i er : V4 .
3 0 . N ebense i tenf ragmen t e ine s Graba l tar s*
S .4 6 ) .
HE : D ie g enaue H e rkunf t d es A l ta r s i s t u ngew iß ,
V a len s w a r S ev i r Augu s ta l i s u nd h a t d i e E r r ich tung d e s
e rw a r b e re i t s i n d e r S amm lung Z andona t i v orhanden .
A l ta r s i n s e inem T e s tamen t b es t imm t . D e r F re ige la ssene
D ie E xemp la re d er S amm lung Z andona t i s t ammen
F e l ix , d e r e benf a l ls S ev i r Augu s ta l is w a r , h a t v on 2 0 .000
g roßen te i l s a u s Aqu i le ia u nd T r ie s t u nd Umgebung .
S e s te rzen d en A l ta r e r r ich ten l a ssen . V ermu t l ich s t amm te 8 4
d i e se S umme a u s d er E rbma sse d e sV e r s to rbenen , a ndern -
k an t ig umb rechenden O be r l idern u nd f l ach a n l iegenden ,
f a l ls h ä t te F e l ix s e ine f i nanz ie l le B e te i lung s i che r l ich a n -
d en Augapf e l b e tonenden Un te r l idern g e rahm t . D ie P u -
g egeben .
p i l len s i nd g eboh r t . D ie F rau t r äg t i h r H aa r i n d e r M i t te g esche i te l t . E s w ird i n f l achen We l len , d i e Oh ren h a lb
1 .H ä lf te 2 .J h . n . Ch r .
b edeckend , n ach h in ten g ef ühr t . T ief i mN acken s e tz t e i n g ef loch tene r Z opf a n , d e r b i s a uf d en R ücken r e ich t u nd
C IL V 5 60 ; EK and le r , I nd icaz ion ip e rr i conosce re l ec ose s t o r iche d e L i tora le ( 1855 ) 2 28 N r . 3 5 ; C . Kunz , I l mu seo
v on e i nem B and z u sammengeha l ten w i rd . V o r d en Oh ren
c i v ico d i a n t ich i tä d i T r ies te ( 1879 ) 3 5 ; I n sc r . I t . X , 4
s i nd e i n ige H aa r s t rähnen a u s d e r H aa rma sse h e rau sge -
( 1951 ) 3 9 N r . 7 4 .
z upf t . S i e t r äg t t r opf enf ö rm ige O hr r inge . I h re F r isu r i s t f i r d i e z e i t l iche E ino rdnung v on b e sonde rem I n te resse . Auße rdem e rw e i s t s i ch d i e G ewandbehand lung a l s a u s sa -
Aqu i le ia
g ek räf t ig ( s iehe h i e r : V2 . S .3 4 f . ) .
3 2 . G raba l tar d e sT iber ius C laud iu s G ermanu s*
F re ige la ssene d e sP rocu lu s , i h rem S ohn T iber iu s C laud iu s
Au s d e r f r agmen ta r isch e r ha l tenen I n sch r if t g eh t h ervor , d aß T iber iu s C laud iu s
G ermanu s u nd I u l ia P roc ine ,
P rocu lu s , d e ri mA l te rv on 2 7 J ah ren s t a rb , d en A l ta r h a b en a uf s te l len l a ssen . E rwähn t w ird a uße rdem d i e Mu t te r
HE : Du rch e i nen C ippu s u nd e i ne i nd r e iT e i le z e r -
d er I u l ia P roc ine , I u l ia , u nd e i n Ma rcu s Ad iu to r , d e ssen
b rochene B a s i s m i t E rwähnung d er se lben Namen , i s t
n omen g en t i le s i ch n i ch t e r ha l ten h a t . E r w i rd a l s S ev i r
d e r F undor t i n Aqu i le ia b e i d e r C a sa B ianca g e s iche r t
b eze ichne t . ( So a uch B ru s in , I n sc r .Aqu i l . 5 76 au nd b ) .
( vg l . B ru s in , I n sc r .Aqu i l . 5 76 ) . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 3 79 /877
T iber isch
K a lk s te in . H . 1 50 B r . 13 T .9 6 F rau H . 1 04 Mann H . 1 05
E p igraph ische B er ich te 1 894 ; E . Ma ion ica , MCC 1 897 ,
T i (be r iu s ) C laud iu s /G ermanu s /e tI u l ia Q (u in t i ) l i be r ta /
Abb . 5 8 ; S tud i i R oman i X I , 1 963 , 5 0 -56 ; E . H ar tmann ,
P roc ( i )ne v ( iv i ) f ( ecerun t ) /T i (ber io ) C laud io /T i (be r i ) f ( i l io ) P rocu lo /a nn (orum ) XXV I I /I u l i (ae ) ma t r ( i ) e t/ M(a rco ) [— ]v io Ad iu tor i V I v i r (o ) .
7 6 ; B . F o r la t i T ama ro , Aqu i lNos t 4— 5 , 1 933 -34 , N r . 5 3 Gymna s ion 7 2 , 1 965 , 1 9 ; A t t i . A cc . L ince i Mem . X I , 1 962 / 6 3 ( 1965 ) , 1 39 -143 ; J .F i tz , H is tor ia XV , 1 966 , 3 36 —3 37 ; F .W . G oe ther t , An tP l . 9( 1969 ) 8 1 Anm . 7 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 29 N r . 3 67 A bb . 3 67 a .b ;G oe t te , T ogada r s te l -
Auf d e r l i nken N ebense i te i s t d i e u n te re r e ch te E cke m i t
l ungen 1 32 N r . 4 7 ; I n sc r .Aqu i l . 5 76 a c .
d em F uß d es T oga tu s w eggeb rochen . D ie O ber se i te z e ig t e twa i n d e r M i t te e ine l e ich t e rhöh te , r unde , u neben g ea rbe i te te
F läche .
De r
d i e
O be r se i te
a bsch l ießende
3 3 . Graba l tar d er Ma ia S evera*
R and i s t g eg lä t te t , e in c a . 1 4 cm b re i te r S t re if en d ah in te r l e d ig l ich g rob g ep ick t . D abe i h ande l t e s s i ch of en s ich t -
HE : Aqu i le ia , S .E g id io
l i ch um d i et e chn ische V orbe re i tung , um e i nen Auf sa tz z u
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 184
b ef es t igen . D ie V order se i te m i t d er I n sch r if t i s t a bge -
K a lk s te in . H . 1 32 B r . 8 5 T .7 3 F rau H . 8 1
s ch lagen , e s l a ssen s i ch n u r n och t i ef e K e rben d e r B uch s t aben e rkennen .
Q (u in to )A lb io Q (u in t i )1 ( ibe r to ) /Auc to /I I I I I v i r (o ) e t/ M[a i ]a [ S ]eve rae /a nn (orum ) XX I I /Ma [ ia ] v ( iva ) f ( ec i t ) .
E rha l ten i s t l ed ig l ich d e rA l ta r schaf t . D es sen S e i ten s i nd m i t L e is te u nd K yma g e rahm t . D ie r e ch te Neben se i te z e ig t e i nen Mann , d e rl e ich tp onde r ie r t
L ed ig l ich d i e l i nke N eben se i te d e sA l ta r schaf t s i s t g u t e r -
a uf e i ner t r apezf örm igen S t and f läche s t eh t . B ek le ide t i s t
s chwe r l e sba r . D ie r e ch te N eben se i te f eh l t . D ie B a s is , a uf
h a l ten . D ie V o rder se i te i s t z e r s tör t , d i e I n sch r if t n u r
e rm i t d er t oga , i nd e ren s i nus e rm i t s e ine rr e ch ten H and
d e r d e r A l ta r schaf t h eu te a u f l ieg t , i s t n i ch t z ugehör ig .
g re if t . I n d e r l i nken h ä l t e re i n f l ache s T äf e lchen . An d en
Dübe lspu ren s i nd n i ch t e r ha l ten . Ma ion ica v ermerk t i m
F üßen t r äg t e r g esch lossene S chuhe . S e in G e s ich t z e ig t
I nven ta rbuch v on 1 910 u n te r N r . 5 71 , d aß s i ch a uf d e r
P or t rä tzüge . Übe r d er S t ir n i s t d er g e rade An sa tz s e ine r
Obe r se i te z we i U rnene in t iefungen b ef inden .
a n l iegenden H aa re z u e rkennen .
D e r G e sam tau fbau d e s A l ta r s i s t n i ch t z u r ekon s t ru ieren .
Auf d e r l i nken N eben se i te s t eh t e i ne F rau , e benf a l l s p on -
D ie e rha l tenen F ragmen te l a ssen d a rauf s ch l ießen , d aß
d er ier t u nd z u i h re r l i nken S e i te g ewende t , a uf e i ne r t r a -
d e r A l ta r schaf t e hema ls a uf a l len d r e i S e i ten d u rch e i ne
p ezf örm igen B a s is . S ie i s t i ne i ne t u n ica u nd e i nen Man t e l
g ehü l l t ,
a n
d essen
u n te ren
S aumz ipf e ln
L e is te u nd e i n K yma g e rahm t w a r . D en o be ren Absch luß
k l e ine
d e r N eben se i ten b i lde t e i n c a . 1 3 cm h ohe r R ankenf r ie s ,
G ew ich te h ängen . I h re r e ch te H and g re if t i nd en Man te l -
d er s e inen A nf ang i n e i ne r a uf rech t s tehenden Akan thu s -
b au sch v o r d e rB rus t , d i e l i nke i s t l e ich t a ngew inke l tu nd
r anke i n d e r M i t te n imm t . Auf d e r V order se i te w ird d i e
h ä l t e i nen B a l l . Auch d a s G e s ich t d e r F rau z e ig t P or t rä t -
R anke d u rch e i nen K an tha ros z w i schen z we i G re if en e r -
z üge , d i e j edoch w en ige r a u sgepräg t e r sche inen a l s d i e
g änz t .
d es Mannes . D azu i s t z ub emerken , d aß d i e N ase u nd d e r Mund w eggeb rochen s i nd u nd s om i t z we i Au sdruck s t rä -
D ie l i nke N eben se i te , d e r en u n te re r T e i l g roßf läch ig e r -
g e r d es G e s ich tes f eh len . D ie Augen s i nd v on s chma len ,
g änz t i s t , z e ig t e i ne w e ib l iche F igu r , d i e n ach r e ch t s g e 8 5
w ende t a uf e i nem S e s se l m i t R ücken - u nd S e i ten lehne
D ie r e ch te Neben se i te z e ig t e i nen Mann , d e r l e ich t p on -
s i tz t . D ie F üße h a t s i e a uf e i nn i ed r ige s , g e rahm te s B änk -
d er ie r t a uf e i nem P odes t s t eh t . Das P odes t l äuf t n ach
c hen g e s te l l t . E ine u n rege lmäß ig b ehauene F läche b i lde t
h in ten b re i t a u s u nd i s t s orgf ä l t ig g ea rbe i te t . D er Mann
d i e S t and le is te f a r d en S e s se l u nd d a s B änkchen . B ek le i -
i s t m i t e i ne r t oga b ek le ide t , d eren s i nus b i s z um Kn ie
d e t i s t d i e F rau m i t e i nem f e in g ef ä l te ten Un te rgewand
r e ich t . S e ine r e ch te H and g re if t i n d en u mbo . D ie l i nke
u nd e i nem s chwere ren Ü be rgewand m i tÄ rme ln . Auf d em
H and i s t a ngew inke l t u nd h ä l t e ine Buch ro l le . S e in G e -
S choß s i tz t e i ne g roße T aube , d i e s i e m i t i h re r r e ch ten
s i ch t i s t b eschäd ig t , d och e rkenn t man ü ber d er g erun -
Hand f e s thä l t . I n d e r h a lb e rhobenen L inken t r äg t s i e e i -
z e l ten S t irn d en g e raden An sa tz d er am K opf a n l iegen -
n en S p iege l . D ie g l a t te S p iege l f läche i s t v on e i nem g e -
d en H aa re .
z ack ten R ing umgeben , d e r i n e i nem G r if fa u s läuf t . I h r Haa r i s t i n d er M i t te g esche i te l t u nd i n d re i We l len , d i e Oh ren n u r h a lb b edeckend , n ach h i n ten g ef üh r t . I m Nak k en i s t e sz u e i nem f e s tum schnü r ten Z opf g ef aß t , d essen l o cke re s E nde b i s a uf d en R ücken h e rabre ich t . K le ine L ocken s i nd a u s d e rH aa rma sse h e rau sgezupf tu nd i nd i e S t irn g e leg t . D ie F r isu rg i b t e i nen H inwe is a uf d en mög l i c hen E n t s tehung sze i t raum d e s A l ta r s ( vg l . h i er : V2 . S .3 5 ) .
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i ne w e ib l iche F igu r , d i e e ben f a l ls l e ich tp onde r ie r ta uf e i nem P odes t s t eh t . S i et r äg te i n G ewand m i t w e i ten Ä rme ln , d a s i n d e rT a i l le z u sammen g eha l ten w ird . V o r d em Körpe r i s t e s z u e i ne r S tof fbahn g e raf f t , d i e w oh l b i s a uf d en B oden r e ich te . M i t i h re rl i n k en H and g re if t s i e e i nen G ewandz ipf e l . I h re R ech te i s t e rhoben u nd h ä l t e i nen a ufgek lapp ten F ächer . T ro tz e i n ige r B e s toßungen am K opf d e r w e ib l ichen F igu r
D e r A l ta r i s t d em Qu in tu s A lb iu s A uc tu s g ew idme t , d er
i s t i h r G e s ich t d eu t l ich z u e rkennen . E s i s t v o l l f le isch ig
F re ige la s sene r e i nes Q u in tu s w a r . E r h a t te d a s Am t d es
g eb i lde t , s o d aß e i n l e ich te s Doppe lk inn e n t s teh t . D ie
S ev ir s i n ne . E ine Ma ia S eve ra wu rde m inde s ten s 2 2 J ah re
Augen w e rden v on e i nem wu ls tf örm igen O be r l id u nd e i -
a l t , e i ne a ndere Ma ia , w ah r sche in l ich d i e Mu t te r , l i eß d en
n em Un te r l id , d a s s i ch a u s d e r G es ich t shau t e n tw icke l t
A l ta r a uf s te l len . D ie B enennung d e sA l ta r s f o lg t h i e r d er
u nd d en A ugapf e l d a run ter d eu t l ich s i ch tba r w e rden l ä ß t ,
i n d e r L i te ra tu r g e läuf igen ( vg l . S c r ina r i a .0 . 1 29 u nd
um rahm t . E inen Anha l t spunk t f a r d ie E n t s tehung d e s A l -
B ru s in s .u .2 41) .
t a r s b i e te t d i e F r isu r d e r F rau . S ie t r äg t i h r Haa r i n d e r M i t te g e sche i te l t . E s i s ti ns ch l ich ten We l len a u s d e r S t irn
T iber isch .
g ekämm t , l ä ß t d i e Oh ren f r e i u nd w ird i m N acken z u e i -
C . S a le t t i , Marm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico , 1 901 ,
n em g e f loch tenem Z opf z u sammengef aß t , d er i n e i ne r
N r . 3 8 ; C IL V 5 929 ; G . B . B ru s in ,A qu i le ia . Gu ida s t or ico
a uf gef ächer ten Qua s te e nde t . I n d i e S t irn s i nd v i er H aa r -
a r t is t ica ( 1 929 ) 2 41 , N r . 3 0 ; A . C a lder in i , Aqu i le ia R o -
s t rähnen z u k l e inen S chnecken löckchen g e leg t . D ie se
mana ,
H aa r t rach t s e tz t d i e F r isu renmode d er t i ber i schen Z e i t
1 930 ,
3 1 ;
B . F or la t i T ama ro , Aqu i lNos t 4 -5 ,
1 933-1934 , N r . 5 1 A bb . 5 6 ; S .F e r r i , Aqu i lNos t 2 7 , 1 956 ,
v orau s ( s . h i e r : V2 . S .3 5 ) .
3 6 -37 , A bb . 9 ;G .A . Man sue l l i , RM 6 5 , 1 958 , 6 6 -99 T af .
Qu in tu s C err in iu s C or in thu s , F re ige lassener d es Qu in -
4 8 ; F .W . G oe ther t , An tP l . I X ( 1969 ) 8 1 Anm . 5 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 29 N r . 3 68 A bb . 3 68 ; I n sc r .Aqu i l . 5 76 .
t u s , h a t z u L ebze i ten s e inem P a t ron , d em Qu in tus C e r r i -
3 4 . G raba l tar d e s Qu in tu s C err in iu s C ordu s*
d er l eg io V I I IA ugus ta , worau s s i ch e in Anha l t spunk tz u r
n iu s C o rdu s , S ohn d es C a iu s , d en A l ta ra uf s te l len l a ssen . C ordus , e i nge t ragen i n d i e t r ibus C am i l ia , w a r S o lda t D a t ierung e rg ib t ( s . h i er : V I .4 . S . 5 3 , v g l . a uch Ka t . 5 5 .
HE : S t . E g id io b e i Aqu i le ia
9 1 . 9 8 u . 2 32 ) . I n d e r I n sch r if t w ird z udem n och I u l ia ,
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 062
e i ne F re ige la ssene d es S ex tus e rwähn t , d i e L eben sge -
Ka lk s te in . H . 1 20 B r . 8 9T .6 3 G e sam t H . 2 40
f äh r t in d es Q . C err in iu s C or in thu s , a l so d es We ihenden ( zu r I den t if z ierung d er Da rges te l l ten v g l . : D ie R e l ief -
Q (u in to ) C e r r in io C (a i ) f ( i l io ) /C am ( i l ia t r ibu ) C o rdo /
d a r s te l lungen I V .3 .1 . S .2 5 f . ; e i ne G raba rea lbegrenzung ,
m i l ( i t i ) l e g ( ion is ) V I I I Aug (u s tae ) /p a t rono /Q (u in tu s )
d i e d en se lben N amen a uf füh r t , e rwähn t A . C a lder in i ,
C er r in iu s Q (u in t i ) 1 ( iber tu s ) C o r in thu s /v ( ivu s ) f ( ec i t ) /
s .u .4 81) . G . F orn i ( s .u . 14 )n imm tw egen d e rn ied r ige -
I u l iae
r en Z e i lenhöhe u nd d en w en iger s orgf ä l t ig a u sgef ühr ten
S ex ( t i )
1 ( ibe r tae )
Donac in i
/ c on tuberna l i
/
P os tamen t : 1 ( iber t is ) l i ber tabu sque .
B uch s taben e i nen n ach t räg l ichen E in t rag a n .
D e rA l ta r schaf t w a r i nm eh re re S tücke g eb rochen u nd i s t
T iber isch .
modern z u sammenge se tz t . D ie Un te r schenke l d e r w e ib l i -
G . B . B ru s in , Aqu i le ia . Gu ida s t or ico a r t is t ica ( 1929 ) 2 37
c hen F igu r a uf d e r l i nken N eben se i te s ow ie T e i le d e s G e -
N r . 1 0 ; D e r s . 1 952 , 1 54 f . ;A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana
w ande s u nd d er r e ch te F uß d es Mannes a uf d e r r e ch ten
( 1930 ) 1 94 Anm . 4 ; B . F or la t i T amaro , Aqu i lNos t 4 -5 ,
N eben se i te s i nd v er lo ren . I m Mu seum i s t d e rA l ta r schaf t
1 933 -34 , N r . 5 0A bb . 5 5 ; S .F e rr i , A r te r o mana s u l Danu -
m i t e i nem S ocke l u nd e i ne rB ek rönung v e rbunden , w obe i
b io ( 1933 )4 05 Abb . 5 73 ; E .D iez ,J d l 7 0 , 1 955 , 6 4 Abb .2 ;
d i e B ek rönung m . E . n i ch t z um u r sprüng l ichen D enkma l
S .F e rr i , Aqu i lNos t2 7 , 1 956 , 3 6 ; G .A . Man sue l l i , RM 6 5 ,
g ehö r t . D agegen s p rechen d i e G rößenve rhä l tn is se : D ie
1 958 , 9 5 ; F .W . G oe ther t , An tP 1 I X ( 1969 ) 7 9 i f . 8 1 Anm .
B ek rönung i s t i n i h re r G rund f läche a uf a l len S e i ten f a s t e i nen Z en t ime te r g röße r a l s d e r S chaf t .
4 ;S cr ina r i , C a to logo 1 28 N r . 3 65 Abb . 3 65 a .b . ; G . F o rn i , E p igraph ica 5 0 , 1 988 , 13 Abb . 6— 8 ; Goe t te , T ogada r -
D e r S chaf ti s tv on e i ne rL e is te u nd e i nem K yma g erahm t .
s t e l lungen 18 N r . 8 2 ; I n scr .Aqu i l . 2 754 . 8 6
3 5 .G raba l tar d e s S ex tu s C ae sern iu sL ibanu s*
D ie D a rges te l l ten s i nd a l s d i e b e iden We ihenden S ex tu s
HE : Aqu i le ia ,V ia P e t rada
l a ssene e i nes S ex tu s i s t , z u i d en t if iz ie ren . C aesern ia w ird
C aesern iu s C ed ru s u nd C aesern ia P r ima , d i e e i ne F re ige -
AO : A qu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 9 81
d i e F re ige la ssene d es L ibanu s , a l so d e s g eme in samen P a -
Ka lk s te in . H . 1 20 B r . 1 01 T .7 7
t r on s s e in . C aesern iu s C edru s b ek le ide te d a s Am t e i ne s
S ocke l H . 4 7 B r . 1 20 T .1 00 F rau H . 8 1 Mann H . 8 5
S ev i r . E ru nd s e ine F rau w idme ten d en A l ta ri h rem P a t ron
S ex ( to ) C ae sern io /L ibano p a t ron (o ) /S ex ( tu s ) C ae se rn iu s
C ae sern ia I r is . Auße rdem n enn t d i e I n sch r if te i ne C ae se r -
C ed ru s /I I I I I v i r e t /C ae se rn ia S ex ( t i ) 1 ( ibe r ta ) P r ima
n i a I u cunda — v ie l le ich t e benf a l ls e i ne T och te r — ,d en
v ( iv i ) f i ecerun t ) /C ae ser n iae I r id i f ( i l iae ) /C ae se rn iae I u -
F reund L uc iu s P lanc iu s An ta u nd d en M i tf re ige la s senen
S ex tu s C aesern iu s L ibanu s , s i ch s e lbs t u nd i h re rT och te r
c un c lae v ( ivae ) /L (uc io ) P lanc io An tae a l n ico v ( ivo ) /
C aesern iu s D iodo tu s s ow ie d i e F re ige la s sene C ae se rn ia
S (ex to ) C ae se rn io D iodo to c on l ib (e r to ) v ( ivo ) /C ae se rn iae
V enus ta .
V enu s tae l i b (e r tae ) v ( ivae ) /1 ( iber t is ) 1 ( ibe r tabu sque )su is .
D a s Vh in te r d en Namen b eze ichne t d i e jen igen P er sonen ,
B a s i s : L (ocum ) m (onumen t i ) i n( f ron te )
d i ez um Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung d e sA l ta r sn och l e b ten , n äm l ich C aesern ia I ucunda , P lanc iu s An ta u nd C aesern ia
E rha l ten i s t d e r A l ta r schaf t u nd d e r S ocke l . Z u B ru s in s
V enu s ta . F ü r C aesern iu s C edru s u nd C ae se rn ia P r ima b e -
Z e i ten e x is t ie r te a uch n och e i ne r ankenve rz ier te B ek rö -
i nha l te t d i e s d i e B e if i igung v i v if ecerun t . D ie se Angabe
n ung m i t Ak ro the ren .V on d en B ek rönungen , d i e i mL ap i -
k omm t v e re inze l t a uf r e pub l ikan ischen G rab in sch r if t en
d a r ium i n Aqu i le ia a u sge s te l l t s i nd , i s tj edoch k e ine z uzu -
v o r , w obe i s i e me is t d u r ch d en Z u sa tz 0 m i t Q ue r s t r ich
o rdnen . D e r S chaf t z e ig t a n d en K an ten , b esonde r s i m
( t he ta ) f i ro b i tus „ ve r s to rben" b zw . t h ana tos e r gänz t w ird
u n te ren B e re ich , B e s toßungen . Auf d e r O be r se i te d e s
( vg l . E . Meyer , E inf ührung i nd i e l a te in i sche E p igraph ik ,
S chaf t s i s t e i ne r unde , g robgep ick te F läche m i t e i nem
1 973 , 7 1) , d e r h i e rj edoch f eh l t .
r e ch teck igen Dübe l loch v on 1 0 x3cm i nd e rM i t te e rha l t en . H ie r l i eg t e sm i t t ig , p a ra l le l z u d en N eben se i ten , a n -
T iber isch
d e r s a l s b e i d en ü b r igen E xemp la ren , b e i d enen d i ese s Me rkma l e rha l ten i s t . D e r a b sch l ießende R and d e r O be r s e i te i s t s o rgf ä l t ig g eg lä t te t .
E . Ma ion ica , MCC 2 3 , 1 898 , 1 71 i f ; B . F o r la t i T ama ro ,
D e r A l ta r schaf t i s t a uf a l len d r e i S e i ten m i t L e i s te u nd Kyma g e rahm t .
g o 1 28 N r . 3 66 Abb . 3 66 a .b . ; F .W . G oe ther t , An tP 1 9 ,
Aqu i lNo s t4 -5 , 1 933 -34 , 3 7N r . 5 2 Abb . 5 7 ; G . B . B ru s in , G l i s cav i d i Aqu i le ia ( 1934 ) 2 04 Anm 1 ;S cr ina r i , C a ta lo 1 969 , 8 1 Anm . 6 ;G oe t te ,T ogada r s te l l tu igen 1 26 N r .2 64 .1 ; I n sc r . Aqu i l . 5 87 .
D ie l i nk eN eben se i te z e ig t a uf e i ne rt r apezf ö rm igen L e is te e i ne p onde r ier t s t ehende w e ib l iche F igu r , z u i h re r L inken g ew ende t . S i e t r äg t e i ne t u n ica u nd d a rübe r e i nen Man te l , i nd e s sen B au sch s i em i td e rr e ch ten H and g r e if t . D ie l i nk e
3 6 . Graba l tar d e sL uc iu sA rr iu s Macer*
H and i s tl e ich ta ngew inke l tu nd h i e l te hema l se i nen r unden G egen s tand , v i e l le ich t e i nen B a l l . I h r G e s ich t i s t z e r s tö r t ,
HE : Aqu i le ia , n ahe b e i S .G iovann i
d i e F r i su rj edoch d eu t l ich z u e rkennen . S i e t r äg t d a s H aa r
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 6
i n d e rM i t te g e sche i te l t u nd i ns anf ten We l len n ach h in ten
K a lk s te in . H . 1 89 B r . 1 33 T .9 1 F igu rH . 1 43
g e s t r ichen . D abe iw e rden d i e O h ren h a lb b edeck t . I mN ak -
S t and f läche H . 1 3
k en i s td a sH aa rz ue i nem e i nged r eh ten Z opf z u sammenge f aß tu nd e nde ti mR ück en i ne i nem a ufgef ächer ten H aa rbü -
L (uc io ) A rno / Mac ro / v e te rano m i l i t (av i t ) a nn (os )
s che l . K le ine s chneck enf ö rm ige L öckchen s i nd a u s d e r
XXXV I /i na e re i n c iso a b /D ivo V espa s iano /d ecu r ion i
Haa rma s se h e rau sgezogen u nd i nd i e S t i rn g e leg t . F ä l tchen
Aqu i le iae / A rr ia L (uc i ) g iber ta ) T roph ime / p a t rono
a nK innan sa tz u nd H a l s l a s sen a uf e i ne e hema l s f l e isch ige
v ( iva ) f ( ec i t ) /s i b ig (ue ) e t s u is /C (a io ) V a r io A r r iano
G e s ich t sb i ldung s ch l ießen . S i e t r äg t S chuhe , d i e j edoch
a nnor (um ) XV /a b am ico d ecep tu s .
n i ch t n ähe r d if e r enz ie r t s i nd . E rha l ten i s t l ed ig l ich d e r A l ta r schaf t , d e s sen r e ch te N e -
Auf d e rr e ch ten N eben se i te i s t , e benf a l l s a uf e i ne rt r apez -
b en se i te z e r s tör t i s t . B e i F . K enne r w i rd d i e H öhe d e s
f ö rm igen L e is te , e i n n ach l i nk s g ewende te r Mann z u s e -
G raba l ta res m i t 6m a ngegeben ( vg l . F .K enne r a .0 . 9 9 , w obe i a u s s e inen Angaben n i ch t d eu t l ich h ervo rgeh t , o b
h en . E ri s tm i td e rt o ga b ek le ide tu nd g re if tm i ts e ine rl i n k en H and i n d en h e rau sgezogenen u mbo . Am k l e inen
e rd en A l ta r n och i nv o l l s tänd igem Z u s tand , a l so m i t B e -
F inge rd e rl i nken H and t r äg te re i nen R ing . I nd e rr ech ten
k rönung , g esehen h a t , o de r o b e s s i ch um e i ne r ekon s t ru -
Hand h ä l t e re i n s chma le s T äf e lchen .
i e r te Höhe h ande l t ) . D e r h eu t ige Auf sa tz m i t P u lv in i i s t
P rägnan te G e s ich t szüge w ie d i e e i nge t ief ten N a so lab ia l -
mode rn .
f a l ten u nd t i e f l iegenden Augen s ow ie d a s e hema ls e ne r -
D e r A l ta r schaf t w ird a n d e r V o rde r se i te u nd d e r l i nken N eben se i te v on e ine rb re i ten L e is te u nd e i nem K y rna g e -
g i sch n ach v or n e g e s t reck te K inn b e s t immen d en G e s am te indruck d e s P o r t rä t s . D e r H aa ran sa tz i s t r e ch t h och
r ahm t .
u nd b i lde t„ Gehe im ra t secken" a u s . D a s H aa rl i eg t e ng am K opf a nu nd i s td u rch K e rbungen i ne i nze lne S t rähnen g e -
Auf d e r l i nken Neben se i te i s t e ine w e ib l iche G ewandf i -
g l iede r t . D e r Mann t r äg t S anda len , d e ren S chnü re n och
g u r m i t P or t rä tzügen d a rges te l l t , d i e a l s d i e S t if t er in d e s
v e re inze l t z u e rkennen s i nd .
A l ta r s , A r r ia T roph ime , a ngesprochen w e rden k ann ( vg l . 8 7
h i e r : I V .3 .1 . S .2 4 ) . S i e i s t m i t t un ica u nd Man te l b ek le i -
S ocke l , A l ta r schaf t u nd d i e Ü be r le i tung z u r B ek rönung
d e t , n ach l i nk s g ewende t u nd h ä l t i n i h rer r ech ten H and
s i nd a u s e i nem B lock g ef er t ig t . D ie r e ch te u n tere E cke
e i nen T e i l d es Man te ls . S ie t r äg t g esch lossenes S chuh w e rk . Am Oh r i s t e i n S chmuck s tück m i t P er le z u e rken -
k en N eben se i te i s t s chwe r b e schäd ig t . Auf d e r Obe r se i te
d es A l ta r s i s t w eggebrochen , d i e D a r s te l lung a uf d e r l i n -
n en . Am R ingf inge r u nd am k le inen F inger d er l i nken
l a ssen s i ch e i n ige E in la s sungen e r ta s ten , d i e e i nen w e i te -
Hand t r äg t s i e R inge m i t o va len S te inen . Am Man te l -
r en Auf sa tz v ermu ten l a s sen . D ie h eu te i m Mu seum a uf -
s aum i s t e i n G ew ich t a ngebrach t . D ie F r isur d e r A rr ia b es teh t a u s e i nem v i er re ih igen L ocken toupe t ü be r d er
g e se tz te B ek rönung m i t B la t tpu lv in i u nd a n t i the t ischen We l len ranken d ü rf t ew egen d e rg e r ingen G röße n i ch tz um
S t irn .
u r sprüng l ichen D enkma l g ehör t h aben .
F r isu r u nd I nka rna t b i e ten D a t ierung sanha l t spunk te ( vg l .
E ine b r e i te S t and le is te , e i n Wu l s t , e i n f a l lende s K yma
h i e r : V . 1 . S . 3 3 ) . D en M i t te lpunk tj ede r e i nze lnen L ocke
u nd e i ne b re i te K eh le b i lden d en S ocke l . E ine s chma le
b i lde t e i n g roße s g eboh r te s L och . D a s ü br ige H aa r i s t i n
K eh le , e i n K yma s ow ie e i ne L e is te b i lden e i ne A r t
b re i ten , n i ch t n ähe r d ef in ier ten S t rähnen n ach h in ten
G es im s , d a s z u r n i ch t m eh r v o rhandenen B ek rönung
g enommen u nd am H in te rkopf z u e i nem Nes t g ef o rm t .
ü ber le i te te .
D em g roß f läch igen G e s ich t v er le ihen h ar te E inze lf ormen e i nen h e rben , f a s t ma sku l inen Au sd ruck . D ie Obe r l ide r s i nd f o rme lhaf t g eb i lde t u nd k n icken a n d en L id rändern
D e rA l ta r schaf t w ird v on L e i s te u nd Kyma g e rahm t . D ie r e ch te N eben se i te z e ig t a uf e i ne rf l achen e ck igen , v o rk ra g enden S t and le is te e i nen n ach r e ch t s g ewand ten T oga tu s .
k an t ig um . Un ter d en d ünnen Un te r l idern s i nd d i e An sä t -
E r g re if t m i t s e ine r r e ch ten H and i n d en B au sch s e ine s
z e v on T ränen säcken z u e rkennen .
G ewandes . I n d e r a ngew inke l ten L inken h ä l t e r e i ne
D ie F re ige la ssene A r r ia T roph ime s t if te te i h rem P a t ron ,
B uch ro l le . S e in G es ich th a tP o r t rä tcha rak te r . D e rH aa ran -
L uc iu s A r r iu s Mace r , d em a l tged ien ten S o lda ten , d er
s a tz ü be rd er S t irn i s tg e rade , d i e e i nze lnen S t rähnen s i nd
n ach 3 5 jäh r ige r D ien s tze i t e i n M i l i tä rd ip lom v on V es -
d u rch E inke rbungen d if e renz ier t .
p a s ian e rha l ten h a t , z udem D ecu r io i n Aqu i le ia w a r , z u
Auf d e r l i nken N eben se i te i s t , e benf a l ls a uf e i ne r f l achen
L ebze i ten d i eses D enkma l ; a uße rdem a uch C a iu s V a r iu s
S tand f läche , e i ne w e ib l iche , n ack te F igu rz ue rkennen . S i e
A r r ianu s , d e r 1 5 J ah re a l t w a r . D e r Z u sa tz a b am ico d e -
h ä l t i h r en r e ch ten A rm e r hoben u nd t r äg t e i n B ünde l v on
c ep tus b ez ieh t s i ch w oh l a uf d en v er s torbenen S ohn d e r
F rüch ten ( v ie l le ich t a uch Mohn i capse ln ) u nd Äh ren . H in -
A r r ia u nd b edeu te t s ov ie l w ie : v om F reund e n t täu sch t .
t e ri h rem K ö rpe rb au sch ts i ch e i ne w e i te sT uch , d a s s i em i t
We r d i e se rF reund i s t , g eh t n i ch t a u s d e r I n schr if th ervo r .
i h re r l i nken H and n ach v o rne z i eh t , um d i e S cham z u b e -
I n w e lchem V e rhä l tn i s L . A r r iu s Mace r u nd C . V a r iu s
d ecken . I h r l a nge s H aa r w eh t i m W ind . D ie F igu r g ehö r t
A r r ianu s z ue inande r s t ehen , i s t n ich t e i ndeu t ig z u k l ä ren .
d em B e re ich d e rN a tu rpe r son if ika t ionen a n , e i ne k onk r e te
D ie ma sku l ine F o rm d e s c ognomen d e r A rr ia w e is t d a r -
B enennung i s tj edoch n i ch t mög l ich ( vg l . I V .2 .3 . S .2 1) .
a u fh in , d aß e rd e r S ohn d er S t if te r in w a r , o bg le ich d i e s i n d er I n sch r if tn i ch te rwähn tw ird . V ermu t l ich wu rde e rv on
C a iu s V ennon iu s , h a t d em Andenken s e ine s F reunde s
A r r iu s Mace r a dop t ie r t .
A lb iu s V i ta l is , e inem S ev i r , d en A l ta r a ufge s te l l t .
D ie T a t sache , d aß i nd e r I n sch r if t v on V espa s ian a l s G o t t
T ra ja n is ch
d i e R ede i s t , g ib t e i nen Anha l t spunk t f i r d i e D a t ierung
E . Ma ion ica MCC 2 3 , 1 897 , 6 9 N r . 3 7 ; G . B . B ru s in ,
( vg l . V I . 4 .S .5 3 ) .
Aqu i le ia ( 1929 ) 1 45 N r . 6 1 ; d e r s . A t t i d e l l ' I s t i tu to V ene to d i e S c ienze , L e t te re ed 'A r t i 1 9 , 1 960 / 6 1 , 3 91 i f ; B . F o r -
S pä t f lav isch
l a t i T ama ro , Aqu i lNo s t 4 -5 , 1 933 -34 , 3 8 N r . 5 4 Abb . 5 8 ;
F .K enne r , MCC 1 0 , 1 865 , 9 9 ; E . Ma ion ica , A rch . -Ep ig r . M i t th . a u s Ö s te r re ich 1 , 1 877 , 5 2 i f ; C IL V 8 89 ; A . v . Doma szew s l c i , D ie R ango rdnung d e s r öm ischen H ee re s
F .W . G oe ther t , An tP 1 9( 1969 ) 8 1 Anm . 8 ;S cr ina r i , C a ta l ogo 1 29 N r . 3 70 A bb . 3 70 a .b . ; G oe t te , T ogada r s te l lun g en 1 32 N r . 4 6 ; M . P ochma r sk i -Nage le , D ie d i ony s i schen
( 1908 ) 7 5 u . 8 0 , d e r i n Anm . 2v er sehen t l ich Had r ian a l s
R e l ief s i n Nor icum u nd i h re V o rb i lde r ( 1992 )
d en V e r le ihe r d e r B ü rge r rech te a uff i ihr t ; G . B . B ru s in ,
1 46 ;
I n scr .Aqu i l . 5 78 .
Aqu i le ia . Gu ida s t or ico a r t is t ica ( 1929 ) 2 36 N r . 7 ; G . B . B ru s in , Aqu i lNos t 1 4 -15 , 1 936 -1937 , 3 5 i f . , Abb . 1 3 ; G . B . B ru s in , 1 952 , 1 54 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 30 , N r . 3 71 ,
3 8 . Zwe i Nebense i ten e i ne s Graba l tares
Abb . 3 71 ; I n sc r .Aqu i l . 2 867 , w o f ä lsch l ich XXV I D ien s t -
e ine s Unbekann ten
j ah re a n s te l le d e r XXXV I e r sche inen .
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico .
3 7 . G raba l tar d es A lb ius V i ta l i s*
Ka lk s te in .
HE : A qu i le ia , n ahe d e rV ia G em ina .
I nv .-N r . R .C .4 , H . 1 37 B r . 2 2T .4 6
I nv .-N r . R .C .5 , H . 1 26 B r . 3 5 T .2 6 /
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 4 40 K a lk s te in . H . 1 58 B r . 8 3 T .5 8 G esam t H . 1 80
[— ]s /[— ]s /[ -Ha f ( i l ia? ) /[— ]v 1 /[— ]e /[— ha f ( i l ia? ) .
Memor iae /A lb i V i ta l is /I I I I I v i r i /C (a iu s ) V ennon iu s / P r imu s am icu s .
B e ide F ragmen te b i lde ten u r sprüng l ich d i e S e i ten e i nu nd
8 8
d es se lben A l ta res , d e rs chon i nd e r An t ike a use inande rge -
s chn i t ten u nd w iede rverwende t wu rde . D abe i wu rde d a r -
A l ta r d i e ser G röße s i nd B ef es t igung svor r ich tungen n i ch t
a uf g each te t , d i e F igu ren n i ch t z u z e r s tören . D a s F rag m en t R .C .4 z e ig t a uf s e ine r O be r se i te e i n q uad ra t ische s
n o twend ig g ewe sen , d a d i e e i nze lnen T e i le a l le in a uf g rund i h res G ew ich te s z u sammengeha l ten h aben .
Dübe l loch v on 6 cm S e i ten länge . Auf d e r a bgeme iße l ten
D a s G rabmonumen t d e s Q . E tuv iu s C ap reo lu s wu rde v on
V o rde r se i te s i nd n och R es te d e r I n sch r if t z u e rkennen .
G . B . B ru s in i ns e ine rh eu te s i ch tba ren F orm z u sammen -
D ie r e ch te N eben se i te ( R .C .4 . ) z e ig t e i ne A t t isf igu r a uf
g ese tz t u nd i m L ap ida r ium d e s Mu seum s i n Aqu i le ia a uf
e i ne r t r apezf örm ig g eb i lde ten S tand f läche . A t t is i s t z u
e i nem S ocke l mon t ie r t , d er a u s B löcken v on d e r G rabung
s e ine rr e ch ten S e i te g ewende t ,h a td en l i nken A rm v o rd en
i nS .E g id io b e s teh t .
K örpe r g e leg t u nd s t ü tz t d a rauf s e inen r e ch ten A rm . I n
S o s e tz t s i ch d e r S ocke l a u s e i nem K a lk s te infundamen t u nd e i ne r O r thos ta ten re ihe , d i e v on mäch t igen S t e inp la t -
d e r l i nken H and h ä l t e re i nn ach u n ten h ängendes p edum . E r i s t i n d e r o r ien ta l ischen T rach t g ek le ide t . D ie l i nke
t e n b edeck t i s t , z u sammen . D a rauf f o lgen z we i u nge -
N eben se i te ( R .C .5 . ) w iede rho l t d i e A t t isf igu r s e i tenve r -
s chmück te S ocke l s tuf en . V orde r - u nd N eben se i ten d e s
k ehr t . B e ide t r agen d en Man te l , d er j ewe i ls a uf d e r r e ch -
S ocke l s s i nd g eg lä t te t , d i e R ück se i te g rob b ehauen . Auf
t e n S chu l te rg ef ibe l tw ird u nd a uf d em R ücken b i s z u d en
d er R ück se i te , i n H öhe d e r O r thos ta ten re ihe , b ef inde t
Waden h e rabhäng t .
s i ch h eu te e i ne d u rch z we i u n rege lmäß ige Ö f f r iungen z u -
Un te r d em R and d e r Mü tze q ue l len d i cke B ucke l locken
g äng l iche K amme r , d e ren I nne re s n u r g rob b ea rbe i te t i s t .
h e rvo r . S i e w e isen B ea rbe i tungsspu ren d e s B oh re r s a uf .
D ie R ekon s t ruk t ion d e r K amme r b l e ib t a l le rd ing s u n s i -
D ie F a l ten d es l a ngä rm l igen G ewande s u nd d e r e ngen
c he r , d a d e r g esam te u n te re B e re ich — w ie e rwähn t —a u s
B e ink le ide r s i nd r und u nd wu ls t ig a ufge leg t . D ie ü b r igen
B löcken z u sammenge se tz t i s t , d i e z wa r v on d e r G rabung
G ewandf a l ten s i nd s orgf ä l t ig a u sgea rbe i te t , k l e in te i l ig ,
s t ammen , d e ren Z ugehör igke i t z u e i nem e i nz igen Monu -
o hne j edoch u n ruh ig z u w i rken . Un te r d em k n ie langen
men tj edoch n i ch t g e s icher t i s t .
G ewand d rücken s i ch d i e F ormen d e r O be r schenke l n u r
D e r e i gen t l iche A l ta r b es teh t a u s z we i S ocke ls tuf en , d i e
s chwach d u rch , d e r F a l tenve r lauf b e ton t j edoch d i e v e r -
a uf V orde r -und N eben se i ten d u rch e i ne L e is te u nd v orne
h ü l l ten F ormen . D a s G e s ich t d es A t t is i s t e benf a l l s s eh r
z u sä tz l ich
s o rgf ä l t ig g ea rbe i te t . D ie Augen s i nd v on a bgerunde ten
m i t
e i nem
S che reng la t tb la t tkyma
g e rahm t
s i nd . D ie u n te r s te S tuf e z e ig t i n d e r M i t te e i n e i nze lne s
L ide rn um rahm t , d i e P up i l len g ebohr t . D ie Wangen e r -
a uf rech t s tehende s Akan thu sb la t t , a u s d em s e i t l ich R an -
s che inen v o l l u nd f l e isch ig , d i e a ufgeworf enen L ippen
k en
s i nd d eu t l ich k on tu r ie r t .
w ach sen .
D ie
N eben se i ten
w iederho len
d i e se
S chmuckf orm um j e e i ne R anke v e rkü rz t . D ie M i t te d e r
H aa r - u nd G ewandbehand lung k önnen H inwe ise a uf d i e
n äch s ten S tuf e w i rd v on e i nem K an tha ros u nd z w e i
E n t s tehung d e s A l ta r s g eben ( vg l . h ie r : V3 . S .4 0 ) .
a n t i the t i schen G re if en e i ngenommen , d ah in te r f o lgen j e z w e i Akan thu s ranken . Auf d en N eben se i ten w ach sen
F lav i sch
Akan thu s ranken a u s e i nem K an tha ros . Auf e i nen R und -
CCCA I V( 1978 ) 9 4 .N r . 2 27 . 2 28 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 34
s t ab a u s f l achen E ichenb lä t tern f o lg t e i n s t e igende s
N r . 3 84 A bb . 3 84 ; I n sc r .Aqu i l . 5 14 , w oj edoch v e r sch ie -
o rnamen tgeschmück te s K yma ,
d ene N eben se i ten z u sammenges te l l t wu rden ( vg l . h i e r
s chma le L e is te . D ie S e i ten d e s A l ta r schaf tes s i nd d u rch
e i n P e r l s tab u nd e i ne
K a t . 4 1) . N ich t n achvo l lz iehba r i s t a uch d i e d or t g egebe -
e i n
n e E rgänzung d e r I n sch r if t .
b l a t tkyma g e rahm t , w obe i d i e e i nze lnen S chmuckf ormen
b r e i te s
Akan thu s rankenband
u nd
e i n
S che ren -
d u rch s chma le L e is ten v one inande r g e t renn t s i nd . D a s G ebä lk d e rB ek rönung b es teh t a u s e i nem S che renb la t tky ma , z we i L e is ten , e i nem Rundpe r ls tab , e i nem Z ahn -
3 9 . G raba l tar d e s Qu in tu sE tuv iu s C apr eo lu s*
s chn i t t , i n d e s sen Zw i schen räumen B lü tenmo t ive e i nge s e tz t s i nd , e i nem E ie r s tabkyma u nd w iederum e i ne r
HE : Aqu i le ia , S .E g id io 1 901 AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
g l a t ten L e is te .
K a lk s te in .
D ie P y ram ide e rheb t s i ch ü be r P u lv in i , d eren F ron t se i te m i t w e ib l ichen K öpf en u nd z we i g egen läuf igen
Q (u in tu s ) E tuv iu s S ex ( t i ) f ( i l ius ) /V o l ( t in ia t r ibu ) C a -
Akan thu s ranken v e rz ie r t i s t . D ie N eben se i ten d e r Pu l v in i
p reo lu s /d omo V ienna /m i le s l e g ( ion is ) 1 1 1 S cy t (h icae ) a nn (o s ) I I /e ques a nn (os ) X c en t (u r io ) a nn (os ) XX I / p raef (ec tu s )
c oh (o r t is )
I T h rac ( iae )
i n
G erm (an ia )
a nn (o s ) Vv ix i t a nn (os ) LX t ( es tamen to ) f ( ier i ) i ( u ss i t ) / a r b i t ra tu
/ l i be r to r (um )
i d emq (ue )
h e redum
/ v iv i
w e rden v on e ngge s tec i c ten B lä t ter n m i t k räf t igem M i t te l g ra t g eb i lde t . S i e s i nd d u rch e i ne g ewundene K o rde l i n d e rM i t te e i ngezogen . D ie V o rde r se i te d e rP y ram ide z e ig t z w e i D e lph ine , d i e s i ch um e i nen D re izack w inden . D ie N eben se i ten
f e c (e run t )p a t rono e ts i b i /I l u s1 1 1 1 1v i rE p igonu s /S ecun -
w e rden
d u r ch
e i ne
h ochwach sende
Akan thu spf lanze g e schmück t . A uch h ie r s i nd d i e e i nze l -
d u s I ly r icu s /H erac la .
n en B i ldf e lde r d u rch s chma le L e is ten g erahm t u nd v on e i nande r a bgese tz t . D a s o be re E nde d e r P y ram ide b i lde t
D a s Monumen t s e tz t s i ch a u s e inem z we is tuf igen P os ta -
e i n Z apf en a u s g e sch lo ssenen Akan thu sb lä t te rn ü be r e i n e rA r t K ap i te l l .
men t , d em e i gen t l ichen A l ta r schaf t u nd e i ne r p y ram ida l e n B ek rönung z u sammen . S owoh l d i e u n teren b e iden S tuf en a l s a uch d i e P y ram ide s i nd g e t renn t g ea rbe i te t . E s
D ie B i ldf e lde r a uf d en N eben se i ten w e rden v on j e e i ne r A t t isf igu r e i ngenommen . A t t i s s t eh t m i t g ek reuz ten B e i -
g i b t k e ine Dübe l löcher o de r K lammer spu ren . B e i e i nem 8 9
S ocke l u nd B ek rönung s i nd s epa ra t g ea rbe i te t . Da d i e
n en , d a sK inn i ns e ine r e ch te H and g e s tü tz tu nd d en r e ch t en Ann a uf d en L inken g e lehn t , d en e rv o r d em K ö rpe r
g enauen F undum s tände u nbekann t s i nd , i s t n i ch t s i che r
v er sch ränk t h a t . E r t r äg t w e iche S chuhe . S e ine e ngen
z u e n t sche iden , o b a l le d re i T e i le z u e inem D enkma l g e -
B e ink le ide rw erf en F a l ten , e ben so w ie d i e Ä rme l d e s G e -
h ö ren . D ie G rößenve rhä l tn isse s p rechen j edoch d af ü r .
w ande s , d as b i s z u d en Kn ien r e ich t . Ü be r B ru s t u nd S chu l tern i s t e i n Umhang g e leg t , d e r a uf d e r r e ch ten S chu l te r d u rch e i ne r unde S pange z u sammengeha l ten w ird . Auf d em K opf t r äg t e re i ne p h ryg i sche Mü tze u n te r d e r e i n K ranz d i cke r L ocken h ervo rqu i l l t . S e in B l ick i s t s i nnend i nd i e F erne g er ich te t . D ie u n rege lmäß ig a u s d em S t e in h e rau sgea rbe i te te F läche , a uf d e rA t t is s t eh t , me in t f e ls igen Un te rgrund .
Zwe i g roße a uf e inande rf o lgende Kyma ta u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l d e s A l ta r s . Aus e i nem Wu ls t , e i ne r s chma len L e is te u nd e i ner Abf o lge v on Kyma , K eh le u nd b re i tem K yma s e tz t s i ch d a s a u s ladende G e s im s z u sam men . Ü be r d i e sem e rheb t s i ch e i n h ohe r r e ch teck ige r B lock , d e r o ben i nP u lv in i e nde t . D e rA l ta ri s t a uf a l len d re i S e i ten d u rch L e is te , K eh le u nd
N eben d e r I n sch r if t g eben G ewand s t i l u nd G e s ich t sb i l d ung e i nen H inwe is a uf d i e E n t s tehung sze i t ( vg l . h i e r : V i . S . 3 1 f . ) . D as G ewand , d a s d u r ch v e rhä l tn i smäß ig l a nge , d i hm a ufge leg te F a l ten g eg l ieder t i s t u nd d i e Körperf ormen s o rgf ä l t ig umf äh r t , f o lg t d en T endenzen , d i e k ennze ichnend f ü rd en f l av i schen R e l ief s t i l s i nd . E in z e lne F ormen d es G es ich t s , w ie Augen , Augenb rauen u nd L ippen s i nd s chwungvo l l u nd v o lum inö s g ea rbe i te t u nd , o bwoh l s i e s i ch g u t i n i h re Umgebung e i npa ssen , k l a r k on tu r ier t . I n d i e g l e iche Z e i t s i nd d i e Or n amen te , R an k en u nd f l ora len E lemen te , d i e d u rch d en t i ef g re if enden E in sa tz d e s B oh re r s u nd g roße P la s t iz i tä t g ekennze ichne t
K yma g erahm t . D ie V o rde r se i te d es P u lv in ib lock s i s t i n meh re re B i ldf e lde r u n ter te i l t , d i e j ewe i l s d u rch e i ne s chma le L e is te v one inande r a bgese tz t s i nd . D a s u n te re B i ldf e ld , d a s s i ch ü be r d i e g e sam te V orde r se i te e r s t reck t , z e ig t i nd e r M i t te e i nen K an tha ros , d er v on z we i G re if en f l ank ie r t w ird . H in te r d en G r e if en e r sche in t j e n och e i n Akan thu sornamen t . D a s d a rübe r l iegende G iebe lf e ld z e ig te i nen L orbee rk ranz , d e r am u n teren R and m i t e i nem B and umwunden i s t , d e ssen E nden mäande rf örm ig f l a t t e rnd d i e Zw icke l d e s G iebe ls a u sf ü l len . D ie Zw icke l o be rha lb d es G iebe l s s i nd m i t z u r S e i te s chw immenden D e lph inen g e schmück t . D ie V o lu ten d e r P u lv in i z i eren r undb lä t t r ige B lü ten . D ie N eben se i ten d e r P u lv in i b es te -
s i nd , e i nzuo rdenen .
h en a u s e i ne r R e ihe s chma le r , l a ngges t reck ter Akan thu s -
D ie I n sch r if t n enn t Qu in tu s E tuv iu s C ap reo lu s a u s V ien -
b l ä t te r , d i e i n d e r M i t te d u rch e i ne g ed reh te K orde l z u -
n a , d em , s e inem T es tamen t e n t sp rechend , v on s e inen E r -
s ammengeha l ten
b en d e rA l ta r a ufges te l l t wu rde . E tuv iu s s t a rb m i t 6 0 J ah -
P u lv in i w i rd j e e i ne O pf e r scha le v on z w e i B uk ran ien
w e rden .
I m
B i ldf e ld
u n te rha lb
d e r
r en , n achdem e r 3 9 J ah re M i l i tä rd ien s t a bge le i s te t h a t te .
f l ank ie r t , a n d e ren H ör n e rn g e schwungene B ände rh e rab -
D ie E rwähnung d er v er sch iedenen E inhe i ten , b e i d enen
h ängen .
e r D ien s t g e tan h a t , g eben e i nen Anha l t spunk t f ü r d i e
D ie V o rde r se i te d e s S chaf t es t r äg t d i e I n sch r if t , a uf d en
D a t ierung d e sA l ta r s i nd a sd r i t te V ier te l d es 1 .J h s . n .C h r
N eben se i ten i s tj ee i ne A t t isf igu rz u e rkennen , d i ei ms og .
( s . h i e r : V I .4 . S .5 3 ) .
T raue rge s tu s d a rge s te l l t i s t ( Ca lde r in i a .0 . 2 30 s ah i nd e r
K . May rede r , Z e i tsch r . d . ö s ter re ich i schen I ngen ieu r u .
D a r s te l lung e i nB i ldn is d es V e r s torbenen m i tH inwe is a uf
A rch i tek ten V e re in s 1 9 , 1 905 , 2 90 f .A bb . 1 2 T af . 1 3 ; E .
s e ine „ ba rba r ische" H e rkunf t . Z um P rob lem d e r D eu tung
Ma ion ica , 1 911 , 3 4 Abb . 3 3 ; L .R . D ean , S tudy o ft h eC o -
d e rA t t isf igu ren s .h i e r : I V .2 .5 . S .2 2 f . ) .
g nom ina o fS o ld ie r si nt h eR oman L eg ion s ( 1916 ) 1 5 1 ; G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 56 N r . 6 8 A bb . 1 93 ; G . B .
S i e s t eh t a uf e i ne r u n rege lmäß ig b ehauenen , v ork ragen d en F läche . Auf d e rr e ch ten N eben se i te i s tA t t i s z u s e ine r
B ru s in 1 952 , 1 53 Abb . 9 9 ;A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana
R ech ten g ewand t , h a t d en r e ch ten A rm a uf s e inen v or
( 1930 ) 2 07 ; E . S t e in , D ie k a ise r l ichen B eam ten u nd T rup -
d en K örpe r g e leg ten l i nken A rm g es tü tz t u nd n e ig t d a s
p enkö rpe r i m r öm ischen D eu t sch land u n te r d em P r inz i -
K inn z u r H and . S e ine K le idung e n t spr ich t d er b ekann ten
p a t ( 1932 ) 2 15 ; CCCA I V ( 1978 ) 9 3 N r . 2 26 ; S . Du san ic , G erman ia 5 6 , 1 978 , 4 87 i f . d e r d i e s e i t d e rE r s tpub l ika t i o n f a lsche L esung d e s N amen s E r igonu s s t a t t E p igonu s
p h ryg ischen T rach t m i t e ngen B e ink le idern ,
k u rzem ,
l a ngä rm l igen
S chu l te r
Übe rgewand ,
a uf d e r
r e ch ten
g ef ibe l tem Man te l u nd d er n ach v orne k ippenden Mü tze .
a l s D a t ierungsk r i ter ium h e ranz ieh t ; S cr ina r i , C a ta logo
Auf d e r l i nken N eben se i te w iede rho l t s i ch d i e F igu r s e i -
1 35 N r . 3 87 Abb . 3 87 ; C . R eu sse r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 27 ; I n sc r .Aqu i l . 2 744 .
t enve rkeh r t . E s h ande l t s i ch um e i ne q ua l i ta t iv m inde rw er t ige A rbe i t , w a s v o r a l lem a n d e r G ewandbehand lung a b lesba r , a be r a uch i nd er G e s ich t sb i ldung e rkennba r i s t . S o u n ter sche i -
4 0 . Graba l tar d e s Luc iu sI ul iu sP an sa*
d e t s i ch d er F a l tenve r lauf d e r G ewandpa r t ie o berha lb d es
HE : Aqu i le ia , S . E g id io
Gür te l s n i ch t v on d em u n te ren T e i l . D ie F a l ten d es
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 049
G ewande s s i nd n u r g ekerb t , s i e l auf en d u rchgehend i n
K a lk s te in . H . 2 39 B r . 1 35 T . 10 S chaf t H . 1 25 B r . 1 02
k l e ine r w e rdenden B ögen v on o ben n ach u n ten . D ie
T .7 2
Mundpa r t ie i s t l e d ig l ich d u rch t i ef e K erben a n S te l le v on N a so lab ia lf a l ten g eg l iede r t . D ie P ropor t ionen d e r F igu -
L (uc io ) I u l io / P an sae / ( c en tu r ion i ) c oh (o r t i s ) / B r i t ton ( icae ) / v e te ran (o ) / e x t e s tamen to / i p s iu s
r en s i nd ma ss ig u nd g ed rungen . E ine Da t ierung a ufg rund
f a c ( iundum ) c u r (av i t ) /C (a iu s ) I u l iu s P rocu lu s /h e res .
( s . h i e r : V3 . S .4 0 f . ) . 9 0
s t i l is t ische r Übe r legungen i s t d ahe r n u r s chw e r mög l ich
E inen Anha l tspunk t z u r z e i t l ichen E ino rdnung g i b t j e -
E . Ma ion ica , MCC 2 3 , 1 897 , 7 2 N r . 5 4 ; S cr ina r i , C a ta lo -
d och d i e I n sch r if t . S i e b e sag t , d aß C a iu s I u l iu s P rocu lu s ,
g o 1 34 N r . 3 85 Abb . 3 85 ; I n sc r .Aqu i l . 2 828 .
d e r s i ch s e lbs t a l s E rben b eze ichne t , d em L uc iu s I u l iu s P an sa d en G raba l ta rh a ta uf s te l len l a ssen . P an sa w a rV e te -
4 2 . Graba l tar d es Ca ius Oe t ius R ixa*
r an d e rc ohor sB r i t ton ica u nd h a ti ns e inem T e s tamen td i e Auf s te l lung d es A l ta r s b e s t imm t . Du rch d i e E rwähnung
HE : AO : Aqu i le ia , S epo lc ro R omano
d e r K ohor te e rg ib t s i ch e i ne D a t ierung d e s A l ta r s n i ch t
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 5 2388
v or 9 0 n .C h r ( vg l . h i e r : V I .4 . S .5 4 ) .
K a lk s te in . H . 7 6 B r . 5 8 T .4 5
T ra ja n isch
C (a io ) O e t io L (uc i ) f ( i l io ) Ouf (en t ina ) /R ixae /t r ib (uno )
A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 2 09 . 2 30 ; CCCA
m i l ( i tum ) p raef (ec to ) /e qu i t (um ) p rocu ra ( tor i ) /T i (ber i )
I V ( 1 978 ) 9 4 N r . 2 29 ; S c r ina r i , C a ta logo 1 34 , N r . 3 86
C laud i C aesa r i /Aug (u s t i ) /C (a iu s ) O e t iu s R ixa /G e l l ia -
Abb . 3 86 ; G . B . S add ing ton , Aqu i lNos t 4 9 , 1 988 , 6 9 i f . ;
n u s s ( ua ) p (ecun ia ) .
I n sc r .Aqu i l . 2 830 m i t a nde r e r Auf lösung d e s N amen s d e r Kohor te .
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t ; d i eZ ugehö r igke i td es Auf sa t z e s e r sche in t f r agwü rd ig .
4 1 . G raba l tar e ine s Unbekann ten*
D e r d eko ra t ive Au fbau d e r V o rde r se i te d e s A l ta r schaf te s
HE : A qu i le ia , V ia G em ina
m i t k or in th ischen K ap i te l len , d i e a uf e inem f l achen S ty -
w i rd b e s t imm t v on z we i g egen läuf ig k anne l ier ten S äu len
AO : A qu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . n .v .
l oba t s t ehen . S i e g re if en a uf d i e Neben se i ten ü be r . D a r -
Ka lk s te in . H . 1 49 B r . 8 2 T .3 8 S chaf tH . 8
ü be r l i eg t e i n e inf ache rA rch i t rav . D en h in te ren Absch luß
(— ) o c l [— /— ] s i b i e t [— /— ] Au r [e l i— /— ]es [— ]o? u /
t e rn u nd Mohn l capse ln . Übe r d em A rch i t rav s i nd e i n
[— ]b [— ] /n [— /— ] i ro [— ] t is [— /— ]o T ( i t i ) f ( i l io )
K yma u nd e i ne L e is te a uf B re i te d e r K ap i te l le h erau sge -
d er N eben se i ten b i lde t j e e i n P i la s te r m i t Akan thu sb lä t -
P up ( in ia
t r ibu )
V e ro
/ [ f ra t r ] i
m i l i t i
c oh [oh r t i s )
I
a r be i te t , e s f o lg t e ine b re i te u nve rz ier te L e is te . D ie s epa -
p rae t (or iae ) .
r a t g ea rbe i te te B ek rönung b es teh t a u s z we i K yma ta , ü be r
D e rA l ta rw a ri n meh re r e S tücke g eb rochen u nd w i rd h eu -
v in i a uf l iegen . S i e z e igen s e i t l ich l a nge , g esch lossene
t e d u rch Z emen t z u sammengeha l ten . D ahe r i s t ü be r d i e
Akan thu sb lä t te r . D ie e benf a l ls s epa ra t g ea rbe i te te „ kon i -
d enen k l e ine , a uf d e rV order se i te m i t B lü ten g ef i i l l te P u l -
u r sprüng l iche B eschaf f enhe i t d e rO be r se i te , z um B e i sp ie l
s che P y ram ide" i s tm i te ng g es teck ten , n ach o ben w e isen -
o b e s e ven tue l l e i ne E in t ief ung f i r e i ne U rne g ab , n i ch t s
d en B lä t tern v e rz ier t u nd w ird v on e i nem k l e in te i l ig g e -
a u szu sagen . D ie V o rde r se i te i s t i m o be ren D r i t te l w e i t -
b i lde te ten P in ienzapf en b ek rön t . I h re F ron t w i rd v on
g ehend z e r s tö r t , d i e l i nke N eben se i te v erwa schen .
e i ne r R e ihe a uf rech t s tehende r P f e if en v e rdeck t .
Am o be ren E nde s i nd h i e rn och Akan thu sb lä t ter z ue rken -
D ie Z ugehör igke i t d es Auf sa tzes w ird v on B er tacch i ( s .
n en , d i e o be rha lb d e r P rof i l ierung e i nen b re i ten S t re if en
u . ) a uf grund d e r G rößenve rhä l tn isse u nd d e r t e chn ischen
e innehmen . D ie R ahmung d e r N eben se i ten b es teh t a u s
Z u r ich tung b ezwe if e l t . S i e a rgumen t ier t , d e r Auf sa tz m i t
e ine r L e i s te u nd e i ne r e i nf achen N i schena rch i tek tu r .
d e rP y ram ide s e i f i r d en A l ta r schaf tz u g roß , d arübe rh in a u s wü rde s i ch a uf d e r S chaf tober se i te k e ine V or r ich tung
Auf d e rr e ch ten N eben se i te i s t i m e rha l tenen Zw icke l e i n k l e ine r V oge l
d a rge s te l l t .
Auf e i ne r
z u r B ef e s t ig ung f i nden . D em i s t z uzu s t immen . Auf a l ten
t r apezf ö rm igen
G rabung spho tograph ien ( Aqu i lNos t .
S tand f läche s t eh t e i ne A t t isf igu r . B ek le ide t i s t s i e m i t d e r b ekann ten p hryg ischen T rach t . I nd e rl i nken H and h ä l t s i e
1 8 -28 ,
d aneben . D ie B esch re ibung v on G . B . B ru s in k l är t n i ch t ,
M i t te lf inge r a uf u ngewöhn l iche We ise a bge sp re iz t s i nd .
o b e ss i ch b e re i t s um e i ne r ekon s tru ier te Auf s te l lung h an -
D ie r e ch te H and i s t z um K opf e rhoben . D ie l i nke N eben -
d e l t . S o l l te d i e P ho tograph ie j edoch d en O r ig ina lbefund
s e i te w iede rho l t d a s Mo t iv , s owe i t e rkennba r , s e i tenve r -
w iede rgeben , i s t mög l icherwe ise v on e i ner — s chon i nd e r
k eh r t .
An t ike e r f o lg ten — f eh le rhaf ten Auf s te l lung a u szugehen .
Da s G e s ich t d es A t t i s i s t g roß f läch ig u nd g l a t t g eb i lde t . v or t re tenden Augen
1 955 ,
d ig l ich d i e r unde P y ram ide f eh l t , b zw . l i eg t umges tü rz t
e i nen g ebogenen Kno ten s tock ( pedum ) , w obe i Z e ige -u nd
D ie
2 6 ,
Abb .1 , 2 )v erf üg t d e r S chaf tb e re i t s ü be r d en Auf sa tz , l e -
w e rden
v on
D ie D a r s te l lungen d e rN eben se i ten z e igen j e e i nen g ef lü -
s cha r fkan t igen
g e l ten E ro s , d e rs i ch m i t d em A rm a uf e i nen P f e i le rs t ü tz t
L ider n um rahm t u nd z e igen g eboh r te P up i l len . D iese
u nd i nd e r a nde ren Hand e i nen K ranz h ä l t . D e r E ro s a uf
E igenhe i ten s ow ie d i e a uff ä l l ig h a r te G ewandbehand lung
d er r e ch ten N ebense i te s t eh t m i t g ek reuz ten B e inen . B e i -
k önnen z u Da t ierung szwecken h e rangezogen w e rden ( s .
d e t r agen e i ne S che i te lzopf f r isu r .
h ie r : V . 3 . S .4 01) .
D ie I n sch r if t b e sag t , d aß C a iu s O e t iu s R ixa , S ohn d e s
Au s d en R es ten d e r e r ha l tenen I n sch r if t g eh t l e d ig l ich
L uc iu s a u s d e r t r ibu s Ouf en t ina , d em P raef ec t d e r R e i te -
h e rvo r , d aß d e rA l ta re i nem V en t s , S ohn d e sT i tu s a u s d e r
r e i u nd P rocu ra tor d e s K a ise r s T ibe r iu s C laud iu s , v on
t r ibu sP up in ia g ew idme ti s t . E rw a rS o lda td e r2 .P rae tor i -
C a iu s O e t iu s R ixa G e l l ianu s v on s e inem e i genen G e ld d e r
a ner K ohor te .
G raba l ta r e r r ich te t wu rde . B e ide Äm te r s e tzen s e ine Z u -
T ra jan i sch
g ehö r igke i t z um R i t te r s tand v o rau s . D a d e r S t if t e r d e s 9 1
A l ta r s d eng le ichen Namen w ie d e r V e r s to rbenen f ih r t ,
s che i te l u nd d en An sa tz e i ne s Z opf es i mN acken . E rt r ug
o hne j edoch j edw e lche F i l ia t ion a nzugeben , s e i d i eV e rmu -
d emnach d i e f i r E ro ten h äuf ig ü be r l ief er te S che i te lzopf -
t u ng e r laub t , d aß e s s i ch um e i nen Adop t iv sohn h ande l t .
f r isu r .
D ie c l aud ische o de rw en ig s pä tere E n ts tehung d es A l ta r s ,
D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e benf a l ls e i nen g e f lüge l ten
d i e s i ch a u s d e rI n sch r if te rg ib t( s . h i er : V I .4 . S .5 4 ) , w ird
E ro s a uf e i ne rh a lbrunden B a s i s . E rs t eh tl e ich tp onder ier t
d u r ch s t i l is t i sche E igenhe i ten d e r E ro ten , d i e b e sonde r s
n ach r e ch t s g ewand t . S e ine l i nke H and h a t e ri nd i e Hüf t e
d i e G e s ich t sb i ldung u nd K örpe rauf f a ssung b e t ref f en , u n -
g e s tü tz t , m i t s e ine r h e rabhängenden r e ch ten umf aß t e r
t e r s tü tz t ( s . h i e r : V l . S . 3 1) .
e i nen Z ipf e l s e ine s Man te ls . D e r Man te l , d e r i nh öhe rem R e l ief g ea rbe i te t i s t a l s d as G egen s tück a uf d e r a nde ren
C laud isch
A l ta r se i te , i s t ü be r d i e r e ch te S chu l te r g ef i ih r t u nd h äng t
G . B . B ru s in , Aqu i lNos t 2 6 , 1 955 , 1 8 -28 , Abb . 1 .2 ; H .
i n d e r l i nken A rmbeuge h erun te r . Auch h i e r i s t t r o tz d e r
G abe lmann , i nF e s t sch r if t f .F rank B rommer ( 1977 ) 12
Z e r s törung d es K opf e s n och d e r An sa tz e i ne r S che i te l -
Anm . 6 4 ; S c r ina r i , C a ta logo 1 32 N r . 3 76 Abb . 3 76 a . b ; L .
z opf f r isu r z u e rkennen .
B er tacch i , Aqu i lNos t 5 5 , 1 984 , 1 4 ; C . R eusser , Aqu i lN o s t 5 6 , 1 985 , 1 32 ; I n scr .Aqu i l . 4 97 .
E s f ä l l t a uf , d aß d i e I n sch r if t b e re i t s a uf d em A rch i t rav b eg inn t , j edoch n i ch t d i e g esam te V o rde r se i te a u sf i l l t , o bwoh l g enügend P la tz v o rhanden g ewe sen w ä re . Mög l i c herwe ise d i en te d e r F re iraum z u r Angabe f i r w e i te re N amen , d i ez ue i nem s pä te ren Z e i tpunk te i nge t ragen w e r -
4 3 . G raba l tar d er S ab ia Op ta ta*
d en s o l l ten .
HE : K los te r S .B enede t to b e i Aqu i le ia
D ie I n sch r if tb e sag t , d aß S ab ia O p ta ta s i ch u nd d en I h ren
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 272
d en G raba l ta rh a t a nf er t igen l a s sen . I mF o lgenden w e rden
K a lk s te in . H . 8 3 B r . 5 6T .4 4
g enann t : i h r Mann A nd is , S ohn d e s C a iu s u nd Auf id ia L y r ica , F re ige la ssene d e s C a iu s , i h re T och te r . S i e s e lbs t
S ab ia P lae to r i sl ( iber ta ) /O p ta ta v ( iva ) f ( ec i t ) /s i b i e ts u is e t /A nd is C a i f ( i l io ) /c on iug i e t /Auf id iae C a i 1 ( ibe r ta ) /
i s t d i e F re ige la ssene e i nes P lae to r . D ie T och te r muß z u
L y r icae /f i l iae s uae .
Z e i ten g ebo ren w o rden s e in , a l s S ab ia n och S k lav in w a r .
E rha l ten i s t d e r a r ch i tek ton isch g eg l ieder te A l ta r schaf t ,
k auf t , d e r s i e e benf a l ls f r e ige la ssen h a t .
S i e wu rde u nüb l icherwe ise a n e i nen a nde ren H er rn v e r -
d e r i m u n te r en B e re ich d e r l i nken Neben se i te b es toßen
D ie a ngegebenen N amen e n t s tammen z um T e i ln i ch t d em
i s t . A uf d e r O be r se i te h a t s i ch e i n 4 2 cm t i ef es L och m i t
r öm ischen Umf e ld . And i s i s t e i n N ame k e l t i scher H e r -
e i nem o be ren Du rchmes se rv on 3 8 cm e rha l ten . E s d i en te
k unf t , d e r Name P lae to r , d e r e hema l ige P a t ron d e r S ab ia ,
z u r A ufnahme d e rA sche . W ie a u s d en r e ch teck igen Dü -
g ehör t z u d en a d r ia t ischen N amen , w ie C . Z acca r ia
b e l löchern a m v o rderen R and d e r O be r se i te h ervo rgeh t ,
münd l ich m i t te i l te ( vg l .
w a rd i e se Öf f nung e hema ls m i t e i nem — h eu te n ich t meh r
d azu a uch W . S chu lze , Z u r
G esch ich te l a te in i sche r E igennamen
r ekon s tru ie rba ren — Auf sa tz v e r sch lossen . D ie R ück se i te
[ 1 904 ]
3 0 ) .
D ie
I n sch r if t g ib t k e in e i ndeu t iges D a t ierung sk r i ter ium ; d i e
i s t b i s a uf e i nen s chma len R and a n b e iden S e i ten r oh b e -
s t i l is t ische Un te r suchung s t e l l t d en A l ta r m i t d em d e s
h auen .
C . O e t iu s R ixa ( Ka t . 4 2 ) a uf e i ne E bene ( vg l . h i er : V . 1 .
D e rA l ta rz e ichne t s i ch d u rch s e ine a r ch i tek ton ische G l ie -
S .3 1 t ui dV . 3 . S .4 2 ) .
d erung a u s . E rw ird a uf d e rV o rde r se i te v on zwe i b l a t tge -
C laud isch
s chmück ten S äu len m i t B as is , d i e i n e i nem Kap i te l l e n -
C IL V 1 359 ; S c r ina r i , C a ta logo 1 31 N r . 3 74 A bb . 3 74 a . b ;
d en , g e rahm t . D ie B lä t te r d er S äu len s i nd i n i h rem
I n scr .Aqu i l . 1 434 .
M i t te lpunk t m i t d re i k uge lf örm igen B lü ten a uf e i nem S t enge l z u sä tz l ich v erz ier t . D ie S äu len b i lden g le ichze i t i g d i e R ahmung d e r Neben se i ten , d i en ach h in ten h in m i t
4 4 . Graba l tar d e sP ubl iu sP o s tum iu sH i laru s*
e n t sp rechend g eb i lde ten S äu len b eg renz t s i nd . Übe r d i e K ap i te l le i s t e i nA rch i t rav g e leg t , v on d em e i n Kyma u nd
HE : N ek ropo le b e i S .E g id io , P a rze l le N r . 8 59
w e i te re P rof i le z u r n ich t meh r e rha l tenen B ek rönung
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 9 35
ü be r le i ten .
K a lk s te in . H . 1 36 B r . 9 1 T .7 4
D ie l i nke N eben se i te z e ig te i nen g e f lüge l ten E ros , d e rm i t g ek r euz ten B e inen a uf e i ne r e hema ls h a lbrunden B a s is
D ie V orde r se i te i s t w e i tgehend z e r s tö r t . E rkennba r s i nd
s t eh t u nd s e inen r e ch ten A rm a uf e i nen P f e i le r s t ü tz t .
n och d i e a bgeme iße l ten Um r is se d e r O be rkörpe r z we ie r
G le ichze i t ig s t emm t e rs e ine r e ch te H and i nd ie Hüf t e . E r
P e r sonen — v i e l le ich tP or t rä tbü s ten i nd e rA r t d er F en s te r -
b e t rach te t e i nen K ranz , d en e ri nd e r a ngew inke l ten L in -
g ucker re l ief s —ü be r e i nem g eg lä t te ten S t re if en , d e r v e r -
k en h ä l t . Du r ch s e ine A rmbeugen i s t e i n Man te l g ezogen ,
mu t l ich d i e I n sch r if t t r ug . Zwe i g egen läuf ig k anne l ier te
d e rh i n ter d em K örper e n t lang g ef i ih r t w ird . S e ine F lüge l
S äu len , w obe i n u r d i e r e ch te i m u n te r en V ie r te l e rha l ten
b e s tehen a u s z we i R e ihen h a lbrund g er i tz te r F ede rn u nd
i s t , b i lde ten d i e E cken . S i e s ch los sen m i t K ap i te l len a b .
e i ne r R e ihe l a nze t tf örm ige r F edern , d i e r e ch tw in ld ig a n -
E in P os tamen t v on 1 0 cm b i lde t e i ne um lauf ende B a s i s .
s e tzen u nd r aumgre if end a ufgef äche r t s i nd . D e r K opf d e s
Auf d er Obe r se i te s i nd z we i n ebene inande r l iegende Au s h öh lungen f ü r d i e Aufnahme v on U rnen e r ha l ten . ( Lau t
E ro s i s t z e r s tör t . Man e rkenn t a be r n och e inen M i t te l 9 2
G . B . B ru s in e x is t ier t i n Aqu i le ia n u r n och e i n w e i te re r
L (uc io ) C o me l io /E p igono g iber to ) /P l ec t in i e t /E c lec to
A l ta r , f ü r z we i U rnen a uf d e r O be r se i te , n äm l ich d e r d es
/d e l ica t is (s imo ) /F lacco e t /D idymo .
Ap ron iu s T erm ina l i s [ Ka t . 8 2 ] . D ie se Angabe i s t n i ch t n achp rü fba r , d a d er A l ta r i n d e r modernen Auf s te l lung
D e rA l ta ri s tb i s a uf d i eB ek rönung e r ha l ten . Zwe i D übe l -
m i t e i ne r n i ch t z ugehör igen P y ram ide v e r sehen wu rde .
l ö che r m i t G ußkana l a uf d e r u n rege lmäß ig g eg lä t te ten
E inen w e i te ren A l ta rm i t z we i U rnen b esch re ib t E . Ma io -
O be r se i te w e isen a be r a uf d i e u r sprüng l iche B ef e s t igung
n i ca i m I nven ta rbuch v on 1 910 , v g l . h ie r K a t . 3 3 )
e i ne s Auf sa tze s h in . D ie l i nke O be rkan te d e s A l ta r s i s t w eggebrochen , d i e k anne l ier ten S äu len s i nd a n v i e len
D e r A l ta r z e ichne t s i ch — a uße r d u rch d en e hema l igen
S t e l len b eschäd ig t .
B i ld schmuck a uf d e rV o rde r se i te — a uch d u rch e i n u nge wöhn l ich a ufwend ig g eschmück te s P os tamen t a u s , d a s a n
D er A l ta r schaf t i s t v o rne v on zwe i t o rd ie r ten S äu len m i t
d en S e i ten j e e i nen K an tha ros z w ischen a n t i the t ischen
k or in th ischen K ap i te l len g erahm t . J e e i n R ankenp i la s ter
G re if en z e ig t . Ü be r d en S äu len l i eg t e i n A rch i t rav , v on
m i t f l ora le rV e rz ierung b i lde t d en h in te r en Absch luß d e r
d em e i n K yma z u r e hema l igen B ek rönung ü be r le i te t . D ie
N eben se i ten . Auf d en K ap i te l len l i eg t e i nA rch i t rav a uf ,
h in te ren E nden d e rN eben se i ten s ch l ießen m i t e i nem r an -
d essen o be re P rof i l ierung j edoch n i ch t e rha l ten i s t .
k enve rz ier ten P i la s te r a b .
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i nen K an tha ro s , d essen Öf f -
Auf d e r r e ch ten N eben se i te s t eh t a uf e i ne r t r apezf örm i -
n ung i n Obe ran s ich t g egeben i s t . D a rau s w äch s t e i ne
g en B a s i s e i n g e f lüge l te r E ros . E r s t ü tz t s i ch m i t s e inem
R anke , d i e s i ch i n z we i g roßen b l a t tgefü l l ten S p i ra len
l i nken A rm a uf e i nen P f e i le r , ü be r d em e i n T e i l s e ine s
a uf ro l l t . D ie v ege tab i len V erz ierungen a uf d em P i la s ter
Man te l s h e rabhäng t . I n s e ine r l i nken H and h ä l t e r e i nen
b es tehen
g ewundenen K ranz , e i ne H andg i r lande .
a uf S tenge ln . D ie r e ch te Neben se i te w iederho l t d a s
S e ine r e ch te
a u s
g ezack ten
B lä t tern u nd
Mohnkapse ln
Hand h ä l t e i ne g roße Mohnkap se l .
Mo t iv .
Auf d e r l i nken N eben se i te i s t e benf a l ls e in g e f lüge l te r
K an tha ro s u nd R anken s i nd i nk räf t igem R e l ief g egeben .
E ros d a rge s te l l t . E r h ä l t i ns e ine r r e ch ten Hand e i nen z u -
D ie e i nze lnen , f l e isch igen B lä t te r z e igen i n d en Zw i -
s ammenged rück ten K ranz , i ns e ine r l i nken e i ne g e senk te
s chen räumen k e ine B oh rungen , s t a t td e s sen w e rden s i e
F acke l .
d u rch t i ef e K e rben v one inander g e t renn t . ( Zu r z e i t l ichen E inordnung v g l . h i e r : V4 . S .4 4 ) .
Z u r s t i l i s t i schen B eu r te i lung d e rE ro ten i s t n eben d e r C ha r ak te r i s ierung d e rK ö rpe r , d e rH aa rauf f a s sung u nd G e s ich t -
D ie I n sch r if t a uf d e r V o rde r se i te b e sag t , d aß d e r A l ta r
b i ldung a uch d i e D a r s te l lung sw e i se d e r F lüge l h e ranzuz ie -
d em L uc iu s C or n e l iu s E p igonu s a ufge s te l l t wu rde . P l ec -
h en ( s . h i e r : V 3 . S .4 2 ) . I h re G e s ich te r s i nd k ind l ich d i ck
t i nu s , P lec t is o de r P lec tu s i s t a l s N am e b i sher n i ch t b e -
u nd p au sbäck ig . D ie H aa re , k l e ine s chneckenf ö rm ig a uf ge -
l e g t . E s e rgeben s i ch d aher v e r sch iedene Mög l ichke i ten :
r o l l te L ocken , um rahmen d a s G e s ich t , w obe i d i e L ock en -
C or n e l iu s E p igonu s k önn te d e r F re ige la s sene d e s P l ec t i -
ma s se ü be rd e rS t i rn e twa sf ü l l ige rw i rd u nd a ne i nen S che i -
n u s s e in , d e ri nd i e sem F a l lu ngewöhn l icherwe ise n achge -
t e lzopf e r inne r t . D ie K ö rpe rb i ldung i s t w e ich l ich . D e r
s t e l l t i s t o de r d a s L( l iber t i ) k önn te a l s D a t iv P lu ra l f i r
d u rch d i e P onde ra t ion e n t s tehende Hüf tkn ick b r ing t d i e
a l le n achfo lgenden N amen s t ehen , n äm l ich f ü r P l ec t in is
D ick l ichk e i t d e s E ro s a uf d e rr e ch ten N eben se i te z u sä tz l ich
u nd E c lec tu s , d em d i e E igen schaf t d e l ica t i ss imu s b e ige -
z u r G e l t ung . D e r S -Schwung d e r F igu r w i rd u nge sch ick t
g eben i s t , u nd f ü r F laccu s u nd D idymu s .
a kzen tu ie r t . D e ra uch b e i d em a nd e ren E ros d u rch d i e P on -
D a d i e l e tz ten b e iden Z e i len j edoch e twa s k l e ine r u nd
d e ra t ion e n t s tehende H üf t schwung i s t f l ießende r , w odu rch
w en ige r s orgf ä l t ig g ea rbe i te t s i nd , z udem n ach r e ch t s h in
d e rA u fbau d e rF igu rh a rmon i sche rw i rk t .
a n s te igen , i s tb e i F laccu s u nd D idymu s e he r a n n ach t räg -
D ie B enennung d e s A l ta r s e r f o lg te d u rch z we i i n d em
l i ch h inzugekommene N amen z u d enken , w obe i P lec t inu s
G raba rea lv on 2 6 x3 2F uß ( 7 ,20 x9 , 60 m )m i tgefundenen
a l s P a t ron n achge s te l l t w ä re .
C ipp i , d i e e hema ls d i e B eg renzung d er An lage b i lde ten .
T iber isch -c laud isch
Auf e i nem d e r C ipp i i s t d i e Angabe P (ub l i ) P os tum i
C IL V 176 ; I n sc r .Aqu i 1 .1037 .
P (ub l i ) 1 ( iber t i ) H i la r i e i ngeme iße l t . ( Zu r E rk lärung d e r f eh lenden F ron t se i te s ow ie z u r B edeu tung d e r C ipp i s . 1 . 3 . S .5 ) . F lav isch
4 6 . Graba l tar d e s Luc iu sA lf iu sI ucundu s*
G . B . B ru s in , Aqu i lNo s t 2 . 1 , 1 931 , 6 4 f . Abb . 6 -8 ; D e r s . ,
HE : Aqu i le ia , C a sa B ianca
G l i s c av i d i Aqu i le ia ( 1936 ) 1 97 -203 Abb . 17 . 18 ; S cr i -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 2 62 —
n a r i , C a ta logo 1 30 N r . 3 72 A bb . 3 72 ; C . R eu sse r , Aqu i l -
d i e se Numme r f o lg t d en Angaben i m I n ven ta rbuch d e s
Nos t 5 6 , 1 985 , 1 26 .
Mu seum s v on 1 894 , w o d er A l ta ru n te r d em E in t rag 3 04 b esch r ieben w i rd .
4 5 .G raba l tar d e sL uc iu sC ornel iu s Ep igonu s*
K a lk s te in . H . 1 20 B r . 5 8 T .4 5
HE : U nbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia
L (uc io ) A lf io L (uc i ) 1 ( ibe r to ) I ucundo /P lo t ia ( Ca iae )
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 236 K a lk s te in . H . 9 2 B r . 5 3 T .3 8
1 ( ibe r ta ) /P o th ina /v ( iva ) f ( ec i t ) s i b i e t s u is /P lo t iae Q (u in t i ) f ( i l iae ) /P r imae /p a t ronae s uae . 9 3
Auf d er A l ta robe r se i te i s t e i ne r unde V er t iefung f a r d i e
s ch r if t
Aufnahme d e rA sche e rha l ten . D e r R and d e r Ö f fnung i s t
S che reng la t tb la t tkyma u nd e s f o lg t e i n G iebe l , d er m i t
a ngeb rach t
i s t .
D arüber
b ef inde t
s i ch
e in
l e ich t e rhöh t . R ech t s u nd l i nk s d avon f i nde t s i ch j e e i n
e i nem P e r lb la t t s tab u nd e i nem K yma um rande t i s t . I m
r e ch teck ige s Dübe l loch i n d e r s on s t g eg lä t te ten O ber f lä -
G iebe lf e ld h ock t e i n H ä schen , d a s a n e i ne rT raubendo lde
c he . A ls B ek rönung k ann h ie r e ine P y ram ide o de r a uch
k nabber t . D e r G iebe l w i rd v on z we i s i tzenden L öwen
e i n g roße r P in ienzapf en e rgänz t w e rden .
f l ank ie r t , v on d enen j edoch n u r F üße u nd d i e mageren
D e r A l ta r i s t a r ch i tek ton isch g eg l ieder t . Auf d e r V orde r s e i te b i lden z we i Akan thu sb la t t säu len d i e R ahmung , d i e N ebense i ten w e rden h in ten v on B la t tp i la s tern b egrenz t . D arübe r l i eg t a uf k or in th ischen K ap i te l len e i n g l a t te rA r c h i t rav , v on d em e in Kyma z um o ber en T e i l d es A l ta r s ü be r le i te t . D ie se r w ird g eb i lde t v on e i nem r e ch teck igen Auf sa tz .
K ö rpe r e rha l ten s i nd . D ie N eben se i ten w e rden v on j e e i ne r A rkade g eb i lde t , d i e a u s L e is te u nd K yma b es teh t . D e r R undbogen r e ich t b i s z um K yma , g re if t s t e l lenwe ise s oga r i n d i ese s D eko ra t ion se lemen t e i n , s o d aß n u r i m v o rde ren T e i l d i e V erz ierung d e s A rch i t rav s u nd d es G iebe l s u nge s tö r t b l e ib t . D ie B i ldf e lde r s i nd s orgf ä l t ig g eg lä t te t , z e igen i m e rha l tenen o be ren D r i t te lj edoch k e i n e D a r s te l lung .
D ie Deko ra t ion d es Auf sa tze s b e s teh t a u s z we i L öwen , d i e s e i t l ich p la s t isch h erau sgea rbe i te t s i nd . S i e h aben d i e Köpf e e i nande r z ugewand t . I h re Mähnen s i nd i n d i cke S t rähnenkompar t imen te a ufgeg l ieder t u nd z e igen s cha r f e E inkerbungen . Auf d er V orde r se i te d e s Auf sa tze s , i n f l a c hem R e l ief a ngegeben , f l ank ie ren z w e i G re if en e i ne Amphore . D ie Neben se i ten d es A l ta r schaf t s s i nd s o rgf ä l t i g g eg lä t te t ,j edoch o hne f i gü r l ichen S chmuck . D ie Au s a r be itung d e r f i gü r l ichen D ekora t ion w e is t a uf e i ne E n t -
T ibe r iu s B a rb iu s L ibe ra l i s , F r e ige la ssene r d e s V e r io , u nd T ed ia P rocu la T och te r d es S pu r iu s , h aben s i ch s e lbs t u nd a nde ren , d eren N amen n i ch t e rha l ten s i nd , d en G raba l ta r a uf ges te l l t . D e r N ame V e r io g ehör t z u r G ruppe d e r s og . s p rechenden N amen , d i e I .K a jan to ,T he L a t in c ognom ina ( 1965 ) 2 54 , u n te r d em B eg r if f„ auf r ich t ig , e h r l ich , e rn s t" e i no rdne t . D e rN ame S pu r iu sk ann s owoh lp raenomen a l s a uch n omen g en t i le s e in , e i ne u nehe l iche G ebur t d e r T e d i a P rocu la i s t d esha lb n i ch t z w ingend .
s t ehung um d i e M i t te d es 1 .J h s . n .C h r . h in .
F ü r e i ne D a t ierung i nd i e z w e i te H ä lf te d e s 1 .J h . n . Ch r .
Au s d e rI n sch r if t , d e ren e r s te Z e i le b e re i t s a uf d em A rch i -
s p r ich t d i e Au sa rbe i tung d e r O rnamen te , i n d enen d er
t r ay b eg inn t , g eh t h ervo r , d aß P lo t ia P o th ina s i ch s e lbs t
E in sa tz d es B oh re r s d eu t l ich s i ch tba r i s t , w äh rend t r o tz
u nd L uc iu sA lf iu s I ucundu s , d er F re ige la ssene r d e s L uc i -
d e r s o rgf ä l t igen A rbe i t e i ne n ähe re D if f e renz ie rung , e twa
u s w a r , z uL ebze i ten d en A l ta rh a ta uf s te l len l a ssen . Auch
d e rB lä t te r , e n tf ä l l t ( s . h i e r : V . 4 . S .4 7 ) .
g edenk t s i e i nd e r I n sch r if t d e r P lo t ia P r ima , T och te r d e s Qu in tu s , i h re rP a t ron in , a l so d e rF rau , d i e s i e f r e ige la ssen
2 .H ä lf te 1 .J h . n .C h r .
h a t .
I n sc r .Aqu i l . 9 16 .
M i t te 1 .J h . n . Ch r .
4 8 . Graba l tar d es Marcu s Cornel iu s C erdon*
S cr ina r i , C a ta logo 1 31 N r . 3 75 ; I n sc r .Aqu i l . 7 84 .
HE : S .E g id io b e i Aqu i le ia , a n d er S t raße n ach V i l la V icen t ina .
4 7 . Graba l tar d es T iber iu s B arb iu s L iberal i s*
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
HE : 1 937 b e i S .E g id io , Aqu i le ia a ufgefunden .
K a lk s te in . H . 7 4 B r . 5 8 T .3 5
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv .? K a lk s te in . H . 6 3 B r . 9 0T .5 4
M (a r co ) C ome l io /C e rdon i /e tA nnae (a )e L (uc i ) f ( i l iae ) /
T i (ber iu s ) B a rb iu s /V er ion is l i b (e r tu s ) /L ibe ra l is e t /T e -
/M (a r cu s ) C ome l ( iu s ) M (a r c i ) f ( i l iu s ) S ecund inu s .
S ecund inae /p a r en t ibu s e tE p id iae /F o r tuna t (ae ) c on iug ( i ) s d i a S p (u r i i ) f ( i l ia ) P rocu la /v ( iv i ) f ( ecerun t ) s i b i e t /[ . ] . D e rA l ta rw e is ta uf d e rO be r se i te e i ne Ö f fnung v on 3 0 cm E rha l ten i s t v on d em A l ta r n u r d a s o be re D r i t te l . Auf d e r
Du rchmessern a uf , d i ez u r Auf nahme d e rA sche b es t imm t
O be r se i te ü be r d em G iebe l i s t i n e i nem r e ch teck igen B lock e i ne Ö f f nung z u Aufnahme d e r A sche v on 2 2 cm
umgeben . R ech t s u nd l i nk s d avon i s tj e e i n q uad ra t isches
Du rchmes se r e rha l ten .
Dübe l loch m i tn ach a ußen w e i sendem Gußkana l e rha l ten .
w a r . D ie Ö f fnung i s t v on e i nem c a . 2 cm h ohen R and
Zwe i Dübe l löche r d i en ten z u r
B ef es t igung e i ne s w e i te ren Auf sa tze s , um d a s A schen -
S e lb s t d i e R ück se i te i s t s o rgf ä l t ig g eg lä t te t .
b ehä l tn is z u v e r s iege ln . D e r a r ch i tek ton ische Au fbau d e s
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e rA l ta r schaf t . E rb eg inn tm i t e ine r
A l ta r s s ch l ieß t i hn t ypo log isch m i t d en v o rhe rgenann ten
h ohen S t and le is te , a uf d e rd i ev i e rP i la s te r s t ehen , d i e d ie
z u sammen . D a d i e a r ch i tek ton ischen E lemen te w ie S äu le ,
N eben se i tenbeg renzung b i lden .
A rch i t rav u nd R undbogen n ich t k on sequen t , d a s h e iß t d e r
D ie v o rde ren
P i las ter
g r e if en a uf d i e N eben se i ten ü be r , s i nd a l so v on zwe i S e i -
R ea l i tä t e n t sp rechend e i nge se tz t wu rden , b i lde t e ra uch i n
t e n s i ch tba r , w äh rend d i e h in te ren n u r e i nan s ich t ig a nge -
d e r k le inen G ruppe d e r A l tä re , d i e e i nem a r ch i tek ton i -
l e g t s i nd . S i e e nden i n B la t tkap i te l len , a uf d enen e inen
s chen Au fbau f o lgen , e ine Au snahme .
g l a t te rA rch i t rav r uh t . E r e n t spr ich t d er Höhe d e r S tand -
D ie V orde r se i te w ird v on zwe i g egen läuf ig k anne l ier ten
l e is te . E ine v o rk ragende L e i s te s ow ie e i n l o tu sb la t tve r -
S äu len m i t Akan thu skap i te l len g e rahm t . D a rauf r uh t e i n g l a t te r A rch i t rav , a uf d em s chon d i e e r s te Z e i le d e r I n -
z i e r te s Kyma b i lden
d en Ü be rgang z u r n i ch t meh r
v o rhandenen B ek rönung . 9 4
E ine e i nf ache Akan thu s ranke s chmück t d i e V o rde r se i ten
5 0 . Graba l tar d er P ap ia S ecunda*
d e r P i la s te r . Akan thu sb lü ten u nd b lä t te r e r sche inen i m Wech se l m i t Mohnkapse ln a uf i h ren S e i ten . D ie B i ldf e l -
HE : Aqu i le ia , S .E g id io
d e r d e r N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd u nve rz ier t , z e igen
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 072
a ber e i ne l ä ng l iche , o va le A ba rbe i tung i n i h re r M i t te .
K a lk s te in . H . 2 74 B r . 1 06 T . 1 49 S chaf t : H . 1 46 B r . 19
V ie l le ich t w a r f ü r d en A l ta r u r sprüng l ich e i ne N eben se i -
T .7 8
t e ndekora t ion v o rgesehen , f ü r d i e d e r S t e in z unäch s t i n B o sse s t ehen g e la ssen wu rde , um a n sch l ießend d och e n t -
P ap ia M(a rc i ) f i l ( ia ) /S ecunda /v ( iva ) f ( ec i t ) s i b i e t /
f e rn t z u w e rden . F ü r e i ne D a t ierung um d i e M i t te d es
P (ub l io ) P e t ron io C la (ud ia t r ibu ) /S ab ino f i l io /P ap iae
1 .J h s . n .C h r . o de r w en ig s pä te r s p r ich t d i e B ea rbe i tung
M (a rc i ) f ( i l iae ) Ma rce l lae /s o ror i /C (a io ) A r e l l io L (uc i )
d e r f l o ra len E lemen te .
f ( i l io ) Ma rce l l ino /s o ror i s f i l ( io ) .
D ie I n sch r if t b e sag t , d aß Ma rcu s C orne l iu s S ecund inu s
D e rA l ta ri s t a u s meh re ren F ragmen ten z u sammenge se tz t .
s e inen E l te rn , M . C orne l iu s C e rdon u nd Annaea S ecund i -
D ie u n tere H ä lf t e d e r l i nken N eben se i te i s t e r gänz t . D ie
n a s ow ie s e ine rF rau , E p id ia F or tuna ta , d en G raba l ta rh a t
t r apezf örm ige V e r t iefung i n d i esem B e re ich g eh t a uf
a uf s te l len l a s sen . Auf f a l lend i s t , d aß d e r S ohn d a s c ogno -
R es tau r ierung sa rbe i ten z u rück . D ie B ek rönung g ehör t s i -
m en d e r Mu t te rt r äg t ( vg l . a uch K a t . 6 9 u nd 7 3 ) . F . Ma se l l i , Aqu i lNos t 4 0 ,
1 969 ,
c he r z um D enkma l . Aufgrund d e r G röße w a ren K lam mer nu nd V e rdübe lungen z u rB ef e s t igung w oh l n i ch tn o t -
1 5 f . ; C . R eu sse r ,
w end ig . D ie R ück se i te i s t o ber f läch l ich g eg lä t te t , d i e
Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 24 f .
B os sen f ü r d i e P rof i l ierung s i nd v o rhanden . D e r A l ta r socke l v e rf üg t ü be r e i ne meh r f ache P rof i l ie r ung . Wu l s t , K yma s ow ie e i ne K eh le l e i ten z um A l ta r -
4 9 . G raba l tar d e s L uc iu sV irru s I u s tu s*
s chaf t ü be r .
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
D ie B ek rönung i s t a uff ä l l ig d ekor ie r t . Übe r d em meh r -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 042
f a ch p rof i l ie r ten a u sk ragenden T e i l e rheb t s i ch e i n i nd en
K a lk s te in . H . 4 7 B r . 4 3 T .3 4 S ocke l H . 1 2 B r . 8 4T .5 8
G rundf ormen r e ch teck ige r B lock , d e r a uf d i e Maße d e s A l ta rkörpe r s e i ngezogen i s t . D ie o be ren s e i t l ichen B e -
O s sa /L (uc i ) V i rr i /I u s t i /S i rm ien s .
g renzungen n ehmen d i e F orm v on P u lv in i a n , d i e a n d en S e i ten z wa r p l a s t isch a u sgea rbe i te t s i nd , a be r u nve rz ie r t
E rha l ten i s t d e r A l ta r schaf t , d e r a uf d em w oh l z ugehö r i -
b l e iben .
g en h ohen S ocke l mon t ier t i s t . D ie s o rgf ä l t ige G lä t tung
V or n e , i n d en P u lv in i e r sche inen Medu senköpf e m i t
e i nes o be ren S t re if en su nd d i ea nd en ü br igen F lächen m i t d en „ B i ldf lächen" d es A l ta r s k ongruen te B ea rbe i tung m i t
S ch langenhaa r , d a su n te rd em K inn v e rkno te ti s t . D ie V o r -
d em Z ahne i sen s p rechen d af ü r . Auf d e r O be r se i te i s t i n
d er se i te d e r B ek rönung i s t a r ch i tek ton isch g eg l iede r t . I m
d e rM i t te e i ne 1cm h ohe E rhebung v on 2 2 cm Du rchmes -
G iebe l e r sche in t e i n D ecke lgef äß z w ischen z we i V öge ln .
s e r e rha l ten .V or n e r e ch t su nd h in ten l i nk s i s tj ee i ne q ua -
D ie Zw icke l s i nd m i t D e lph inen v e r sehen . Auf d e r d a r -
d ra t ische V e r t iefung m i t G ußkana l z u e rkennen . I n d e r
ü be r l iegenden L e is te w ech se ln s i ch D a r s te l lungen v on
v o rde ren s t eck t n och e i n E i sen s t if t , d e r z u r B ef es t igung
B uk ran ien u nd O pf e r scha len a b . D ieses Mo t iv s e tz t s i ch
d e s Auf sa tze s d i en te .
a uf d en Neben se i ten f o r t .
D er A l ta r schaf ti s t a r ch i tek ton i sch g eg l ieder t . Zwe i b l a t t -
D e r S chaf ti s t a uf d re i S e i ten d u rch L e is te u nd K yma g e r ahm t . D ie l i nke A l ta rneben se i te z e ig t e i nen g ef lüge l ten
g e schmück te P i la s te r , a uf d e ren e i nf achen B la t tkap i te l len
E ro s a uf e i ne r t r apezf örm igen B a s is . E r s t ü tz t s i ch a uf
e i n R undbogen r uh t , b i lden v or n e d i e s e i t l iche B eg ren -
e i nen P f e i le r , ü be rd en e i nT uch g e leg t i s t , u nd h ä l t i nd e r
z ung . I n d en Zw icke ln w äch s tj e e i ne B lü te a u s d re i b zw .
r e ch ten Hand e i nen K ranz . S e ine L inke umf aß t e i ne g e -
v i er l a nze t tf örm igen B lä t te rn . D ie N eben se i ten z e igen e i -
s enk te F acke l . D ie F lüge l b es tehen a u s e i nf achen , w aage -
n e e i nf ache A rkade , b e s tehend a u s e i ne rL e is te u nd e i nem
r e ch t a bs tehenden F edern u nd d r e i o de rv i er R e ihen h a lb -
K yma . H ie ri s t i nd en Zw icke ln j e e i ne e i nze lne B lü te z u
r unde r S chuppen , d i e d en i nne ren K on tu r b i lden . H ände
s ehen , d a s B i ldf e ld b l e ib t l e e r .
u nd F üße s i nd s eh r s o rgf ä l t ig u nd d e ta i l l ie r t g ea rbe i te t .
D ie I n sch r if tb esag t , d aß h i e rd i eA sche d e s L uc iu sV i rru s
D ie r e ch te N eben se i te v a r i ier t d i e E rosf igu ri m S t andmo -
I u s tu s , d e ra u s S i rm ione s t amm t , a u fbewah r tw i rd . D aa uf
t i v u nd i mA t t r ibu t . S o s t eh t d e r E ros m i t n ebene inande r
d e r O be r se i te d es A l ta r s k e ine V e r t iefung f ü r d i e A sche
g es te l l ten B e inen l e ich t p onder ier t a uf d e r B a s i s u nd h ä l t
v orgesehen w a r , i s td avon a u szugehen , d aß s i ch d i eA sche
i ns e ine r r e ch ten H and e i ne Mohnkapse l .
e n tw ede ri mS ocke l d a run te r( vg l .A bb . 5 ,d i ee i nen A l ta r -
D ie r und l ichen F ormen d es G es ich t s , d i e d u rch Que t schf a l ten am H a ls u n te r s t r ichen w e rden , b es t immen
s ock e l z e ig t , i nd en d i e V er t iefung f ü r d i eA sche e i ngea r b e i te t w a r ) o de r i n e i ne r z u sä tz l ich a uf ge se tz ten U rne
d en G e sam te ind ruck . D azu p aß td i e G es ta ltung v on Obe r -
( vg l . K a t . 6 7 ) b efunden h a t .
u nd Un te r l id , d i e a l s z we i a ufge leg te Wü ls te g ea rbe i te t s i nd u nd e inen w e ichen Übe rgang z um Auge b i lden . T ief e
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine H inwe i se v o r .
B oh r löche r k ennze ichnen d i e P up i l len . D ie H aa re l i egen i n L ocken g ed reh t e ng am K opf a n u nd s e tzen s i ch i m
I n sc r .Aqu i l . 1 642 . 9 5
N acken a l s e i gen s tänd ige r K ranz a b . D ie e i nze lnen L ok k en s i nd s chneckenf örm ig e ingero l l t u nd i n d er M i t te d u rch e i ne P unk tbohrung a kzen tu ie r t ( zu z e i t l ichen E in o rdnung v g l . : V3 . S .4 3 ) .
5 2 . Graba l tar d er C a lge s t ia* HE : D e rA l ta r wu rde b e i Aqu i le ia a u s d em F luß Na t issa g eborgen .
D ie I n sch r if tb esag t , d aß P ap ia S ecunda ,T och ter d es Ma r c u s , z u L ebze i ten s i ch u nd P ub l iu s P e t ron iu s , d er a u s d e r t r ibus C laud ia s t amm t , u nd d er P ap ia Ma rce l la , T och te r d e s Ma rcu s ( a lso i h re rS chwes ter )u nd d em C a iu sA re l l iu s Ma rce l l inu s , S ohn d es L uc ius , d em S ohn i h rer S chwes te r , d i e se s D enkma l g e se tz t h a t .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 46 B r . 5 8 T .4 5 S chaf t : H .80 B r . 4 5 T .3 1 C a lge s t iae / ( Ca iae ) 1 ( iber tae ) A p tae /n u t r ic i /T e r tu l lae . E rha l ten i s t d e r A l ta r schaf t m i t e i nem s epa ra t g ea rbe i te t en Auf sa tz , d e r a u s e i nem m eh rf ach p rof i l ie r ten G e s im s u nd e i nem f l achen , r e ch teck igen B lock m i t a uf gese tz ten
Wende v om 1 .z um 2 .J h . n .C h r . J . Du rm , B aukun s t d e r E tru ske r u nd R öme r ( 1905 )2 7 48 Abb . 8 24 ; G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 39 N r . 1 8 ; d e r s . Aqu i le ia u nd G rado ( 1952 ) 1 55 ; F .W . Goe ther t , An tP l . 9 ( 1969 ) 8 1 Anm . 9 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 31 N r . 3 73 Abb .
P u lv in i b es teh t . D ie P u lv in i s i nd a n d en S e i ten m i t ü ber e i nande rge leg ten B lä t te rn u nd e i ne r g ed r eh ten K orde l g e schmück t . D ie B lä t te r z e igen e i nen M i t te lgra t . V orne s i nd d i e P u lv in i m i t B lü ten g ef i i l l t . S i e e n tw icke ln s i ch a u s e i ne re i nf achen B la t t ranke , d i e n eben d em P f e if enky -
3 73 ; I n sc r .Aqu i l . 1 339 .
ma , v o rd a s k l e ine S chuppen g eb lende t s i nd , e n ts teh t . D ie P y ram ide i s t e benf a l l s s epa ra t g ea rbe i te t . S i e e nde t i ng e s ch lo s senen Akan thu sb lä t tern u nd w ird v on z we i s i tzen -
5 1 . Graba l tar d er D em inc i lon ia T yche*
d en L öw en f l ank ie r t . D ie T ie re l e gen j ew e i ls e i ne T a tze a uf d i e u n te re K an te d e r P y ram ide . I h re Mähnen s i nd i n
HE : Aqu i le ia , Mona s te ro
w en igen , d i ck g es t rähn ten B ü sche ln um d en K opf g eo rd -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 205
n e t u nd r e ichen ü be r d i e B ru s t b i s a uf d i e T a tzen h e rab .
K a lk s te in . H . 5 5 B r . 4 3 T .3 7
D ie P y ram idenvo rde r se i te z e ig t z we i D e lph ine , d e ren S chwanz f los sen s i ch um e i nen a uf rech t s tehenden D r e i -
D ( is ) M(an ibu s ) /D em [ i ]nc [ i ] lon ia /T yche .
z ack w inden .
D e rA l ta r i s t i nd r e i g roße T e i le z erb rochen , h eu te j edoch
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d r e i S e i ten v on L e i s te u nd Kyma
r e s tau r ier t . D ie B ek rönung i s tb i s a uf d en B oden d er Au s -
e ingef aß t .
h öh lung , d i e d er Aufnahme d e rA sche g ed ien t h a t , a bge s ch lagen .
D ie l i nke N eben se i te z e ig t i n d em h och rech teck igen B i ldf e ld e i nen s ch lanken g ef lüge l ten E ros . E r s t eh t m i t
E rha l ten i s t d e r a uf d re i S e i ten v on L e is te u nd Kyma g e -
g ek reuz ten B e inen a uf e i ne r d u rchgehenden L e is te u nd
r ahm te A l ta r schaf t .
h a t s e inen r e ch ten A rm a uf e i nen P i la s te rg e s tü tz t . I n s e i -
D ie N eben se i ten s i nd j e m i t d er D a r s te l lung e ines g ef lü -
n e r r e ch ten H and h ä l t e re i nen Z ipf e l d e s G ewandes , d a s
g e l ten E ros , d e r s i ch m i t d er A ch se l a uf e ine g esenk te ,
ü be rd en P i la s te rg e leg t i s t . I nd er h e rabhängenden l i nken
b rennende F acke l s t ü tz t , g e schmück t . D e r E ros s t eh t m i t
Hand t r äg t e re i ne g e senk te , b rennende F acke l . S e in p ro -
g ek reuz ten B e inen a uf e i ner u n rege lmäß ig g ea rbe i te ten
p or t iona l z um Kö rpe r z u g roß a nge leg te r K opf i s t v on
B as i s . S e ine l i nke H and h a t e r a uf d i e e n tgegengese tz te
h a lb langen L ocken um rahm t , d e ren E nden s i ch s p ira lf ö r -
S chu l te r g e leg t u nd s t ü tz t s e in K inn d a rauf . D er o be re
m ig a uf ro l len u nd d u rch e i ne B ohrung a kzen tu ie r t s i nd .
K on tu r d e r F lüge l w i rd v on d re i R e ihen ü be re inande r l ie g ende r , h a lbrunde r F edern g eb i lde t , u n ter d enen v i e r
D ie Augen s i nd v on s chma len a ufge leg ten Wü ls ten um -
s chma le , meh rf ach e i nger i tz te S chwungf edern p a ra l le l
r ahm t , z w ischen d enen d i e Augäpf e l k uge l ig h e rvor t re -
h ervorkommen .
t en . Un te r d e r f l e isch igen N a se wö lb t s i ch e i n v o l l ipp i g er Mund . D ie S chwungf edern d er F lüge l s i nd g espre iz t
D a s G e s ich t d e s E ro s a uf d e rr e ch ten N eben se i te i s tw e i t g ehend
z e r s tör t .
D e r
K opf
d es
E ros
a uf
d er
u nd s t oßen w egen d e s s chma len B i ldf o rma t s a n d ie R ah -
g e -
mung .
g enübe r l iegenden S e i te i s tj edoch s owe i te rha l ten , d aß d i e a u sgep räg ten , f a s t männ l ichen G e s ich t szüge z u e rkennen
D ie r e ch te N eben se i te w iede rho l t d a s Mo t iv m i t e i n igen
s i nd . S i e p as sen z u r s ch lanken Körperb i ldung d e r F igu -
V a r ia t ionen . S o l i eg t d em E ro s e i n S tück Man te l a uf d e r
r en . D a s H aa r f ä l l t i n d i cken , l e ich t g ewe l l ten S t rähnen
l i nken S chu l te r u nd f ä l l t ü be r d en l i nken O be r schenke l
b i sa uf d i e S chu l te r n . Ü be rd e rS t irn b i lde t s i ch e ine T o l le ,
h e rab , w o e r e s m i t d e r H and z u sammenf aß t . I n s e ine r
a n d en S ch läf en r i nge l t s i ch d a s H aa r z u e i nze lnen L ok -
r e ch ten h e rabhängenden H and h ä l t e r e i ne Mohnkapse l .
k en a uf .
Auch h i e r i s t d er K opf p ropor t iona l z um K örpe r g röße r g es ta l te t . S e in G es ich t i s t n i ch t s o s o rgf ä l t ig a u sgea r -
D e rA l ta r i s t d en Manen d er D em inc i lon ia T yche g ew id -
b e i te t . Man g ew inn t d en E ind ruck , d aß h i e re i ne w en ige r
me t .
b egab te
H and
am
We rke
w a r .
D avon
z eugen
d i e
A symme t r ien i m G es ich t u nd d i e s umma r i sche B ehand -
T ra ja n is ch
l ung d e r Augenpar t ie . D ie Augen s i nd , w ie a n f a s t a l len
C . G regoru t t i , L e a n t iche L ap id i d i Aqu i le ia ( 1877 ) N r .
a nde ren f i gü r l ichen D a r s te l lungen a uf A l tä ren i n Aqu i -
1 30 ; C IL V 8 373 ; I n sc r .Aqu i l . 1 056 .
l e ia , g eboh r t . 9 6
D er A l ta r i s t d em Andenken d er C a lges t ia , d e r F re ige la s -
E ro s , d a s d em B e t rach te r z ugewand t i s t . D ie Augen s i nd
s enen e i ner F rau g ew idme t . S ie w i rd a l s Amme b eze ich -
h eu te n u r n och i n d en Um r i ssen e rkennba r . D ie F lüge l
n e t . D e rB ezug d e re i nze lnen Namen a uf e inande ri s tn i ch t
b es tehen i m o be ren D r i t te l a u s s chuppenf örm ig ü be re in -
e i nd eu t ig . Nach d e r h e rkömm l ichen N amengebung w ä re
a nde rges taf f e l ten
d i e Amme C a lges t ia A p ta e i ne F re ige la s sene e i ne r F rau ,
S chwungf edern
a uße rdem wä re d e r A l ta r a uch d er T er tu l la g ew idme t .
r ak ter is ie r t . D ie l i nke N eben se i te w iede rho l t d a s Mo t iv
F ede rn . s i nd
D ie
d u rch
l a ngen ,
s ch räge
p a ra l le len
R i tz l in ien
c ha -
N u t r ic i k ann s i ch a uch d i rek t a uf T er tu l la b ez iehen , w o -
s e i tenve rkeh r t , w obe i h i e rd e rB l ick d e s E ros n i ch tf r on ta l
m i t d e r Z ög l ing d e r C a lges t ia i d en t if z ie r t w ä re . ( Zum
a u s d em R e l ief h e rau sgeh t , s ondern z u rA l tar f ron t g e r ich -
N amen A p tu s /a a l s h äuf ig v orkommende r S k lavenname
t e t i s t . B e ide E ro ten h a l ten i nd e r z u r F acke l g e r ich te ten
v g l . I .K a jan to , S upernom ina . A S tudy i n L a t in E p igra p hy . C ommen ta t ione s Humanorum L i t te ra rum 4 0 , 1 967 ,
H and e i nen r und l ichen G egen s tand , v i e l le ich t G rana täp f e l , Mohnkapse ln o de r t r opf enf örm ige B lü ten , w ie s i e i n
7 3 u . 1 33 . ) E in S t if te r t r i t t n amen t l ich n i ch t i n E r sche i -
d er E ro ten ikonog raph ie h äuf ige r v orkommen . D ie Kö r -
n ung .
p e rb i ldung w e is ta uf e i ne E n t s tehung d e sA l ta r s i nt r a jan i s che Z e i t ( vg l . h i e r : V 3 . S .4 3 ) .
T ra jan i sch
Ma rcu s S ecundu s G en ia l i s w a r K aufmann i n D ak ien —
I n sc r .Aqu i l . 7 91 .
o de r h ande l te m i t D ak ien —u nd s t amm te a u s d e r C o Ion ia C laud ia Agr ipp inen s i s . S e in F re ige la ssene r E u tychu s h a t d en A l ta r v on s e inem e i genen G e ld a uf s te l len l a ssen . E r
5 3 . G raba l tar d e s Mar cu s S ecundu s G en ial i s*
b eze ichne t s i ch s e lbs t a l s E rbe .
HE : A qu i le ia , a u s d e rN ek ropo le b e i C o lomba ra .
M i t d er E rwähnung d e r S t ad t i s t e i n t e rm inus p os t q uem g egeben , d a s i e e r s t 5 0 n .C h r . i mZ uge d e rE rhebung z u r
AO : B u t t r io , V i l la F lor io , I nv . N r . ? K a lk s te in . H . 9 2 B r . 6 2 T .6 3
K o lon ie d i e sen N amen e rh ie l t ( vg l . T he P r ince ton E n -
D ( is ) M (an ibu s ) / M(a rc i ) S ecund i /G en ia l i s /d omo C l (aud ia ) Agr ip (p inen s is ) n ego t ia t (or i ) D ac isco /
n en s is [ 0 . D oppe lf e ld ] ) .
c yc loped ia o fC la s s ica l S i te s [ 1 976 ] s .v .C o Ion ia Agr ipp i -
p a tr (ono ) o p t im (o ) /M (a rcu s ) S ecund iu s /E u tychu s / l i b (e r tu s ) /h eres e x p ar te b onorum /h oc mon (umen tum )
T ra ja n isch C IL V 1 047 ; G : B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 5 1 ; A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 3 08 ; I n scr . Aqu i l .7 17 .
d e s uo f e c ( i t ) . D e rA l ta rb ef inde t s i ch m i t e ine r R e ihe v on G rabpy ram i -
5 4 . Graba l tar e i ne s Unbekann ten*
d en v e r sch iedene r G rößen i m G a r ten d e r V i l la F lor io i n B u t t r io . A l le S tücke s t ammen v ermu t l ich a u s Aqu i le ia ,
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
v on w o a u s d er B e s i tze r d e r V i l la s i e z u r V er schönerung
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . R .C . 6 1 / 64
s e ine s G a r ten s h e r schaf f en l i eß . D ie Höhe d e s A l ta r sok -
K a lk s te in . H . 1 20 B r . 8 5 T .9 5
k e ls b e t räg t 7 7 cm , d i e d es G es im ses m i t B ek rönung 4 6 cm , s od aß s i ch e i ne G esam thöhe v on 2 15 cm e r g ib t . D er
E rha l ten i s t n u r d e r i nd e r M i t te g eb rochene A l ta r schaf t .
A l ta r i s t e i n igermaßen g u t e rha l ten u nd z e ig t n u r a n d en
B e ide H ä lf ten g ehö ren a be r s i che r z u sammen .
K an t en l e ich te B e s toßungen . D ie R e l ief s d e rN eben se i ten P f lan -
D ie V o rde r se i te m i t d e r I n sch r if t i s t g rob a bgeme iße l t ,
z enbewuch s z um inde s t i n d en D e ta i ls b eschäd ig t . D e r A l ta r i s t b i s a uf d en P in ienzapf en , d e ssen Z ugehör igke i t
e ben so d i e R ück se i te . D ie l i nke H ä lf t e d e r Obe r se i te i s t
s i nd
j edoch
d u rch
W i t terungse in f lü s se
u nd
f r ag l ich i s t , a us e i nem B lock g ea rbe i te t .
s o rgf ä l t ig g eg lä t te t . E s l a s sen s i ch Übe r re s te e ine r R ah mung e rkennen .
D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne r b re i ten S tand le is te u nd e i -
D ie l i nke N eben se i te d e s A l ta r s z e ig t e i nen g e f lüge l ten
n em Wu l s t , d er d u rch e i ne R i l le v om d a rauf f o lgenden
E ro s , d e r a uf e i nem D e lph in r e i te t . D ie G ruppe b ef inde t
K yma g e t renn t i s t . I n umgekeh r te r R e ihenf o lge w iede r -
s i ch a uf e i ne r t r apezf ö rm igen B a s is .
h o l t s i ch d a s P rof i l a n d e r B ek rönung , w obe i d e r Wu ls t d u rch e i ne v ork ragende L e is te e r se tz t w ird . D en A b -
D ie u ngewöhn l iche , w e l l ige F orm d es D e lph inmau ls , d a s Z ähne e rkennen l ä ß t , e r inne r ta n e i n Meerungeheue r , d e s -
s ch luß b i lde t e in l e ich t g eschwungene r , n ach o ben k l e ine r
s en b i ld l iche V o r s te l lungen i n d i ese D a r s te l lung e i nge -
w e rd ende r B lock .
f l ossen s e in k önn ten . S e ine S chwanz f los se i s t meh rf ach
E ine K eh le l e i te t v om S ocke l z um a uf d r e i S e i ten d u rch
g ezack t , e ben so d i e S t irn f lo s sen .
L e is te u nd Kyma g e rahm ten A l ta r schaf t ü be r .
I nd er r e ch ten H and h ä l t d e rE ro s d i eZ üge l , i ns e ine rl i n -
D ie r e ch te Neben se i te z e ig t e inen g e f lüge l ten E ros , d e r m i t g ek reuz ten B e inen a uf e inem u n rege lmäß ig g ea rbe i -
k en t r äg t e r e i ne F acke l . S e in H aa r i s t a n d en S e i ten i n
t e ten U n te rgrund s t eh t . E r s t ü tz t s i ch m i t s e ine r l i nken
z u sammengef aß t , d e ri nd i e S t ir nf ä l l t . Um d en H a l s l i eg t
A ch se l a uf e i ne g esenk te , b rennende F acke l u nd h a t d i e
e i n Män te lchen , d a s i m R ücken h e rabweh t . D e r E ro s
k l e ine L ocken g e leg tu nd a uf d em S che i te lz ue i nem Z opf
r e ch te H and a uf s e ine l i nke S chu l te rg e leg t . D ie F acke li s t
s chau t f r on ta l a u s d em R e l ief h e rau s . S e in G e s ich t i s t
a uf e i nen S t e in g e s te l l t . Ha lb lange , d u rch v e re inze l te K e rben a ufge locker te H aa re umgeben d as G es ich t d e s
r und l ich u nd v o l lwang ig g eb i lde t . D ie Augen w e rden v on e i nem wu ls ta r t ig a uf ge leg ten O be r l id g e rahm tu nd z e igen 9 7
t i ef g eboh r te T ränenkanä le . D ie F lüge l s e tzen s i ch a u s
D em B i ld e n t spr ich t d i e D a r s te l lung a uf d e r r e ch ten N e -
i n sgesam t d r e i L agen F ede rn z u sammen , w obe i d i e e r s ten
b en se i te . A l le rd ing s w i rk t d a s Meeres t ie r h i e r u nge lenke r .
b e iden R e ihen k l e in u nd h a lbrund g eb i lde t s i nd u nd d i e
E se n t s teh td e rE ind ruck ,d aß d i e se S e i te v on e i ner w en ige r
l e tz te R e ihe a u s l a ngen , s chma len , l a nze t tf örm igen F e -
g e sch ick ten H and b ea rbe i te t wu rde . D ie P ropor t ionen v on
d ern b es teh t .
E ro su nd Mee re s t ie rs i nd n i ch t s o h a rmon i sch u nd d i e B a -
D ie r ech te N eben se i te w iede rho l t d i e D a r s te l lung s e i ten v erkeh r t u nd u n te r sche ide t s i ch n u r i n w en igen D e ta i l s . S o h a t d e r D e lph in d u rch d i e K on t rak t ion s e ine r„ Augen b rauen" e i nen n och z o rn ige ren Au sd ruck . D e r E ro s i s t b eweg te r d a rges te l l t . B e ide D a r s te l lungen f i l len n ahezu d a s g e sam te B i ldf e ld a u s . D ie s t i l is t isch a u swe r tba ren Me rkma le b e sch ränken s i ch a uf d i e D a r s te l lung d e rF lüge l u nd d i e K ö rpe rf ormen d e r E ro ten ( s . h i e r : V3 . S .4 3 ) .
s i s i s t g röße r a l s a uf d e r g egenübe r l iegenden S e i te . B e ide F igu ren z e igen e i ne l e ich te p e r spek t iv ische V e rkü rzung i n d en S chu l te rn . I h re F lüge l s i nd d u rch d r e i o de rv i e rR e ihen h a lb runde ru nd e i ne rR e ihe l a nze t tf örm ige rF ede rn , d i e a n d en S e i ten l e ich tn ach o ben g ebogen s i nd , a mu n te ren E nde j edoch n ach i n nen w e isen , c ha rak te r is ier t . F ü r e i ne s t i l i s t i sche B eu r te i lung i s t h i er v or a l lem d e r G e sam te indruck d e r Kö rpe rbehand lung u nd d i e G e s ta l t ung d e rH aa re , d i e d u rch f e ine R i tz l in ien e i nze lne S t räh n en h ervor t re ten l ä ß t , h e ranzuz iehen ( s . h i e r : V 3 . S .4 2 ) .
3 .V ie r te l d es 1 .J h s . n .C h r .
D ie N amen d e rI n sch r if te r sche inen i m Nom ina t iv , s o d aß
S cr ina r i , C a ta logo 1 33 N r . 3 80 A bb . 3 80 .
e i n Auf t raggebe r n i ch t e i ndeu t ig z u b enennen i s t . C a iu s V a r iu s P r iscu s , S ohn d e s Au lu s , e ingesch r ieben i nd i e t r i b u sS cap t ia u nd s om i tn ich t i n Aqu i le ia g ebür t ig , w a rV e -
5 5 . Graba l tar d e s C a iu sV ar iu sP r i scu s*
t e ran i nd e r l e g io V I I IA ugu s ta . Dam i t g ehör te e r d er se l -
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 5 1438
v g l . a uch K a t . 9 1 . 9 8 u .2 32 ) . Of f enba r l i eß e r s i ch n ach
b en L eg ion a n w ie Qu in tu s C err in iu s C o rdu s ( Ka t . 3 4 ; s e ine r D ien s tze i t i n Aqu i le ia n i ede r , d a s e in g l e ichnam i -
Ka lk s te in . H . 19 B r . 8 1 T .6 2
g e r S ohn , d e r i nd e r 8 .Z e i le g enann t w ird , b e re i t s i nd i e ö r t l iche t r ibu s e i ngesch r ieben i s t . D ieser i s t a l s e i nz ige r
C (a iu s ) V a r iu [ s ] A (u l i ) f ( i l iu s ) S cap ( t ia t r ibu ) /P r i scu s v [e t (eranu s ) ] l e g ( ion is ) V I I I Aug (u s tae ) / M(a rcu s ) C orn [e ] l iu s M(a rc i ) f ( i l iu s ) /V e l ( ina t r ibu ) [ Ru ]f u s / M(a rcu s ) C o rn [e ] l iu s M (a rc i ) 1 ( iber tu s ) /C laru s I I I I I v i r
d e rG enann ten z um Z e i tpunk t d er Auf s te l lung b ere i t s v e r s t o rben u nd z wa r i mA l te r v on 2 2 J ah ren . Z uvor h a t te e r s e ch s J ah re D ien s t i n d e r 8 .P rae tor ianer K ohor te g e tan .
/V a ler ia C (a i ) [ . ]P e rgam is /C (a iu s )V a r iu [ s ] C (a i ) f ( i l iu s )
Ma rcu s C orne l iu s R ufu s , S ohn d es Ma rcu s , s t amm t a u s
V e l ( ina t r ibu ) /P r i scu s a (nnorum ) XX I I m i l (e s ) /c [ o ]hor V I I I [ p r ]ae t (o r iae ) s t ip (end iorum ) V I / M (a r cu s )
C la ru s , w a r S ev in Um j ede V erwech s lung z u v erme iden ,
d e r T r ibu s V e l ina . S e in F re ige la ssene r , Ma r cu s C or n e l iu s g i b t d e r z we i te F re ige la s sene d es M . C o rne l iu s Ruf u s ,
C orne [ l ] iu s R uf i 1 ( iber tu s ) /Man s [ue ] tu s V I v i r .
Ma rcu s C orne l iu s Mansue tu s , d er e benf a l ls S ev ir w a r , a l s P a t rona t sbeze ichnung d a s c ognomen s e ine s P a t ron s a n .
D er A l ta r i s t i n L äng sr ich tung g eb rochen u nd wu rde r e -
Ande rnf a l l s k önn te e r a uch a l s L iber t ine r d es z uer s t g e -
s t au r ier t . E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t . Auf d er Ober se i te b ef inde t s i ch e i ne 2 7 cm t i ef et opf f örm ige Mu l -
n ann ten F re ige la ssenen g e l ten . I n w e lche r B ez iehung V a l e r ia P e rgam is z u d en i n sch r if t l ich G enann ten s t eh t , i s t
d e , d e ren Du rchmesse r3 4 cm b e t räg t . D ie Au shöh lung i s t
n i ch t e i ndeu t ig z u k l ä ren . G . B . B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 9 22
g rob g eg lä t te t . D ie Öfnung w i rd v on e i nem c a . 3cm b r e i -
N r . 2 757 ) e rgänz t n ach C ( a i ) e i n /f i r l i ber ta . An d i ese r
t en l e ich t e rhöh ten R and umgeben . Dübe l löche r o der K lamme rung sspu ren , d i e z u r B ef es t igung e i ne r B ek rö -
S t e l le i s t d e r S t e in j edoch z e r s tör t , e s k önn te e ben sogu tf
n ung d i en ten , f eh len .
f i rf i l ia e i ngef i ig t w e rden . Andere r se i t s s p r ich t d a s g r ie -
E ine 7 b zw . 9 cm h ohe L e is te m i t R ankenve rz ie rungen
G . B . B ru s in a .0s i eh t d i eZ u sammen s te l lung d e r Namen
c h i sche c ognomen e he r f i r e i ne F rau l i be r t ine r H erkunf t .
f aß t d en A l ta r schaf t o ben u nd u n ten e i n . D re if ingr ige
d es M . C or n e l iu sC larus u nd d e rV a ler ia P e rgam is a l sZ e i -
L o tusb lä t te rw ech se ln s i ch m i t f in fb lä t t r igen r unden B lü -
c hen f ü r e i ne e he l iche V e rb indung d e r b e iden a n .
t en , d i e z u sä tz l ich v on h a lb runden B lä t te r n um rahm tw e r d en , a b .
Wende v om 1 .z um 2 .J h . n .C h r . G . B . B ru s in , Aqu i le ia . ( 1929 ) 6 7 Abb . 3 9 ; P . Gu ida ,
D ie R ahmung d es A l ta r schaf t sb e s teh t a uf d r e i S e i ten a u s
Aqu i lNo s t 3 4 , 1 963 , Abb . 6 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 32 N r .
e iner L e is te u nd e i nem b re i ten K yma .
3 78 A bb . 3 78 ; I n sc r .Aqu i l . 2 757 .
D ie l i nke N eben se i te z e ig te i nen g e f lüge l ten E ros , d e ra uf e inem Mee re s t ie r r e i te t . E s h a t e i nen g re if enähn l ichen Kopf , v on d em d ünne F äden w ie B a r thaa r h e rabhängen ,
5 6 . G raba l tar d e s Luc ius Can t iu s F ruc tu s*
d i e d e r E ros a l s Z üge l b enu tz t . S e in s ch langenf örm ige r L e ib e nde ti ne i ne rD e lph in f losse . D a sH aa rd es E ro sl i eg t
HE : S .E g id io , ö s t l ich d e r S t raße n ach Emona .
e ng am K opf a n , b i lde t i m S t irn - u nd S ch läf enbe re ich e i -
D a s G raba rea l w a r 5 , 45 x 9 ,2 5 m g roß u nd d e rA l ta r
n en w e l l igen K on tu r u nd e nde t i m N acken i n e i ne r L ok -
w a r a l s H aup tmonumen t a uf e i ne r g emauer ten B as is
k en s t rähne . Auf d em O be rkopf i s t e i n f l ache r S che i te l -
a m K opf d es G rabbez irkes a ufges te l l t .
z opf z u e rkennen . D ie S zene i s t a uf e i nem u nruh ig , v on
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 5 2823 K a lk s te in . H . 16 B r . 6 9T .7 0 G es im s H . 3 7 B r . 8 6
r unden F ormen g epräg ten Un te rgrund p l az ier t . 9 8
L (uc iu s ) C an t iu s /L (uc i ) 1 ( ibe r tu s ) F ruc tu s /n ego t ia to r / h i c s i tu s e s t /L (uc iu s ) C an t iu s /V e r i 1 ( iber tu s ) Apo l lon iu s .
3 .V ie r te l 1 .A . n .C h r . G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 5 1 ; A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 3 08 ; P . Gu ida , Aqu i lNo s t 3 4 , 1 963 , 1 18
D e r A l ta r i s t i n d r e i g roße S tücke g ebrochen u nd w e is t
Abb .4 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 32 N r . 3 77 A bb . 3 77 ; C . R eu s -
a n d e r B a s i s u nd d en v or spr ingenden R e l ief te i len Ab -
s e r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 23 ; I n scr .Aqu i l . 7 13 .
s t oßungen a uf . Auf d e r Obe r se i te f i nde t s i ch i nd er M i t te e i n 2 5 cm t i ef e s L och m i t e inem Du rchmesse r v on e ben f a l ls 2 5 cm . D a s I nne re d er Ö ffnung i s t n u rg rob m i t d em Me iße l b ea rbe i te t . E in c a . 1 cm b re i ter R and , l e ich t e r -
5 7 . G raba l tarf ragmen t*
h öh t , umg ib td i e Ö f fnung , d i eu r sprüng l ich z u r Aufnahme v on A sche b es t imm t w a r . D re i Dübe l löche r , z we i d avon
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
m i t n ach h in ten f üh renden Gußkanä len ,
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 1 250
d i en ten z u r
B ef e s t igung e i ne rB ek rönung . D iese k ann s i che ra l s P y ra -
K a lk s te in . H . 2 8 B r . 5 5 T .2 5
m ide m i t a bsch l ießendem P in ienzapf en e rgänz t w e rden . D en P in ienzapf en f and man i n d e r ö s t l ichen E cke d e s
E s h ande l t s i ch um d a s r e ch te N eben se i tenf ragmen t e i ne s
G raba rea l s . D ie R ück se i te i s t s o rgf ä l t ig g eg lä t te t —d a s
G raba l ta r s , d essen S chaf t d u rch L e is te u nd K yma g e -
u n te re P rof i l s oga r v o l ls tänd ig a u sgea rbe i te t —d a s o be re
r ahm t i s t . E rha l ten s i nd K opf u nd O be rkö rpe re ine s E ro s ,
P rof i l i s t a ngedeu te t .
d e r a na log z u d en v o rhe rgehenden D a r s te l lungen w oh l a uf e i nem D e lph in o de r Meerwe sen r e i tend z ud enken i s t .
D e rA l ta r wu rde i nd e r zwe i ten H ä lf t e d er s echz ige r J ah r en w e i tgehend r e s tau r ier t u nd a n s e inen h eu t igen P la tz
D er Körpe r d es E ros i s t k räf t ig u nd g ed rungen g eb i lde t ,
g e s te l l t .
e i nze lne Mu ske lpar t ien t r e ten h ervo r . D ie Körpe robe r f l äche w e is t , w ie Ho lz schn i tzwe rk , v i e le k le ine v on -
E ine b r e i te L e is te , e i n Wu ls t , e i n f a l lendes Kyma u nd e i n
e i nande r a bgese tz te F lächen a uf . D a s A uge m i t d e r
h a lbe s K yma b i lden d en S ocke l . Ü be r d em S chaf tb i lden
g eboh r ten P up i l le i s t d u rch z we i a ufge leg te Wü ls te
K yma , L e is te u nd e i n b re i teres K yma d en o be ren Ab -
g erahm t , d i e z um Augapf e l h in a b f lachen u nd k an t ig
s ch luß . D e r A l ta r schaf t i s t n u r a uf d e r V orde r se i te d u rch
umbrechen . D re i K o rkenz iehe r locken f a l len , d a s Oh r
L e is te u nd s chma le s K yma g e rahm t .
b edeckend , i n d en Nacken , e i n S che i te lzopf an sa tz i s t
Auf d en u nge rahm ten N eben se i ten f ü l l t d i e D a r s te l lung
a uf d er S t irn z u e rkennen .
e i ne sE ro sm i te i nem K e tos f a s td a sg e sam te B i ldf e ld . D ie
Zwe i te H ä lf te d es 1 .. T h s .
r e ch te , b e sse r e rha l tene S e i te z e ig t a uf e i ner d u rch r unde wu ls t ige F ormen g ekennze ichne ten S tandf läche e i nen
S cr ina r i , C a ta logo 1 33 N r . 3 79 A bb . 3 79 .
K e to s m i t d rachenähn l ichem K opf u nd s cha rf en Z ähnen . S e ine s p i tzen N acken f lossen s i nd s t e i l a ufge r ich te t , s e in s ch langenf örm ige r S chwanz meh rf ach a ufger inge l t . An
5 8 . G raba l tar d e s L uc iu sA lf iu s S ta t iu s*
s e inem Un te r le ib b ef inden s i ch g ezack te F lossen . Auf d em R ücken d e s K e to s s t eh t a uf rech t , i nw e i t a u sgre if en -
HE : Aqu i le ia , V ia P e t rada
d e r S ch r i t t s te l lung e i n g e f lüge l te r E ros , d e r m i t s e ine r
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 5 2247
r e ch ten H and d i eZ üge l h ä l tu nd m i td e rl i nken e i ne G er te
K a lk s te in . H . 2 10 B r . 2 00 T . ?
s chw ing t . K opf u nd O be rkörpe r s i nd z e r s tör t . S e ine F lü g e l s i nd am I nnenkon tu r d u rch z we i R e ihen b re i te r , h a lb -
A rka ia C (a i ) f ( i l ia ) /T e r t ia u xo r / Maxuma L (uc i ) f ( i l ia )
r unde rF ede rn g eb i lde t , v on d enen s i ch e ine e i nze lne R e i -
ma te r /L (uc iu s ) A lf iu s L (uc i ) f ( i l iu s ) /S t a t iu s v ( ivu s ) /
h e s chma le r , l a nze t tf örm ige r F edern a bspre iz t .
s i b i e ts u is l i b (er t is ) l i be r tabu s /S t a t ia A lf ia L (uc i ) f ( i l ia )
D ie l i nke N eben se i te z e ig t d a s g l e iche Mo t iv m i tV a r ia t io -
s o ro r S ecunda C ae s ia M (a rc i ) f ( i l ia ) s o ro r /G a l la C aes ia
n en . S o h ä l t d e r E ros d i e Z üge l m i t d e r l i nken H and u nd
M(a rc i ) f ( i l ia ) s o ror /l o c (u s ) i n f r (on te ) p (ede s ) XV I i n
s chw ing td i eG er te m i ts e ine rr e ch ten . D ie Kö rper d e rE ro -
a gr (o ) p (ede s ) XX h (oc ) m (onumen tum ) h ( e res ) n (on )
t e n s i nd s chma lg l ied r ig u nd s ch lank g eb i lde t . D a r in u n te r -
s ( equ i tu r ) .
s che iden s i e s i ch —w ie a uch d i eE ro ten a uf d em A l ta rK a t . 5 5 —v on d en ü b r igen E ro tenda r s te l lungen i n Aqu i le ia , d i e
D e r A l ta r i s t a u s meh re ren g roßen F ragmen ten z u sam -
d en k i nd l ichen C ha rak te r d e r E r sche inung i n d en V o rde r -
menge se tz t u nd i m R ahmen r e s tau ra tor i sche r Maßnah -
g rund s t e l len ( zu rD a t ierung v g l . h i e r : V3 . S .4 2 ) .
men e r gänz t w o rden . E rb e s tand u r sprüng l ich a u s m eh re -
Au sd e rI n sch r if tg eh th ervo r , d aß L uc iu s C an t iu sF ruc tu s ,
r en P la t ten , d i e e n twede r a l s V e rk le idung e i ne s g emauer ten C o rpu s d i en ten o de r e i nen R aum um sch lo s -
e i n F re ige la s sene rd e s L uc iu s , h i e rb eg raben l i eg t . E rw a r
s en u nd s om i ta uf e i nem i nd en B oden e i nge la ssenen S ok -
K aufmann . D a s c ognomen F ruc tu s b edeu te t i n d e r Übe r -
k e l mon t ier t w a ren ( vg l . I n sc r .Aqu i l . 7 32 m i t Abb . )
s e tzung s ov ie l w ie F ruch t i m S inne v on E r t rag . Mög l i c herwe ise h ande l t e s s i ch b e i d i esem Namen um e i n s i g num , d a s L . C an t iu s e r s t s pä te r s e inem Namen
E ru n ter sche ide t s i ch i nG röße , F orm u nd D eko ra t ion v on
h inzuf t ig te , d a e s e i nen A spek t s e ines B eruf es a ufgre if t .
O r thos ta ten re ihe e rheb t s i ch d e r mäch t ige A l ta r schaf t ,
L uc iu s C an t ius Apo l lon iu s , F re ige la ssene r d es V e ru s , h a t
d er i n e i ne r Höhe v on 10 cm d u rch e i n Mäande rband
d en A l ta r a uf s te l len l a ssen .
g e te i l t i s t . D a rübe r b ef inde t s i ch d e r H aup t te i l d e r I n -
a l len ü b r igen A l tä ren Aqu i le ia s . Auf e i ne r z we is tuf igen
9 9
s ch r if t . Übe r d er I n sch r if t b i lde t e i n T r ig lyphenf r ie s d i e V erb indung z um G es im s . D ie Zw ischen räume d e sF r ie se s
5 9 . G raba l tar d e s P ubl iu sV e t t ic iu sV i tal i s*
s i nd m i t B uk ran ien , O pf e r scha len u nd v e r sch iedenen
HE : Zw ischen Aqu i le ia u nd T e rzo 1 911 g efunden .
B lü ten g e schmück t . D ie B uk ran ien w e isen a uf d e r S t irn
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 2 493
F e l lres te a uf , d i e d u rch k l e ine K e rben g ekennze ichne t
K a lk s te in . H . 1 04 B r . 4 5 T .3 1 S chaf tB r . 3 5 T .2 8
s i nd . D ie V e rz ierung d e r Hörne r e r f o lg t m i t B ändern , d e r en g ed reh te E nden a n d en S e i ten h e rabhängen .
D ( i s ) M(an ibu s ) /P (ub l io ) V e t t ic io /V i ta l i .
Un terha lb d es Mäande rbande s s i nd We rkzeuge d a rge s t e l l t , d i e e i nen H inwe is a uf d en B eruf d e s V e r s to rbenen g eben k önnen . Man e rkenn t e i nen Maß s tab ( r egu la ) , e i ne S e tzwaage ( l ibe l la ) , e i nen Z i rke l m i t g e raden A rmen ( c irc inus r e c tus ) , e i nen W inke l ( norma ) u nd e i n B ünde l S t if te ( s t i / i ) . D ie D a r s te l lung d i e se r G egen s tände l ä ß t v ermu ten , d aß d er V e r s to rbene e i nen B e ruf a u s d em B ere ich d e s B auhandwe rk s a u süb te . E r w a r v i e l le ich t Mau re r o de r A rch i tek t ( zu r D eu tung d e s B eruf s s .h i e r : W3 .2 .2 . S .2 8 ) .
S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung s i nd a u se inem B lock g ea r b e i te t . D ie B ek rönung b es tand e hema ls a us e i nem a uf S chaf tbre i te e i ngezogenen B lock , v on d em h eu te e i n g ro ß e s S tück d e rr e ch ten S e i te f eh l t . Auf d er Ober se i te f i nde t s i ch e i ng roße sq uad ra t ische sL och m i te inem n ach h in ten f ih renden Gußkana l . D e rA l ta ri s t a n d e rV o rde r se i te s o rgf ä l t ig g ea rbe i te t . E ine b re i te L e is te , e i n Wu ls t , e i n f a l lendes K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l . D a rübe r e rheb t s i ch d e r u nge r ahm te A l ta r schaf t , v on d em a u s e i ne K eh le , e i n s t e igen -
E s i s t d enkba r , d aß L .A lf iu s S t a t iu s s e lb s t d i esen G raba l -
d e sK yma u nd e i ne L e i s te z u rB ek rönung ü ber le i ten . Auf -
t a r e r r ich te t h a t . Daf ü r s p r ich t d i eT echn ik , b zw . d i e B au -
f a l lend
w e ise d es A l ta r su nd s e ine F orm , d i ev on e i ne ri nd iv idue l -
H andbre i t a uf d en N eben se i ten v o l l s tänd ig a u sgea rbe i te t
i s t ,
d aß
d i e u n te ren
P rof i le
n u r
e twa
e i ne
b ekann te
s i nd . D e rR es t i s tn och i m S t e in v e rbo rgen , b zw . m i t d em
A l ta rgrundf orm wu rde m i t a r ch i tek ton ischen E lemen ten
Z ahne isen g rob g eg lä t te t , w obe i d i e o be ren P rof i le v o l l -
l en
G e s ta ltungswe ise
z eugen .
D ie
k omb in ier t . D e rT hese Z imme r s( s .u . 1 71) , d aß e ss i ch um
s t änd ig a u sgef i ih r t wu rden . E s s che in t , d aß d e r A l ta r i n
e in Mau so leum h ande l t , k ann n i ch t z uges t imm t w e rden .
u nf e r t igem Z u s tand s e inem B e s i tze r ü bergeben u nd a uf -
D ie e rha l tenen T e i le d e r O be r se i te w e isen k e ine w e i te ren
g e s te l l t wu rde .
B ea rbe i tung sspu ren a uf , w ie s i e b e i e i nem Un te rbau R he in Mau so leum v orau szu se tzen s i nd . D ie F orm d es A l ta r s e n tspr ich t d em T ypu s d e s d or ischen A l ta r s , w ie s chon H . Gabe lmann B Jb 1 77 , 1 977 , 2 05 .208 b eobach te te .
D a rauf w e isen a uch d i e D e lph inda r s te l lungen a uf d en N eben se i ten h in . Wäh rend d e r D e lph in a uf d er r e ch ten N eben se i te s o rgf ä l t ig a u sgea rbe i te t wu rde — l e d ig l ich d i e l e tz te G lä t tung d e r O ber f läche u nd d es H in te rgrunde s
D ie Namen a uf d er I n sch r if t s i nd s äm t l ich i m Nom ina t iv g egeben . L uc iu s A lf iu s S t a t iu s , S ohn d es L uc iu s , s e ine F rau A rka ia T er t ia , T och te r d e s C a iu s u nd s e ine Mu t ter Maxuma , T och te r e ine s L uc iu s , s t e l l ten s i ch u nd d en I h r en u nd d en F re ige la ssenen d i esen A l ta r a uf . D a s vh i n te r
f eh len z u r F er t ig s te l lung — i s t d e r D e lph in a uf d e r l i nken N eben se i te z wa ri nd e r An lage z u e rkennen , d och s i nd d i e D e ta i l s n och n i ch t a ngegeben . A l le rd ings w a r h i e r d i e A rbe i t am P rof i lu nd d e rG lä t tung d e sH in te rgrundes w e i t e r f o r tgesch r i t ten .
d em Namen d es A lf iu s S t a t iu s b edeu te t h i e r e n twede r ,
D e rA l ta r w e i s t e i ne s o rgf ä l t ig a u sgef i ih r te I n sch r if t a uf ,
d aß e r b zw . d i e z uvo r G enann ten n och l e ben o de r e s i s t
w a s a uf s e ine Auf s te l lung s ch l ießen l ä ß t .
d er e r s te T e i l d er F orme l v i vu sf ec i t g eme in t , w obe i d e r zwe i te T e i l n i ch t a usge sch r ieben wu rde . E rwähn t w e rden a uße rdem d i eT och ter d e sA lf iu s S t a t iu s , S ta t ia A lf ia ,u nd zwe i
S chwes tern ,
S ecunda C ae s ia u nd G a l la C ae s ia ,
E r i s t d en Manen d e s P ub l iu s V e t t ic iu s V i ta l is g ewe ih t . Wegen d e r We ihung a nd i e Manen i s te ine E n t s tehung v or d em E nde d e s 1 .J h . n .Ch r . n i ch t w ah r sche in l ich .
b e ide T öch ter d es Ma rcu s u nd w ah r sche in l ich H a lb -
E nde 1 .J h . n .C h r . o der s pä te r .
s chwes tern d es L .A lf iu s S ta t iu s . D ie E rben h a t ten ,d e rI n s ch r if t z uf o lge , k e inen An spruch a uf d i e Nu tzung d i e se r
I n sc r .Aqu i l . 1 615 .
G rabs tä t te , d eren Maße m i t 1 6 x2 0 F uß a ngegeben w i rd .
6 0 . G raba l tar d e s C a iu sV i tul iu s P r iscu s*
D ie Da t ie rung a n d en Anf ang d es 1 .J h s . n . C h r . e r g ib t s i ch z um e i nen a u s d e r A l ta rf orm m i t d em d or ischen
HE : Aqu i le ia , S .E g id io 1 902
F r ies , d e r V o l lkop fbu l c ran ien z e ig t , u nd z um a nde ren a u s
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 189
d er Anordnung u nd d en Angaben d e rN amen a uf d em I n -
K a lk s te in . H . 1 50 B r . 9 0 T .7 5 S chaf t : H . 7 0 B r . 6 3 T .6 5
s chr if tenf e ld ( s . h ier : V I .4 . S .5 4 ) .
C (a iu s ) V i tu l l iu s P r i scu s /v ( ivu s ) f ( ec i t ) s i b i e t s u is /
Anf ang 1 .J h . n . Ch r .
C (a iu s ) V i tu l l iu s C (a i ) 1 ( iber tu s ) F e l ix /B a rb iae U r su lae G . B . B ru s in , FA 1 3 , 1 958 , N r . 4 085 Abb . 6 9 .70 ; d e r s .
c on iug i /l i b (er t i s ) l i b (er tabu s )q (ue ) e or (um ) /e xac isc la -
Aqu i le ia C h iama , 1 959 , 7i f . ; d e r s . A rch iv io V ene to 8 4 ,
t u rn r e s t i tu i t .
1 968 , 2 3 A bb . 7 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 36 N r . 3 91 A bb . 3 91 a . b ; W . G a i tz sch , R öm ische Werkzeuge ( 1978 ) 1 8 ; G .
D e rA l ta ri s t m i t S ocke l u nd B ek rönung a u s e i nem B lock
Z imme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 1 7 1 N r .
g ea rbe i te t . Auf d e r O be r se i te b ef inde t s i ch i n d e r M i t te
9 5 ; C . Z accar ia , AAAd 2 5 , 1 989 , 1 39 i f ; I n sc r .Aqu i l . 7 32 .
e i ne f l ache u n r ege lmäß ig g ea rbe i te te Mu lde , b e i d e r e s 1 00
s i ch mög l icherw e i se um d i e A ba rbe i tung f ü r e i ne V er t ie -
n ach h in ten h in a bgea rbe i te tz u s e in . E ine Ö f fnung Eh d i e
f ung h ande l t , d i e d i e A sche a ufnehmen s o l l te . S i e wu rde
A sche i s t v o rhanden .
j edoch n i ch t f e r t igge s te l l t .
Auf d en u nge rahm ten A l ta r schaf t f o lgen e i n K yma u nd
E in b re i te r S ocke l , e i ne L e is te , e i n Wu ls t u nd e i n f a l len -
e i ne L e i s te , d i e z u e i nem f l achen r e ch teck igen B lock
d e s K yma b i lden d i e A l ta rba s is . Ü be r d em u nge rahm ten
ü be r le i ten , d e r a n d en E cken m i t p a lme t tenverz ie r ten
A l ta r schaf t l e i ten e i n K yma , e i ne L e i s te u nd e i n w e i te res
Ak ro te ren g eschmück t i s t . Zw ischen d en E ckpa lme t ten
K yma z u d e r a uf A l ta r schaf tb re i te e i ngezogenen B ek rö -
b ef inde t s i ch a n d en S e i ten e in P f e if en s tab m i t k l e inen
n ung ü be r .
S chuppen . Auf d e r V o rde r se i te i s t d i ese r z um T e i l d u rch
S i e b e s teh t a u s e i nem f l achen , r e ch teck igen B lock , d e ra n d en E cken m i t a ufge se tz ten , p a lme t tenve rz ier ten Ak ro te r en
g eschmück t
i s t .
D ie
V e rb indung
z w i schen
d en
P a lme t tenak ro te ren e r f o lg t i n F orm e i ne s P f e if en s tabe s , d e r h in te r h a lb runden S chuppen h ervo rkomm t ( vg l . z u ä hn l iche r Ak ro te rbek rönung d i e A l tä re K a t . 6 1 . u nd 7 9 ) .
z w e i v o rgeb lende te G egen s tände v e rdeck t . B e ide G egen s t ände s i nd d i agona l z um P rof i l a pp l iz ie r t . D e r r e ch te i s t a l s B uch ro l le z u d eu ten . D e r v om B e t rach te r a u s l i nke G egen s tand e r sche in tz udem v erkü rz t d a rges te l l t . E s h an d e l t s i ch um e i nen G egen s tand , w ie e rä hn l ich a uf e i nem A l ta ri nP o la , K a t . 1 9 , e r sche in t . H ie r w ie d o r t h ande l t e s s i ch w oh l um e i n a u s m eh reren T äf e lchen z u sammenge -
D ie R ände r d er N eben se i ten s i nd e twa e i ne H andb re i t
s e tz te s B uch ( zu d en D eu tungsmög l ichke i ten s . h i e r :
s o rgf ä l t ig
I V .3 .2 .2 . S .2 2 ) .
g eg lä t te t ,
w äh rend d i e
„ B i ld f lächen" n och
d eu t l iche Z ahne isen spu ren d e r A ba rbe i tung a ufwe isen . D ie V e r t iefung a uf d e r A l ta robe r se i te w e i s t d a rauf h in , d aß d a s S tück u r sprüng l ich w oh l a l sA schena l ta rv orge se h en w a r , d e r Auf t raggebe rb zw . K äuf e rj edoch e i nen e i n f a chen A l ta r b evo rzug te . Auf d e rV o rde r se i te , u n te rha lb d e r I n sch r if t , i s t e i n Hund m i t e i ngekn ick ten H in ter läuf en d a rges te l l t . E r w ende t d en K opf n ach h in ten , s e ine Oh r en s i nd a ufme rk sam g e s p i tz t . Um d en H a ls t r äg t e r e i ne G locke ( Vg l . z u d i e ser D a r s te l lung e i nen We ihea l ta r a n S i lvanu s a u s R om , Mu s eo N az iona le R omano . An ton io G iu l iano ( H r sg . ) [ 1984 ] 1 / 7 , 11 6N r . I4 ,d e ra uch e i nen H und a uf d e rV o rde r se i te a bb i lde t . Z u D a r s te l lungen v on Hunden s .T oynbee , An i ma ls 1 02 i f . ; E . S ch raudo lph , R öm ische G ö t te rwe ihungen m i t R e l ief schmuck a u s I t a l ien ( 1993) 1 82 , S2 3 T af . 1 7 . ) .
D ie A rbe i t i s t ä uße r s t s o rgf ä l t ig a u sgef üh r t , d i e s g i l t s o w oh l f ü r d i e r e l ief ier ten T e i le d es A l ta r s , a l s a uch f ü r d i e R es te d e r I n sch r if t . Au s d e rI n sch r if t g eh th ervor , d aß d e rV e r s to rbene , E u re s , 2 2 J ah re a l tw a r . E r muß a ufgrund d e rf eh lenden F i l ia t ion u nd w e i te re r Namen a l s S k lave d es L uc iu s I un iu s G ra tu s b eze ichne tw e rden u nd h a t te d i eP os i t ion e i ne s a c tor i nne . A c tor b eze ichne t h i e r d en B eruf e i nes V erwa l te r s . E ine V e rb indung z u d en d a rge s te l l ten G egen s tänden i s t b e i d i e se r I n terp re ta t ion d u rchau s d enkba r . M i t te 1 .J h . n .C h r . E . Ma ion ica , MCC 1 9 , 1 893 , 6 1 N r . 4 9 ; G . B . B ru s in , Aqu i le ia eG rado ( 1952 ) 16 N r . 6 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 36 N r . 3 90 A bb . 3 90 ; I n sc r .Aqu i l . 6 96 .
D ie I n sch r if t g i b t a n , d aß C a iu s V i tu l l iu s P r i scu s s i ch s e lbs t u nd d en S e inen d en A l ta r a ufge s te l l t h a t . C a iu s
6 2 . G raba l tar d e sE unu s*
V i tu l l iu s F e l ix , d e r F re ige la ssene d e s C a iu s , h a t f ü r B a r b ia U r su la , s e ine F rau , d i e F re ige la ssenen u nd d e ren Nachkommen d en A l ta r , d e r v o rhe r z e r s tör t w a r , w iede r h e rge s te l l t . D e r I n sch r if t z uf o lge i s t d e r A l ta r n ach e i ner
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 8 7 B r . 4 5 T .3 4
v o rau sgehenden Z e r s tö rung ü be ra rbe i te t , b zw . w iede r h e rges te l l tw orden , w o rauf a uch d i e Me iße l spu ren a uf d en
E uno [ . ] /P (ub l i ) S a lv in epo [s ] /v ix i t a n (nos ) XX /f i de -
Neben se i ten , d i e u n te r sch ied l iche B uch s tabenhöhe s ow ie
l i ss imu s /s e r (? ) .
d e rg roße Abs tand z w ischen d e rv o r le tz ten u nd d e rl e tz ten Z e i le h inwe isen . F ü re i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t s -
D e rA l ta r i s t m i t S ocke l u nd S chaf t i s t a u s e i nem B lock
p unk te v or .
g ea rbe i te t . Auf s e iner O be r se i te i s t e i ne f a s t 3 0 cm t i ef e
E . Ma ion ica i n : F e s t sch r if t f .J .0 . H i r schf e ld ' s 6 0 . G e -
Ö f fnung f i rd i eA sche i nd en A l ta re i nge la s sen . Am h in te -
b u r t s tag ( 1903 ) 3 60 N r . 2 ;S cr ina r i , C a ta logo 1 27 N r . 3 62
r en l i nken R and f i nde t s i ch e i n q uad ra t ische s Dübe l loch .
Abb . 3 62 ; I n scr .Aqu i l . 1 647 .
D ie v o rde re r e ch te E cke d e s A l ta r s f eh l t , s o d aß d i e Öf n ung a uch v on v o rne z u s ehen i s t . D en o be ren A bsch luß b i lde t e i ne f l ache r e ch teck ige P la t -
6 1 . G raba l tar d e s Eure s*
t em i t a uf ge leg ten Ak ro te ren . E ine B ek rönung i s t z u e r -
HE : Aqu i le ia , L oc . B acc l ina b e i S igno re G . Ma s t re l la .
g änzen .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 7 69
D e r S chaf t i s t u nge rahm t , d i e Neben se i ten z e igen k e ine
Ka lk s te in . H . 4 5 B r . 4 9 T .2 8
D eko ra t ion .
E u res L (uc i ) I un i /G ra t i a c to r /a nn (os ) XX I I —.
Au sd e rI n sch r if tg eh th e rvo r , d aß d e rV e r s torbene , E unu s , 2 0 J ah re a l tg ewe sen i s t . E rw i rd a l sN ef f e o de rE nke l d e s
E rha l ten i s t l e d ig l ich d a s o be re D r i t te l d e s A l ta r s . D ie
P ub l iu s S a lvu s b eze ichne t . D ie l e tz ten d re i B uch s taben
Ober se i te , am ä uße ren R and d un lde r v erf ä rb t , s che in t
s i nd i nd i e sem Z u sammenhang s chwe rz ud eu ten . E sk ann 1 01
s i ch e i ne r se i t s um d i e A bkü rzung d e r t r ibu s S e rg ia h an d e ln , w obe i d i e P laz ierung a n d i e se r S t e l le s eh r u nge w öhn l ich i s t . Ande re r se i t s k ann a uch s er vus f i r S k lave g eme in t s e in , w om i t h i e r d e r n amen lo se S t if te r i d en t if i z i er t w ä re .
Anf ang 3 .J h . n .C h r . G . B . B rus in , Aqu i lNos t2 2 , 1 951 , 2 3 i f ; EO e lmann , S tu d i Aqu i le ies i . Of f er t i aG . B . B ru s in ( 1953 ) 1 69 — 1 83 ; I n scr .Aqu i l . 4 63 .
F ü r e i ne z e i t l iche E ino rdnung s i nd k e ine Anha l t spunk te v o rhanden .
6 4 . Graba l tar d er I u l ia V a len t ina* HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
6 3 . Graba l tar d e s Qu in tus*
K a lk s te in . H . 1 05 B r . 3 3 T .3 0
HE : A qu i le ia , V ia Ann ia , R ich tung C onco rd ia u nd A l t ino AO : A qu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 7?
D ( is )
K a lk s te in . H . 8 7 B r . 3 0 T .2 7 G e sam t - H . 1 26
[ c a ]r is [s imae ]
M(an ibu s )
/I u l iae
/ T ( i tu s )
/V a len t in [ae ] Au re l [ iu s ]
/c on ( iug i )
/ Ap ron ( iu s )
/
v e t (eranu s ) Aug (u s t i ) /v ( ivu s ) f ( ec i t ) e ts i b ( i ) . D ( i s )
M (an ibu s )
/Q u in to / a l umno / S a tu rn inu s
/
Aug (u s t i ) n (os t r i ) /a d iu ( to r ) /t a bu l (a r iorum ) r ( a t ion is )
D e r A l ta r i s t a u s e i nem B lock g ef e r t ig t . D e r u n te re T e i l d es u n rege lmäß ig b ehauenen S ocke l s w a r v e rmu t l ich
p (a tr imon i i ) .
d i rek t i n d en B oden e i nge la s sen ( zu r Auf s te l lung s i ehe E rha l ten h a t s i ch d e ra u s e i nem B lock g ea rbe i te te s ch lan -
h i e r S .5 ) . D e r a uf d re i S e i ten m i t d em Z ahne i sen g eg lä t -
k e A l ta r , a uf d essen O be r se i te m i t H i lf e z we ie r Me ta l l -
t e te , u nge rahm te S chaf t z e ig t a n d e r l i nken K an te e i n ige
k l ammern e i ne z y l inde rf örm ige U rne b ef e s t ig t i s t . Auch
B es toßungen . Z udem f eh len T e i le d e r R ück se i te .
d eren D ecke l w a r m i t d e r U rne i nd e r se lben A r t v e rbun d en . I m S ocke l h aben s i ch r e ch t s u nd l i nk s K lamme r s pu ren R h-d i e B ef es t igung d es C ippu s m i t e i nem F unda men t e r ha l ten , d a s w oh l u n ter d em B odenn iveau l a g u nd e twa sg röße ra l s d i e S t andf läche d e sA l ta r sw a r . D ie B ef e s t igung d e r Me ta l lk lammern a n d i e sem F undamen tb lock u nd d i e g robe B ea rbe i tung d e r u n te r s ten S ocke lzone w a r en f ü r d en B e t rach te r n i ch t s i ch tba r .
D ie I n sch r if t g i b t a n , d aß T i tu s Au re l iu s A p ron iu s , e i n V e teran , s e ine r F rau I u l ia V a len t ina u nd s i ch s e lbs t d en A l ta rz u L ebze i ten a ufge s te l l th a t . S e ine F rau i s tm i t d em A t t r ibu t c ar i ss ima b e leg t . D e r Au sdruck v e ter anu sA ugu s t i b eze ichne t a uch d i e e hema l igen M i tg l iede r d e r s t äd t i s chen K ohor ten ( vg l . : H . F re i s , D ie c ohor te s u rbanae . 2 1 . B e ihef tB Jb ( 1967 ) 5 5 i f ; v g l . a uch K a t . 1 7u nd 1 04 ) . E ine D a t ie rung sh i lf e i s t d adu rch j edoch n i ch t g egeben .
E ine s chma le S t andf läche , e i n Wu ls tu nd e i nK yma b i lden d en A l ta r sock e l . D abe i s i nd S t and f läche u nd Wu ls t d u rch e i ne t i ef e R i l le v one inande r g e t renn t . E ine s chma le L e i s t e u nd e i n b re i tes K yma l e i ten z um o be ren Absch luß ü be r , d e r a u s e i ner s chma len v o rk ragenden L e is te u nd e i n em a uf A l ta r schaf tb re i te e i ngezogenen B lock b es teh t .
6 5 . Graba l tar d er P e t i l ia I us ta* HE : V ia I u l ia Augu s ta w es t l ich v on Aqu i le ia . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 4 7 K a lk s te in . H . 11 B r . 5 5 T .4 9 S chaf tH . 6 7 B r . 4 2 T .4 1
D e r S chaf t i s t u nge rahm t . Übe ra l l am D enkma l s i nd d i e S pu r en d e s Z ahne isen s d eu t l ich z u e rkennen . D ie B uch -
D ( is ) M(an ibu s ) /P e t i l iae /I u s tae /a nn (o rum ) XV I I I /
s t aben s i nd u ng le ichmäß ig g ea rbe i te t .
men s ( ium ) I I d ( iorum ) X /L u s id iena /P i er i s /ma te r /
D ie I n sch r if tb eg inn t s chon a uf d em o be ren A bsch luß d es
f ( i l io ) a n (norum ) XX I .
f i l i (ae ) p i iss im (ae ) /f e c i t e t/ T ( i to ) L u s id ien (o ) S ecundo
A l ta r s . S i e b e sag t , d aß S a tu rn inu s , e i n k a iser l iche r S k la v e , d em Qu in tu s , s e inem P f legek ind , d a s D enkma l a ufge -
D ie O ber se i te u nd d i e R ück se i te d es A l ta r s s i nd k aum
s t e l l t h a t . S a tu rn inu s w a r a d iu tor t a bu lar iorum r a t ion is
g eg lä t te t . B a s i s , A l ta rkörpe r u nd bek rönung b es tehen
p a t r imon i i , d .h .e rw a rG eh i lf e d es V erwa l ter s d es k a iser -
a u s e i nem B lock . Auf d e r V orde r se i te d e s o be ren A b -
l i chen V ermögen s ( vg l . z u Ad iu to res RE I( 1894 ) 3 64 s .v .
s ch lu sses ,
Ad iu to r [ P . H abe l ] ) . G . B . B ru s in möch te d i e k a ise r l ichen
B lock , s i nd R e s te z we ie r Me ta l ls t if t e z u e rkennen , d i e
e i nem
B es i tz t i ime r , d i e z we if e lsohne i n d e r G egend v on Aqu i -
e hema ls
l e ia z u l oka l is ie ren s i nd , m i t e i ne r Z iege lb rennere i i n
K ränzen d i en ten .
V e rb indung b r ingen , d e ren E x is tenz l e tz t l ich b i s i n k on -
a uf A l ta r schaf tgröße
z u r Anbr ingung v on
e i ngezogenen
B lumeng i r landen
o de r
E in b re i ter S ocke lm i t Wu ls tu nd Kyma b i lde td i eA l ta rba -
s t an t in i sche Z e i tn achzuwe isen i s t . E rd a t ie r t d en A l ta rz u
s i s . E in w e i ter e r Wu ls t , e i n K yma u nd e i ne v o rk ragende
B eg inn d e s 3 .J h . n . C h r . a ufg rund d e ru n rege lmäß ig g e -
L e is te v e rb inden d en a uf d e r V o rde r se i te v on L e i s te u nd
a r be i te ten B uch s taben ( vg l . Aqu i lNos t 2 2 , 1 951 , 2 3 f ) .
f l achem Kyma g e rahm ten A l ta r schaf t m i t d em o be ren
E ine D a t ierung a nhand a nde rer E lemen te muß e n tf a l len .
Absch luß .
Z u b erück s ich t igen i s tj edoch d i e u ngewöhn l iche K omb i n a t ion v on s ch lankem A l ta r schaf tu nd a ufgese tz te r U rne ,
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i ne w e ib l iche u nbek le ide te
d i e i n d i e se r F orm e i nma l ig i s t u nd d i e mög l icherwe ise
G es ta l t . S ie s t eh t l e ich tp onder ie r t a uf e i ne rn u r a ngedeu -
a l s B eg inn d e r Auf lösung d e r h e rkömm l ichen A l ta r s truk -
t e ten , l e ich t h e rau sragenden L e is te . I n i h re rl i nken , a nge -
t u r g ewer te t w erden k ann .
w inke l ten H and h ä l t s i e e i nen z ar ten , m eh rb lä t t r igen 1 02
Zwe ig , m i t d e r h erun te rhängenden r e ch ten f aß t s i e e i nen
Nu r d i e V o rde r se i te i s t d u rch e i ne L e i s te u nd e i n e i nf a -
Z ipf e l i h re s G ewandes . D ie se sb es teh t a u s e ine r s chma len
c he s Kyma g e rahm t .
S t of fbahn , d i e h in te r i h ren B e inen z um l i nken A rm g e -
Auf d en Neben se i ten f i nde t s i ch i nf l achem R e l ief g ea r -
f ih r t u nd d o r t i ns o rgf ä l t igen F a l ten ü be r d i e l i nke A rm -
b e i te t , d i e d e ta i lge t reue D a r s te l lung e i n ige r Me tzge r -
b euge g e leg t i s t . Am u n te ren R and d e s S cha ls b ef inde t
w e rkzeuge , n äm l ich e i n b re i tes H ackme s se r , e i n Me sse r
s i ch e i n G ew ich t . D e rK opf d e rF igu ri s tz e r s tör t , e rkenn -
m i t g ebogene r S chne ide u nd e i n D oppe lhaken . D e r R e -
b a r s i nd n och d i e H aa re , d i e i n e i ne r s anf ten We l le d a s
l i efgrund i s t m i t d em Z ahne i sen g l e ichmäß ig b ea rbe i te t .
G e s ich t r ahmen u nd i mN acken z u e i nem Kno ten z u sam -
Ähn l iche Mo t ive f i nden s i ch a uch a uf e i nem Monumen t
m engef aß t s i nd .
i nJ u l ia C onco rd ia , e rwähn tb e iG . B .B ru s in —L .Z ova t to ,
D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i nen B aum m i t v ie r k räf t i -
Monumen t i r oman i ec r is t ian i d iJ u l ia C onco rd ia ( 1960 )
g en V e rzw e igungen u nd e i nem z ar ten A s t . F orm u nd G rö -
6 2 . D e r S ocke l z e ig t e benf a l ls e i n B e i l u nd e i nen F l e i -
ß e d e r B lä t te r l e gen e i ne I den t if iz ie rung a l s F e igenbaum
s che rhaken a uf d e r V orde r se i te . E ine z e i t l iche E ino rd -
n ahe . D e r Zwe ig i n d e r H and d e r Unbe lde ide ten i nV e r -
n ung a nhand d i e se r D a r s te l lungen i s tj edoch n i ch t mög -
b indung m i t d em B aum a uf d e r g egenüber l iegenden
l i ch . Z i mme r , s .u . , h ä l t a ufg rund d e s S ch r if tb i lde s e i ne
A l ta r se i te w e isen d i e D a r s te l lung i n d en B ere ich d er
D a t ierung v or d em 2 .J h . n .C h r . n i ch tf ü rw ah r sche in l ich .
N a tu rpe r son if ika t ionen , o hne j edoch e i ndeu t ige H inwe i -
D ie se D a t ierung n imm t a uch G . B . B ru s in , I n sc r .Aqu i l .
s ea uf i h re B enennung z u g eben ( s . h i e r : I V .2 .3 . S .2 1) .
3 33 N r . 7 36 a n .
D e rc l aud i schen D a t ie rung d e sA l ta r s ,w ie v on S cr ina r i ( s .
D e r I n sch r if t a uf d em A l ta rkörpe r i s t z u e n tnehmen , d aß
u . ) v o rge sch lagen , k ann n i ch t z uge s t imm t w e rden . D a s
d e r F re ige la ssene d es L uc iu s , L uc iu s S ex t i l iu s C rescen s ,
E r sche inen d e r F orme l D i s Man ibus , d i e g eme inh in e r s t
i mT es tamen td i e Auf s te l lung d e sA l ta r sf ü rs i ch u nd s e ine
a b d em E nde d e s 1 .J h . a uf t r i t t , muß h i e r a l s e n tsche iden -
F re ige la ssenen b e s t imm th a t . D ie R e s te e i ne rI n sch r if ta uf
d e s D a t ien ing s l c r i ter ium g e l ten . ( s . a uch G . Z i mme r ,
d em S ocke l g eben d i e Maße d e s G raba rea ls a n , n äm l ich
R öm i sche B erufda r s te l lungen [ 1 982 ] 9 8 , d e r a ufgrund d i ese rF orme l f ü r e i ne E n t s tehung g egen E nde d e s 1 .J h s .
1 6 F uß F ron tbr e i te .
p l äd ie r t .
E inen s pä te ren An sa tz
a l s
d en
2 .J h . n . Ch r . ?
c l aud ischen
v e r t r i t t a uch G . B . B ru s in , I n sc r .Aqu i l . S . 5 37 . ) Un ter
C IL V 1 379 ; G . B . B ru s in , K le ine rF üh r e rd u rch Aqu i le ia
s t i l is t ischen G es ich t spunk ten i s t e ine E n t s tehung um d i e
u nd G rado ( 1956 ) 1 44 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 36 N r . 3 89
Wende v om 1 .z um 2 . I h r , d enkba r ( s . h ier : V3 . S . 4 3
Abb . 3 89 ; G . Z imme r , R öm ische B e ruf sda r s te l lungen
Anm . 4 08 )
( 1982 ) 1 03 N r . 1 3 ; I n scr .Aqu i l . 7 36 .
D e rA l ta ri s td en Manen d e rP e t i l ia I u s ta , d i e i mA l te rv on 1 8 J ah ren , 3 Mona te u nd 1 0 T agen v e r s ta rb , g ew idme t . D ie Mu t te rL u s id iena P i er is l i eß d e rt ugendhaf t en T och ter
6 7 . Graba l tar d e s Luc iu s Ap in iu sP o t i tu s*
d en A l ta r a uf s te l len . I n u n te r sch ied l ichem Buch s taben d uc tu si s te i ne Z e i le a ngef üg t , d i e e i nen S ohn v on 2 1 J ah -
HE : Aqu i le ia „ Scorpe r ta n e l la b ra ida d e l mu ro F o ra to "
r e n n amen s T i tu s L u s id ienu s S ecundu s n enn t . Auff ä l l ig
( C IL )
i s t h i e r , d aß d e r S ohn d a s n omen g en t i le d er Mu t te r t r äg t
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I n v . R .C . 4 4
( vg l . a uch K a t .69 . 18 ) .
R ö t l iche r Ka lk s te in . H . 1 30 B r . 5 8 T .5 3 S chaf t H . 9 0 B r . 4 9 T .4 7
E nde 1 . —Anf ang 2 .J h . n .C h r . C IL V 1 331 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 35 N r . 3 88 Abb . 3 88 a . b ;
L (uc io ) Ap in io /P o t i to I I I I I v i r (o ) /Mev iae F es tae /p a -
I n sc r .Aqu i l . 1 350 .
t r onae /C (a io ) A f id io C (a i ) g iber to ) /a d iu tor i v i ro /e t s i b i v ( iva ) f ( ec i t ) /Mev ia I u cunda .
6 6 . G raba l tar d e s Luc iu s S ex t il iu s Cre scen s*
D e rA l ta r i s t a u s e i nem S tück g ef e r t ig t . D ie Obe r se i te i s t s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , d i e R ück se i te n u r g rob b ea rbe i te t .
HE : Aqu i le ia , a n d e r S t raße n ach S . S t ef ano . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 4 49
E ine L e is te , e i n Wu ls t , e i n K yma s ow ie e i ne K eh le b i lden
K a lk s te in . H . 16 B r . 5 3 T .3 5
d en S ocke l d e sA l ta r s . Übe rd em S chaf tl e i ten e i ne K eh le ,
L (uc iu s )
B ek rönung m i t f l ach a uf gese tz ten Ak ro te ren ü be r . D ie
e i n s t e igende s K yma u nd e i ne L e i s te z u r e i ngezogenen S ex t i l iu s
/ L (uc i )
l i b (er tu s )
/ C rescen s
/
V o rde r se i te d e s A l ta r s m i t d e r I n sch r if t i s t o ben u nd a n
t ( e s tamen to ) f ( ie r i ) i ( u s s i t ) /l i b (er t is ) l i b (er tabu s ) .
d en S e i ten g e rahm t . L e is te u nd K yma e nden am u n te ren D e rA l ta r i s t b i s a uf d i e a bge sch lagenen S ocke l - u nd B e -
R and u nverm i t te l t i n f l achen Absä tzen . H ie r wu rde a u s
k rönung sp rof i le e rha l ten . Auf d e r Obe r se i te b ef inde t s i ch
P la tzgründen f ü r d i e I n sch r if t d i e u n te re L e is te u nd d a s
e i n D übe l loch z u r B ef e s t igung e i nes Auf sa tzes .
K yma n ach t räg l ich a bgea rbe i te t .
A l ta r socke l , körpe r u nd bek rönung m i t f l ach a ufge leg -
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i ne O pf e r scha le m i t d oppe l -
t e n Ak ro te ren b e s tehen a u s e i nem S tück . D ie Z ugehör ig -
t em R and . Auf d e r r e ch ten N eben se i te i s t e i ne s eh r s o rg -
k e i t d e s S ocke l s , a uf d em d e r A l ta r h eu te mon t ie r t i s t ,
f ä l t ig g ea rbe i te te O pf e rkanne z u s ehen . Z u sä tz l iche B in -
s che in t g e s icher t .
n enze ichnung k ennze ichne t d a s Ma te r ia l , a u s d e r s o lche 1 03
Kannen i nd er R ege l b es tehen , a l s Me ta l l . E ine D a t ierung a ufgrund s t i l is t ische r Un te r suchung i s t n i ch t mög l ich .
6 9 . G raba l tar d er Aqu i le ien s i s C a lend ina*
Mev ia I ucunda h a t L uc iu s Ap in iu s P o t i tu s u nd i h re r P a -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 3 8
t r on in Mev ia F es ta s ow ie d em F re ige la s senen d es C a iu s , C a ius A f id iu s , d en A l ta r g ew idme t . L uc iu s Ap in iu s P o t i t u s w a r s ev ir . De r F re ige la ssene C a iu s A f id iu s w i rd a l s a d iu tor v i r n ähe r c ha rak te r is ier t . Ad iu tor i s t i nd e r r öm i s chen K a ise rze i t e i ne of iz ie l le B e ruf sbeze ichnung e i n z e lner Un te rbeam te r . S ie t r e ten v e r s tä rk t a uch i nV e rb in d ung m i t l a ndw ir t schaf t l ichen B eruf en a uf , w o s i e am F uße d e r B eruf s le i te r s t ehen (W . S che ide l , G rundpach t u nd L ohna rbe i t i n d e r L andw i r t schaf t d e s r öm . I t a l ien [ 1994 ] 1 38 ) . D ie Komb ina t ion m i tv i ri s ts on s tn i ch tü be r l i ef er t u nd m i t k e inem b ekann ten B eruf sb i ld i n V e rb in d ung z u b r ingen ( vg l . RE I( 1894 ) 3 64 i f . s .v . Ad iu to r [ Habe l ] ) . E s i s t d ahe r n u r z u s peku l ie ren , d aß A f id iu s G eh i lf e d e sz uvo rg enann ten P o t i tu sb e i d e r Au sübung d e s
HE : Aqu i le ia , „ Cope r to a l mu ro F u ra to" ( C IL ) K a lk s te in . H . 10 B r . 5 1 T .4 1 D ( is )
M (an ibu s )
/ Aqu i l (e ien s is )
/ C a lend [ i ]n (ae )
/
a (nnorum ) XX I I m (en s ium )V I /Aqu i l (e ien s is ) /D a ramo n e /ma te r . D e rA l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . Auf d e rV o rde r se i te i s t e rv on e i ne rb re i ten L e i s te u nd e i n em K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd u nge rahm t u nd b i s a uf e i nen s chma len g l a t ten S t re if en a n d en R ändern m i t d em Z ahne isen b ea rbe i te t . Auf d e r L e is te , d i e d en o be ren A bsch luß b i lde t , b ef inde t s i ch z w ischen z we i r un d en Dübe l löchern f a r d i e B ef e s t igung v on Me ta l ls t if ten ,
S ev ira t s w a r . Nach e i ne r a nderen I n te rpre ta t ion l i eße s i ch
d i e e r s te Z e i le d e r I n sch r if t .
v ermu ten , d aß d i e B eruf sbeze ichnung z um N amen sbe -
D ie Auf lösung d e rI n sch r if tf o lg td em V or sch lag v on G . B .
s t and te i l g eworden i s t ( w ie w oh l a uch b e i K a t . 3 2 ) .I n w e lchem V e rhä l tn is P o t i tus z u r S t if t e r in d e s A l ta r s s t eh t , g eh t a u s d e r I n sch r if tn i ch t zwe if e lsf re i h e rvo r . Du rch d i e g eme in same E rwähnung i s t e i n E heve rhä l tn i s d e r b e iden n ich t a u szu sch l ießen . Mev ia I ucunda w a r d i e F re ige la s se n e d e r Mev ia F es ta , d i e s i e a l s P a t ron in b eze ichne t .
B ru s in , I n sc r .Aqu i l . 8 35 . D anach i s t d e rA l ta r d en Manen d er Aqu i le ien s i s C a lend ina g ew idme t , d i e 2 2 J ah re u nd 6 Mona te a l t wu rde . I h r e Mu t te r Aqu i le ien s is D a ramone s t e l l t i h rd i e sen A l ta ra uf . Auch h i e rü be rn imm t d i eT och t e r d a s n omen g en t i le d e r Mu t te r , w ie a uch a uf K a t . 6 5 u nd 18.
1 .H ä lf te 1 .J h . n .C h r .
E ine D a t ierung a b d em E nde d e s 1 .J h . n . C h r . i s t a uf g rund d e r We ihung a n d i e Manen a nzunehmen .
C IL V 9 70 ; I n sc r .Aqu i l . 5 81 .
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 1 086 ; I n sc r .Aqu i l . 8 35 .
6 8 .G raba l tar d e s Ca lm V ennon iu s Harpa s tu s* HE : Aqu i le ia . D e rA l ta r wu rde 1 897 a n e i ne rA bzwe i -
7 0 . G raba l tar d e s F irmu s*
g ung d er G räber s t raße a n d er V ia G em ina g efunden , w o s i ch a uch d e rA l ta r d es A lb iu s V i ta l is ( Ka t . 3 7 ) b ef and .
HE : Aqu i le ia , P iazza d iS an G iovann i , 1 866 .
AO : Aqu i le ia , Museo A rcheo log ico , I nv . 8 4
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . R .C . 3 0
K a lk s te in . H . 1 26 B r . 9 0T .8 0 S chaf tH . 1 23 B r . 8 5 T .6 0
K a lk s te in . H . 8 1 B r . 4 7T .4 2
C (a iu s ) V ennon iu s /C (a i ) 1 ( iber tu s ) H a rpa s tu s /V I v i r v ( ivu s ) f ( ec i t ) /Dom i t iae S ex ( t i ) f ( i l iae ) /L ong inae /u xo r i .
F i rmu s /i mp (e ra to r is s e rvu s ) /I u l iae C (a i )1 ( iber tae ) /I u c undae /ma th /p ien t iss imae .
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t m i t d em u n te ren T e i l d e r a u s
E rha l ten i s t d e rm i t S ocke l u nd o be rem Ab sch luß a u s e i -
e inem S tück g ef er t ig ten B ek rönung . Auf d e r A l ta robe r s e i te i s te i nq uer rech teck iges Dübe l loch i nd e rM i t te e i ne r f l achen k re isf örm igen V e r t iefung z u s ehen . U r sprüng l ich w a r h i e r v i e l le ich t e ine P y ram ide a uf gese tz t .
n em B lock g ea rbe i te te A l ta r . Auf s e ine r Obe r se i te h a t s i ch r e ch t s u nd l i nk s j e e i n Dübe l loch e rha l ten . I n d e r Mi t te l i eg t h eu te e i n D ecke l v on 2 7 cm Du rchme s se ru nd 5 cm Höhe . D arun te rb ef inde t s i ch v ermu t l ich d i e Ö ff in ing z u r Aufnahme d e r A sche . O b d e r D ecke l z ugehö r ig i s t , i s t
D ie V o rde r se i te d es S chaf t sm i td e rI n sch r if ti s td u r ch e i ne
n i ch t s i che rz u e n t sche iden . D ie Ano rdnung d e r Dübe l lö -
L e is te u nd e i n a u sgep räg te s K yma g e rahm t , d i e N eben -
c he r k önn te j edoch d a rauf h inwe isen , d aß u r sprüng l ich
s e i ten s i nd m i t d em Z ahne isen b ea rbe i te t .
e i n a nde re r Auf sa tz b ef e s t ig t w a r .
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervor , d aß C a iu s V ennon iu s H a r -
D e r o be re A bsch luß w i rd v on e i nem r e ch teck igen B lock
p a s tu s , d e r e i n F re ige la ssene r d es C a iu s w a r , s e ine r F rau
m i t a ufge se tz ten A l c ro te ren g eb i lde t . D ie V o rde r se i te m i t
Dom i t ia L ong ina , d e r T och te r d e s S ex tu s , d en A l ta r z u
d e rI n sch r if ti s t d u rch e i ne b re i te L e is te u nd e i n s chma les
L ebze i ten a ufge s te l l t h a t . V ennon iu s w a r s ev ir .
K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd g eg lä t te t .
L au tE . Ma ion ica s .u .w e isen d i eB uch s taben i nd a s 1 .J h .
F i rmu s , e i n k a ise r l iche r S k lave , w idme te d em Andenken
n . C h r , e i ne n ähe re E ingrenzung i s t n i ch t mög l ich .
s e ine r Mu t te r d en A l ta r . S i e w a r F re ige la ssene d e s C a iu s
E . Ma ion ica , MCC 2 3 , 1 897 , 6 9 i f . N r . 3 8 ; I n sc r .Aqu i l . 6 24 .
u nd e r lang te w oh l e r s t n ach d er G ebu r t i h r e s S ohnes d i e F re ihe i t ; a nde r s i s t d e r S ldaven s ta tu s d e s F i rmu s k aum z u 1 04
e rk lä ren . D a s n omen g en t i le d e r I u l ia I ucunda k ann h i e r
z u H aken o de r S t if t en g ehör te , a n d enen i m R ahmen d es
e i n H inwe is a uf d i e E n t s tehung i m f r ühen 1 .J h . n .C h r .
G rabku l te s B ände r , G i r landen o de rB lumen b ef es t ig tw e r -
s e in .
d en k onn ten .
F rühe s 1 .J h . n .C h r .
A uf e i ne b re i te L e i s te m i t e i ne r H oh lkeh le u nd e i nem
I n sc r .Aqu i l . 4 68 .
R und s tab f o lg t e i n s t e igendes K yma u nd e i ne K eh le , ü be r d e r s i ch d e rA l ta r schaf t e rheb t . E r i s t a uf d e rV orde r se i te d u rch L e is te , R i l le u nd e i ne w e i te re A b t reppung g e rahm t ; d arübe r e r sche inen i n umgekeh r te r A bf o lge e i ne K eh le ,
7 1 . G raba l tar d e sT hr ep tu s*
e i n f a l lende s K yma , e i ne a u s ladende L e is te s ow ie e i n a uf
HE : B e l igna b e i Aqu i le ia
s ch luß , d es sen ä uße re E cken f r e ip la s t isch a uf gese tz t s i nd .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 138 K a lk s te in . H . 8 3 B r . 5 4 T .3 0
D ie N eben se i ten s i nd u nge rahm t a be r s o rgf ä l t ig g eg lä t te t .
d i e B re i te d e s A l ta r schaf te s e i ngezogene r A l c ro te rab -
A u s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß T i tan ia C ha r is , F re i D i s /Man ibu s /T h rep t i /a nno r (um ) XV I .
g e la ssene d e s C a iu s , m i tE r laubn is e i ne s n i ch tn ähe rd ef i n i e r ten K o l leg ium s , z u L ebze i ten s i ch u nd S ex tu s T e iu s
D e rA l ta r i s t m i t S ocke l u nd o be rem Ab sch luß a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . D ie v o rk ragenden P rof i le d e s P os ta -
I a nua r iu s ,
men t su nd d e rB ek rönung a uf d e rr e ch ten S e i te d e sA l ta r s
w u rde , d en A l ta r a ufges te l l t h a t . G enann t w e rden n och
wu rden a bgesch lagen . E s f eh l t a uch d i e u n te re r e ch te
T i tan ia S ecund ina — v i e l le ich t d i e g eme in same T och te r —
E cke d e s P os tamen t s . Auf d e r O be r se i te b ef inde t s i ch
s ow ie Menande r u nd P e r s icu s , b e i d enen e s s i ch w ah r -
e i ne Ö f fnung z u r Aufnahme d e rA sche . E ine b re i te L e is te , e i ne Hoh lkeh le u nd e i n s t e igende s K yma b i lden d en S ocke l d e s A l ta r s . D arübe r e r heb t s i ch d e r A l ta r schaf t , d e r v on e i ne r L e is te u nd e i nem f l achen K yma n u r a n d e rV o rde r se i te g erahm t w i rd . E in f a l lendes K yma u nd e i ne w e i tere L e is te l e i ten z um o be r en A b s ch luß d es A l ta re s ü be r , d e r a n d en d re i s i ch tba r en S e i ten i n f l achem R e l ief a ufge leg te Ak ro te re z e ig t . D ie Zw i s chen räume s i nd a l s Kyma g ea rbe i te t . D ie N eben se i ten s i nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t a be r o hne D ekor . D e rA l ta r i s t d en Manen d e s T h rep tu s g ew e ih t . E r wu rde
i h rem
t ugendhaf t en
G a t ten ,
u nd
Qu in tu s
C a tabron iu s Ma r t ia l i s , d e r v on e i ne r F rau f r e ige la ssen
s che in l ich um S k laven h ande l t . D ie F orme lp erm i ssu c o l l e g i ib ez ieh t s i ch a uf d i e Auf s te l lung d e sA l ta res i ne i nem G rabbez i rk , d e r e i nem C o l leg ium g ehör te . ( Zu rF rage , o b s i ch d i e c o l leg ia m i t d en B egräbn isange legenhe i ten b e f a ssen k onn ten u nd i n w e lchem Umf ang d i es g eschah , s t e l l t F . Au sbü t te l , Un te r suchung z u d en V e re inen i m We s t en d e sr öm ischen R e iche s ( 1982 ) I n sch r if t en u nd F ak ten z u sammen . Z u r E r laubn is d er E r r ich tung v on G rabdenk m ä lern i nf r emden A rea len v g l . a uch d en A l ta r i m G rab b ez i rk d e r S ta t i i , K a t . 1 09 ) I n sc r .Aqu i l . 6 80 .
1 6 J ah re a l t . D ie We ihung a n d i e Manen l ä ß t e i ne E n t s te h ung v o r d em E nde d e s 1 .J h . n .C h r . n i ch tz u . E nde 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
7 3 . Graba l tar d e s Luc iu sA ti iu s S a turn inu s*
C IL V 1 409 ; E . Ma ion ica , MCC . 1 9 , 1 893 , 6 0 N r . 4 0 ;
HE : Aqu i le ia , S .E g id io , G rund s tück d e r F am i l ie P r is te r .
I n scr .Aqu i l . 1 543 .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 1 056 K a lk s te in . H . 1 21 B r . 6 8 T .4 2 S chaf tB r . 5 8 T .3 7 L (uc io )A t i l io L (uc i )1 ( iber to ) /S a tu rn ino /a nno ( rum ) XL
7 2 . G raba l tar d er T i tan ia Char i s* HE : Aqu i le ia , S .E g id io
d omo /F l (av ia ) S ca rban t ia i n terf ec t (o ) /al a t ron ibu s i n r t u s is ( s ic !) /A t i l iu s T e r t iu s f r a te r /e tS t a t iu s Ones imu s / a m ico /l o c (u s ) g ra tu i t (o ) d a t (u s ) a b /C lod ia T e r t ia .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 4 15 Ka lk s te in .
E rha l ten i s t d e r m i t S ocke l u nd o be rem Absch luß a u s e i n em B lock g ea rbe i te te A l ta r . D ie P rof i le d es A l ta r s wu r -
P erm is su c o l leg ( i i ) /T i tan ia C (a i ) g iber ta ) /C ha r i s v ( iva ) f ( ec i t ) s i b i /e tS ex ( to )T e io /I a nua r io /c on iug ( i )p i en t is s i -
d en a bgesch lagen . D ie g eg lä t te te A l ta robe r se i te w e is t k e ine E in t iefungen a uf .
mo /Q (u in to ) C a tabron io ( Ca iae )1 ( ibe r to ) /Ma r t ia l i /T i t an iae S ecund in (ae ) /Menand ro /P e r s ico .
Ü be r d en n i ch t e rha l tenen P rof i len d e r B ek rönung e rheb t s i ch e i n r e ch teck ige r B lock m i t a ufge leg ten Ak ro te ren .
D er A l ta r w e is t n u r a n d en v o rk ragenden T e i len d e r B e -
D e rA l ta r schaf ti s t n u r a n d e rV o rde r se i te d u rch e i ne L e i -
k rönung A bs toßungen a uf . An d e ru n te ren l i nken E cke i s t
s t eu nd e i n K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd s o rgf ä l -
e i n S tück h erau sgeb rochen . Auf d e r O be r se i te b ef inde t
t i g g eg lä t te t a be r u nge rahm t .
s i ch e i n q uad ra t isches Dübe l loch , i nd em d i e G ußf i i l lung n och z us ehen i s t . D e r Gußkana lw e is tz u rV o rde r se i te h in .
A u s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß A t i l iu s T er t iu s d em
Zwe i k l e ine Dübe l löche r s i nd a uf d er V o rde r se i te j ewe i l s
B rude r ,u nd S t a t iu s Ones imu s d em F r eund , L uc iu sA t i l ius
a n d en ä ußeren E cken d e s A l c ro te rabsch lu sse s e i nge t ief t .
S a tu rn inu s , e i nem F re ige la ssenen d e s L uc iu s , d i esen A l -
B e ide w e isen n och R e s te v on Me ta l l a uf , d a su r sprüng l ich
t a r g e se tz t h aben . L uc iu s A t i l iu s wu rde 4 0 J ah re a l t , e r 1 05
s t amm te a u s F lav ia S ca rban t ia . D ie E rwähnung d e r S t ad t
Q (u in tu s ) E tuv iu s /Q (u in t i ) 1 ( iber tu s ) F e l ix /e t C a ss ia
mach t e i ne E n t s tehung d e sA l ta r s a b f l av i scher Z e i t mög -
N ice /e tL (uc iu s ) Ov iu s P r iva t ian (u s ) /v ( iv i ) f ( ecerun t ) s i b i e t /M(a rco ) C laud io N icos t ra to /e tO v iae P r imu lae /
l i ch ( s . h i e r : V I .4 . S .5 4 ) D ie n äch s ten Wor te g eben Au skunf t ü be r d i e T ode su r sa c he d e sA t i l iu s , e r wu rde v on R äubern g e tö te t . D ie l e tz ten b e iden Z e i len b esagen , d aß C lod ia T er t ia d en B eg räb n i sp la tz g e schenk t , b zw . z u r V erf ügung g es te l l t h a t .
am ic is
b ene
me ren t ( ibu s )
/ h (oc )
m (onumen tum )
h (e redem ) n (on ) s ( eque tu r ) . E rha l ten i s t n u r d e rA l ta r schaf t , a uf d essen O be r se i te s i ch e i nq ue r rech teck ige s Dübe l loch i nd er M i t te b ef inde t , d a s
F lav isch o de r s pä te r
v on j e d re i w e i te ren Dübe l löchern a nj ede r S e i te f l ank ie r t
I LS 8 507 ; E . Ma ion ica i n : F es t sch r if t f .J .0 . H i r schf e ld ' s 6 0 . G ebu r t s tag ( 1930 ) 3 62 ; I n sc r .Aqu i l . 8 61 .
w i rd . D ie se t e chn ische Z u r ich tung w e is t a uf e i nen k om p ak ten B lock , v i e l le ich t P u lv in i , a l s u r sp rüng l iche B e k rönung h in . D e r S chaf t i s t a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne L e i s te u nd e i nb re i tes Kyma g erahm t . D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t
7 4 . Graba l tar d er C or in th ia E lp i s*
u nd u nge rahm t .
HE : Aqu i le ia , V ia G em ina
Qu in tu s E tuv iu s F e l ix , F r e ige la ssene r e i ne s Q u in t iu s , u nd
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 1 201
C a s s ia N ice s ow ie L uc iu s Ov iu s P r iva t ianu s h aben z u L eb -
K a lk s te in . H . 8 9 B r . 4 8 T .4 0
z e i ten s i ch s e lbs tu nd f ü ri h re F r eunde , Ma rcu sC laud iu sN i -
V ( iva ) f ( ec i t ) D ( i s ) M(an ibu s ) /C or in th iae /E lp id i ma th / p i is imae e t /C or in th io /S a lu ta r i f r a t r i /C o r in th ia /P au l in a /h (e re s ) f ( ac iundum ) c (u rav i t )
c o s t ra tu su nd Ov ia P r imu la —d i e mög l iche rw e ise m i tL uc iu s O v iu s P r iva t ianu s v e rwand t i s t —d en G raba l ta r a uf s te l len l a s sen . D ie l e tz te Z e i le g i b t a n , d aß E rben k e in A n r ech t a uf d en G raba l ta rm i t d em d azugehö r igen A r ea l h aben .
B a s is : h (oc ) m (onumen tum ) h (e redem ) n (on ) s ( equ i tu r ) .
L au t G . B . B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 1 076 ) w e is t d i e B uch s ta b enf orm a uf e i ne E n t s tehung um d i e Wende v om 1 .z um
D e rA l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . Übe r d em m eh rf ach p rof i l ier ten G e s im s e rheb t s i ch e in r e ch teck ige r Auf sa tz , e twa s k l e ine r a l s d e r A l ta r schaf t ,
2 .J h . n . Ch r . I n sc r .Aqu i l . 1 076 .
m i t a ufge se tz ten Ak ro te ren . Auf d e r B ek rönung z w i s chen d en A l c ro te ren b ef inde t s i ch d i e e r s te Z e i le d e rI n s ch r if t .
7 6 . Graba l tar d er Caesern ia P ar then i s
Nu r d i e V o rde r se i te d e s A l ta r s i s t d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t .
HE : Aqu i le ia AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . R .C . n .5 0
Au s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß C or in th ia P au l ina z u
K a lk s te in . H . 9 1 B r . 5 8 T .4 8 S chaf tB r . 5 6T .4 2
L ebze i ten d en Manen d e rC o r in th ia E lp is , i h re rt u gendhaf t e n Mu t te r , u nd d em C o r in th iu s S a lu ta r i s , i h rem B rude r ,
C aesern iae /Hypa t i l i b (er tae ) /P a r then id i /P (ub l iu s ) F la -
d en A l ta r a uf ge s te l l t h a t . D ie l e tz te Z e i le a uf d em S ocke l
v iu s S uc /cessu s /u xor i b ene me ren t i .
w e i s td a rauf h i n , d aß d i eE rben k e in An rech td a rauf h aben , d en A l ta r , u nd s om i t d en B egräbn i sp la tz , z u ü be rnehmen .
Auf d e r O be r se i te d e sA l ta r s f i nde t s i ch e i ne i nz we i S tu -
D ie e r s te Z e i le i s t i n L iga tu r g e sch r ieben . E s e r sche inen
f en t i ef e r w e rdende t opf f örm ige Ö f fnung v on 2 5 cm
v ( iva ) u nd D( i s ) e i nze ln ,f ( ec i t ) v e rb inde t s i ch m i t d em M
Du rchme ssern z u r Aufnahme d er U rne m i t d em L e ichen -
v on M( an ibu s ) z u e i nem B uch s taben ( vg l . a uch d i e a nde re
b rand . R ech t s u nd l i nk s d avon w e isen z w e i r e ch teck ige
L e sea r t b e i Ma ion ica s . u . ) . E n tgegen G . B . B ru s in
L öche r , d i e a uf d i e N eben se i ten umgre if en , a uf d i e B ef e -
( I n sc r .Aqu i l . 1 032 ) i s t i nZ e i le 6 d a s I long inum b e if r a tr i
s t igung d e r B ek rönung d u rch K lammern h in .
z u e r kennen . D e rN ame E lp i s e r sche in t a uf d en h i e rb ea r -
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf tm i t S ocke l u nd e i nem a u s laden -
b e i te ten A l tä ren n och z w e ima l ( vg l . K a t .170 u .2 38 ) .
d en G e s im s , d a si nz w e iL e i s ten a b sch l ieß t ,w obe id i eu n te re
2 .J h . n .C h r .
m i te i nem We l lenband v e rz ie r t i s t . D ie o be re , l e ich tz u rück t r e tende i s t mög l icherw e i se v on e i nem Auf sa tz v e rdeck t g e -
E . Ma ion ica , MCC 2 3 , 1 897 , 7 0 N r . 3 9 ; I n sc r .Aqu i l .
w e sen . Wäh rend S ocke l u nd G e s im se a n d en S e i ten f o r tge -
1 032 .
f üh r t w e rden , b e sch ränk t s i ch d i e R ahmung d u r ch L e is te , e i ne s chma le R i l le u nd e i nK yma n ur a uf d i eV o rd e r se i te m i t d e r I n sch r if t . D ie l i nk e N eben se i te z e ig t e i ne K anne , d i e r e ch te e i ne Opf e r scha le . D ie I n sch r if t b e sag t , d aß P ub l iu s
7 5 . Graba l tar d e s Marcus C laud iu s
F l av iu sS ucce s su s s e ine rF rau ,d e rC ae sern ia P a r then i s , e i ne r
N icos tra tu s*
F re ige la s senen d e s H ypa s , d en A l ta r a uf ge s tel t h a t .
HE : B e re i t s 1 852 v on K and le r „ i n torno a ln uovo P a lazzo d e l c on te C a s s i s" g esehen .
N ach G . B . B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 9 42 ) w e isen d i eB uchs ta b en i nd a s 2 .J h . n .Ch r .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 7 1 / C .V . 197 K a lk s te in . H . 9 3 B r . 6 5 T .5 2
C IL V 135 ; I n scr .Aqu i l . 9 42 . 1 06
1 .J h . n . Ch r .
7 7 . Graba l tar d e s Au lu sT eren t iu s Aba scan tu s*
G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 42 N r . 3 6 ; G . B . B ru s in
HE : Zw ischen Aqu i le ia u nd S .L o renzo 1 894 g efunden .
1 952 , 1 54 ; S cr ina r i , C a ta logo 1 27 N r . 3 63 Abb . 3 63 ;
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 8 42
I n sc r .Aqu i l . 8 24 .
K a lk s te in . H . 1 02 B r . 5 8 T .3 3 S chaf t B r . 4 0T .3 5 A (u lo ) T e ren t io /Aba scan to /l i b (er to ) .
7 9 . Graba l tar d es Ca ius A r iu sD io*
D e rA l ta ri s ta u se i nem B lock g ea rbe i te t , a uf d e ssen O ber -
HE : Aqu i le ia , a u s d em F luß N a t issa i nd e r Nähe
s e i te s i ch e i n q ue r rech teck ige s D übe l loch i n d e r M i t te b ef inde t . D en o be ren A b sch luß b i lden e i nf ache P u lv in i ,
d e s s og . Hau ses P an iga i .
d i e a n d en N eben se i ten d u rch a uf ge leg te B lä t te r v e rz ier t
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . n .v .
s i nd . E s h a t d en An sche in , a l s o b i h re V o rde r se i te g a r
K a lk s te in . H . 1 22 B r . 5 2 T .3 6
n i ch t a u sgef üh r t w o rden w ä re . C (a iu s ) Ar iu s ( Ca iae ) 1 ( iber tu s ) /D io v ( ivu s ) f ( ec i t ) /s i b i
D ie F lächen d e rN eben se i ten s i nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t . D ie
e t /A r iae ( Ca iae ) 1 ( iber tae ) Amm iad i /u xor i .
R ahmung a uf d e r V o rde r se i te b e s teh t a u s e i ne r b re i ten L e i s te u nd e i nem e ben so b re i ten K yma . S ocke l u nd G e -
D e rA l ta rw a ra n d er u n te ren r e ch ten E cke g eb rochen u nd
s im s w e rden j e d u rch e i nen Wu l s t v om A l ta r schaf t g e -
wu rde modern z u sammenge se tz t . Auf d e r O be r se i te i s t
t r enn t .
e i ne t opff örm ige Öf fn ung e r ha l ten . R ech t s u nd l i nk s d a -
D e r A l ta r w u rde e i nem Au lus T e ren t iu s A ba scan tu s , d er
v on f i nden s i ch z we i E in la ssungen f ü r Me ta l lk lammern ,
e i n F re ige la ssener w a r , a uf ges te l l t .
um d en D ecke l z u b ef e s t igen . D ie r e ch te E in la s sung i s t m i t B le iverguß g ef t i l l t . D ie P rof i le g r e if en w en ige Z en t i -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
me te r a uf d i e g eg lä t te te R ück se i te um . D e rA l ta ri s t s eh r s o rgf ä l t ig g ea rbe i te t . E in Wu ls tu nd e i n f a l lendes Kyma ü be r e i ne rL e is te b i lden d i e B a s is d e sA l -
7 8 . Graba l tar d e s Mar cu s Apron iu sT erm inal i s*
t a r s . E in b re i ter R und s tab , e i n s t e igendes K yma u nd e i ne
HE : Aqu i le ia , S t . E g id io
v o rk ragende L e is te l e i ten v om A l ta r schaf tz u r e i ngezoge -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 186
n en B ek rönung m i t p a lme t tenge schmüc i c ten Ak ro te ren
K a lk s te in . H . 1 70 B r . 1 23 T .8 8 S chaf tH . 1 20 B r . 9 0T .5 9
ü be r . D ie V e rb indung z w i schen d en P a lme t ten i s t a l s f l a c he K eh le g eb i lde t .
M (a rcu s ) A p ron iu s /T erm ina l is /v ( ivu s ) f ( ec i t ) s i b i /e t
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d re i S e i ten v on L e is te u nd K yma
A p ron iae /I ngenuae s o ro r ( i ) .
g erahm t . D ie N eben se i ten w e rden v on z we i ü be re in a nde r s tehenden
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t m i t d em d azugehör igen S ok -
P a lme t ten
g e schmück t ,
d i e
a n
i h ren
B erüh rungspunk ten d u rch s chma le D oppe lr inge m i te in -
k e l v on 5 0 c m Höhe . D e r Auf sa tz wu rde w oh l i m mode r -
a nde rv erbunden s i nd . D en M i t te lpunk tb i lde te i ne B lume
n en Auf s te l lung skon tex t h inzugef üg t . D em meh rf ach g e -
m i t f ünf r unden B lü tenb lä t te rn .
b rochenen A l ta r schaf t f eh len a n d en h in te ren K an ten d er N eben se i ten g roße T e i le .
C a iu s Ar iu s D io , d e r F re ige la ssene e i ne r F rau , h a t s i ch s e lb s t u nd A r ia Amm ia s , s e ine r G emah l in , of enba r d i e
V om meh rf ach p rof i l ier ten S ock e l l e i te t e i n Kyma z um
F re ige la ssene d e r se lben F rau , z u L ebze i ten d i e sen A l ta r e r r ich te t .
A l ta r schaf t ü be r . E r i s t a uf a l len d r e i S e i ten v on e iner L e i s te u nd e i nem K yma g e rahm t .
1 .J h . n .C h r .?
D ie l i nke N eben se i te z e ig te i nen E be r , d e ra uf s e inen H in t e rbe inen s t eh t . S e in F e l l i s t d u rch u n rege lmäß ige , s i che l -
I n sc r .Aqu i l . 8 43 .
f ö rm ige R i tzung c ha rak ter is ier t . Auf s e inem N acken h a t s i ch d a s F e l l b or s t ig a ufges te l l t . Auf d e r r e ch ten , f a s t g änz l ich z e r s tö r ten N eben se i te e rkenn t man n u r n och d ie
8 0 . Graba l tar e ines Unbekann ten*
R e s te e i ne s Huf t ie re s m i t s p i tzen O h ren . O b a l s Äqu iva l e n t e benf a l l s e i n E be r d a rges te l l t g ewe sen i s t , muß of en
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
b l e iben .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 2 840 K a lk s te in . H . 8 8 B r . 7 5 T .5 6
D ie I n sch r if t b esag t , d aß Ma rcu s A p ron iu s T e rm ina l is s i ch s e lb s t u nd A p ron ia I ngenua , s e ine r S chwe s te r , z u
E s s i nd z we i g roße E ckf ragmen te d e sA l ta r s e rha l ten , d i e
L ebze i ten d i esen A l ta r g emach t h a t . G . B . B ru s in ( s . u . )
i m R ahmen e i ne r r e s tau ra tor i schen Maßnahme n ebene in -
l e i te t d en N amen A p ron iu s v on a per ( Ebe r ) a b u nd b e -
a nde r a ufges te l l t wu rden . D ie Maßangaben b ez iehen s i ch
z e ichne t i h n a l s „ sp rechenden Namen" . E r s i eh t h i e r e ine
a uf d i e e rha l tene Höhe u nd T ief e u nd d i e z u r ekon s t ru ie -
V e rb indung z w ischen d en D a r s te l lungen a uf d en N eben s e i ten u nd d e r Namen sgebung . F ü rd i eD a t ierung i nd a s 1 .
r ende B re i te .
J h . n . C h r . e r sche in t i hm d e r B uch s tabenduk tu s r e levan t .
E r wu rde s chon i nd e r An t ike umgea rbe i te tb zw . z we i tve r -
E ine n ähe r e z e i t l iche E ing renzung i s t n i ch t mög l ich .
w ende t , i ndem man d i e I n sch r if te r rad ier te u nd d i e P rof i 1 07
l e a uf d e r V o rde r se i te d e r l i nken H ä lf te a bme iße l te . Auf d e r Obe r se i te h aben s i ch S pu ren e i ner s o rgf ä l t ig e i nge -
r en i s t m i t e i nem „ l auf enden Hund" g e schmück t , d e r v on
t i ef ten Ö f f nung e rha l ten , d i e a uf d i eV erwendung d es A l t -
V o rde r se i te i nd e r M i t te t r if f t .
a r es a l s C ine ra ra l ta r h indeu te t .
d en N eben se i ten n ach v o rne ü be rgre if t u nd s i ch a uf d e r
D ie D a r s te l lung d es r e l ief ier ten K an tha ro s , a u s d em z w e i
D e rA l ta r schaf ti s t a uf a l len d r e i S e i ten d u rch e i ne L e is te
We in ranken e mporwach sen , f i l l t d i e g e sam te r e ch te N e -
u nd e in a u sgepräg te s Kyma g e rahm t . Zwe i s chma le L e i -
b en se i te d e s A l ta r s . T ro tz d e r g e r inge ren Qua l i tä t d e r
s t en u nd e i n s t e igende s K yma l e i ten z u r e i ngezogenen
h andwe rk l ichen A rbe i t i s t e i ne s t i l is t ische E inordnung
B ek rönung ü be r . S ie i s t a n d en E cken m i t p a lme t ten -
mög l ich . S ow e isen d i ef l e i sch ig g eb i lde ten B lä t te rm i td en
g eschmück ten Ak ro teren v e rz ie r t . Zw ischen i hnen b ef in -
w e i t e i nge schn i t tenen B la t t lappen d en A l ta ri nd i ez e i t l iche
d e t s i ch a n d en N eben se i ten e i n P f e if en s tab l cyma , a n d e r
N ähe d e s z uvo rb ehande l ten K a t . 8 0 ( vg l . h i e r : V4 . S .4 4 ) .
V order se i te e i n S che reng la t tb la t tkyma . Übe r d em P f e i f en s tab l cyma a nd e rl i nken N eben se i te i s td e r An sa tz e i ne s G iebe ls z u e rkennen , d essen M i t te lpunk t m i t e i ne r r und b l ä t tr igen B lü te v erz ier t i s t . D ie N eben se i ten s chmücken j e e ine z u r 8v e r sch lungenen We inranke . D ie D o lden u nd B lä t te rabf o lge v a r i ie ren a uf d en N eben se i ten .
D e r S ev i r C a iu s P len iu s S t ra to h a t s e ine r Mu t te r S t a t in ia S t ra teg is z u L ebze i ten d en A l ta r a uf s te l len l a s sen . M i t te d e s 1 .J h s . C IL V 1 007 ; L . B er tacch i , Aqu i lNo s t 4 9 , 1 978 , 4 7 ; S cr i n a r i , C a ta logo 1 39 N r . 3 81 Abb . 3 81 ; I n set Aqu i l . 6 14 .
F ü r d i e z e i t l iche E ino rdnung e rwe is t s i ch d i e Au sa rbe i t ung d e r f l o ra len Dekora t ion a l s a ussagek räf t ig . B lä t ter u nd Do lden s i nd i nk räf t igem R e l ief g egeben u nd s o rgf ä l t i g a u sgef i ih r t , o hne j edoch B innenze ichnung d e r B lä t ter o de r e rkennba re B ohrung z w ischen d en T raubendo lden a nzugeben ( vg l . h ie r : V4 . S .4 4 ) .
8 2 . G raba l tar d e s C a iu sl uau sP a s ser* HE : P on te R o s so a n d e rV ia Ann ia b e i Aqu i le ia . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 07 B r . 8 4T .5 0 S chaf tB r . 7 3 T .3 3
D ie I n sch r if t i s t e r rad ier t w o rden . Mög l icherwe ise k ann man i m Anf ang sbuch s taben d e r e r s ten Z e i le e i n Po de rF
C (a io ) I u l io /P a sser i /a nnorum X I /I u l ia S o te r i s /ma ter
e rkennen u nd i m l e tz ten B uch s tabe d e r e r s ten Z e i le e i n 1
/v iva f e c i t .
f ü r l i ber tu s . D e r A l ta r i s t a ufgrund d e r Wa sse re inw i rkung , d e r e r a n
S pä t t iber isch — f r ühc laud isch
s e inem F undo r t ü be r J ah re h in a u sge se tz t w a r , a n d e r
E . Ma ion ica , MCC . 1 7 , 1 891 , 4 2 N r . 1 05 ; S c r ina r i , C a ta l ogo 1 33 N r . 3 82 Abb . 3 82 ; I n scr .Aqu i l . 1 550 .
O ber f läche v e rwa schen . Auf d e r O be r se i te b ef inde t s i ch i n d e r M i t te e i n q ue r r e ch teck ige s D übe l loch , e i n w e i te res q uad ra t isches v orne am r e ch ten R and . D ie R ück se i te i s t u nbea rbe i te t .
8 1 . Graba l tar d er S ta t in ia S tra teg i s*
E ine L e is te , e i n Wu ls t u nd e i n K yma s ow ie e i ne K eh le
HE : Aqu i le ia , a us d e r C a sa B ianca 1 807 .
b i lden d en A l ta r socke l . D ie V orde r se i te i s t d u rch L e i s te
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 511
u nd K yma g e rahm t . An d e rl i nken N eben se i te i s t d i eR ah -
K a lk s te in . H . 15 B r . 6 5 T .5 6 S chaf tB r . 6 0 T .5 2
mung k aum n och z u e rkennen .
S t a t in iae /S t ra teg id i /ma th /C (a iu s ) P len iu s /S t ra to / 1 1 1 1 1 v i r /v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
D ie l i nke N eben se i te d e s A l ta r s n imm t e i n g roße r K an t h a ros e i n , a u s d em We in ranken w ach sen . Wegen d e s s ch lech ten G e sam te rha l tung szu s tande s i s t e i ne D a t ierung
D ie P rof i le d e r V orde r se i te s i nd a bgesch lagen . Auf d e r
a nhand v on s t i l i s t i schen K r i te r ien n i ch t mög l ich .
l i nken N eben se i te i s t z udem d i e D eko ra t ion f a s t b i s a uf
D em G a iu s I u l iu s P a sse r , d e r 1 J ah re a l t w a r , wu rde d e r
d en R e l ief grund a bgeme iße l t w o rden . E ine 2 0 cm t i ef e
A l ta rv on s e ine r Mu t ter , I u l ia S o ter is , z uL ebze i ten a ufge -
Ö f fnung m i te i nem Du rchme sse rv on 2 3 cm a uf d e rO be r -
s t e l l t . L au tG . B .B ru s in ( s .u . ) w e isen d i e Au sf i ihrung u nd
s e i te d i en te z u r Aufnahme d e rA sche .V orne l i nk su nd h in -
d a s S ch r if tb i ld d e rB uch s taben d en A l ta r d em 1 .J h . z u .
t e n a n b e iden S e i ten h aben s i ch g roße r ech teck ige L öche r m i t Gußkanä len e rha l ten , d i e f i r d i e B ef es t igung e i ne s
G . B . B ru s in , NSc 1 930 , 4 49 ; I n scr .Aqu i l . 189 .
D ecke ls g edach t w a ren .
8 3 . G raba l tar d e sT i tu sV o l t i l iu s C e ler*
K yma u nd Wu ls t b i lden a uf d e r e rha l tenen N eben se i te d en S ocke l d es A l ta r s . Zwe iL e is ten , e in s t e igendes K yma
HE : Aqu i le ia
u nd e in Wu l s t b i lden d i e o be re P rof i l ierung , ü be r d e r e i n
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 430
r e ch teck ige r B lock m i t a uf gese tz ten P a lme t ten a l s A l c ro -
K a lk s te in . H . 6 9 B r . 4 8 T .3 2
t e ren e r sche in t . D er A l ta r schaf t i s t d re ise i t ig g erahm t , w obe i a uf d en N e -
T ( i tu s ) V o l t i l iu s /C e le rv ( ivu s ) f ( ec i t ) /s i b i e t /Mam i l iae
b en se i ten n u r e i ne e inf ache L e is te d as B i ldf e ld b egrenz t ,
C (a i )1 ( iber tae ) /T ho in iu xor i /s uae /T ( i to )V o l t i l io P r isco
a uf d e r V o rde r se i te z u sä tz l ich e i ne A r t S che reng la t t -
f ( i l io ) /e t V o l t i l iae /C e le r inae f ( i l iae ) /T ( i to ) V o l t i l io O p ta to /f r a t r i .
b l a tf i cyma h inzukomm t . D e r R aum z w ischen d en A lu-o t e 1 08
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t , a uf d essen O be r se i te e i n2 6 x 1 9 cm g roße s u nd 1 5 cm t i ef e s L och e rha l ten i s t , d a s e in c a . 2 cm b re i ter h och s tehende r R and umg ib t . E s d i en te
Anf ang 2 .J h . n .C h r .? C IL V 1 305 ; I n sc r .Aqu i l . 1 296 .
z u r Aufnahme d er U rne m i t d em L e ichenbrand .V e r ldam merung s spu ren f ür e ine B ek rönung b zw . f ü r d en D ecke l d e r Ö f f nung s i nd n ich t e rha l ten . Mög l iche rwe i se g ab d er a uf s tehende R and d em Auf sa tz g enügend H a l t . D ie O be r f l äche i s t g l e ichmäß ig m i t d em S p i tzme iße l a uf ge rauh t . D e r S chaf t w ird a uf a l len d re i S e i ten d u rch e i ne L e is te
8 5 .G raba l tar d e s Man iu sS erv iu sP r im ig en iu s* HE : A qu i le ia AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 7 3 K a lk s te in . H . 7 5 B r . 5 2 T .3 9
u nd e i nK yma g erahm t , w obe i d i eu n te re L e is ten j ee twa s b re i te r g ea rbe i te t s i nd , a l s d i e s e i t l iche R ahmung . D ie N eben se i ten s i nd m i t e i nem B la t tbaum g e schmück t . D re i , v on u n ten n ach o ben k l e ine r w e rdende P f lanzen b ü sche l , d i e a u s s chma len l a nze t tf örm igen B lä t tern b e s t ehen , s i nd ü bere inande r a ngeordne t u nd w ach sen a u s e i nem S t enge l
empor , d e r s e inen U r sprung i n z we i
w aage rech t l i egenden g ezack ten B lä t tern h a t . T i tu s V o l t i l iu s C e ler h a t s i ch u nd Mam i l ia T ho i s , e i ner
M (an io ) S erv io /P r im igen io /S erv ia /S ecunda /ma te r f e c i t /s i b i e ts u i s . E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t , a uf d e s sen l i nke r N eben se i te s i ch a m o be ren R and d e r R es t e i ne r me ta l le n en V e rk lammerung b ef inde t . Nu r d i e V o rde r se i te i s t d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t , w äh rend d i e N eben se i ten u nve rz ier t s i nd .
F re ige la ssenen d es C a iu s , s e ine r F rau u nd T i tu s V o l t i l iu s
U n te rha lb d e r I n sch r if t e r sche inen i nf l achem R e l ief d re i
P r iscu s , s e inem S ohn , d en G raba l ta rz uL ebze i ten a uf s te l -
G egen s tände . B e i d em m i t t le ren h ande l t e s s i ch um e i ne
l e n l a ssen . Außerdem s i eh t e r B es ta t tungen d e r V o l t i l ia
of enba r a u s Me ta l l g ef e r t ig te P yx is o de r a uch e i n g röße -
C e le r ina , s e ine rT och te r , u nd s e ine s B rude r s T i tu sV o l t i l i -
r e s G ef äß , m i t D ecke l u nd V e rz ierung o de r G r if f um d i e
u s O p ta tu s v or .
M i t te , d a s a l s T in tenf aß b eze ichne t w e rden k ann . R ech t s
C IL V 1 466 ; I n scr .Aqu i l . 1 648 .
d avon e rkenn t man e i nen d r e ieck igen S pach te l , l i nk s i s t e i n f l aches T äf e lchen z u e rkennen . An s e ine r ä ußeren S chma l se i te w e i s t e s e i nen k l e inen , r unden Knopf z um Anf a ssen a uf . Of f enba r s i nd d i e G egen s tände f i r d en
8 4 . G raba l tar d e sT i tu s Mol ic iu s C or in thu s* HE : B e l igna b e i Aqu i le ia AO : Aqu i le ia , Museo A rcheo log ico , I nv . 1 428 ( Im
B e ruf d es B e s ta t te ten c ha rak ter is t isch ( s . h i e r : I V .3 .2 .2 . S .2 8 ) . D e r A l ta r wu rde d em Man iu s S erv iu s P r im igen iu s v on
I nven ta rbuch v on 1 879 1891 e r sche in t d er A l ta r a uch
s e ine r Mu t te r S e rv ia S ecunda g ew idme t .
u n te r d en E in t ragungen 1 61 , C . V 1 305 u nd I .M . 1 07 . )
E ine z e i t l iche E ino rdnung i s t n i ch t mög l ich .
K a lk s te in . H . 7 9 B r . 4 4 T .3 2 O ssa /T ( i t i ) Mo l l ic i T ( i t i ) 1 ( iber t i ) /C o r in th i .
C IL V 1 376 ; G . Z imme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1 982 ) 1 81 u . 1 98 m i t Anm . 2 59 . Anm . 2 89 ; W G a i tz sch , B Jb 1 84 , 1 984 , 1 89 f . 1 97 A bb . 5 ;I n sc r .Aqu i l . 7 35 .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e rA l ta r schaf t , a uf d es sen O be r se i t e s i ch e i ne 1 9 cm t i ef e t opf f örm ige Au shöh lung m i t e i n em Du r chmesser v on 2 0 cm e rha l ten h a t . D a s u n te re D r i t te l d e rÖ f fnung i s th e l lgrau v erf ä rb t . D abe ih ande l t e s
8 6 .G raba l tar d e s Luc iu s Annau s Z o s imu s*
s i ch w ah r sche in l ich um K a lkab lage rungen d u rch s t ehen -
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia
d es Wa s se r , n i ch t a be r um B rand spu ren . R ech t s u nd l i nk s
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 385
d e r Ö f fnung b ef inde t s i ch j ewe i ls e i n Dübe l loch , w obe i
K a lk s te in . H . 1 52 B r . 7 4 T .6 2
d a s l i nke n och m i t B le iguß v erf ü l l t i s t . D e r o be re R and z u r l i nken N eben se i te i s t n ahe d em Dübe l loch w eggebro -
L (uc iu s ) Annau s /Z o s imu sv ( ivu s ) f ( ec i t ) /s i b i e tA rmaae
c hen . D ie R ück se i te b l ieb u nbea rbe i te t .
L (uc i )
D er S chaf tw i rd a uf d e rV o rde r se i te d u rch e i ne L e i s te u nd e i n b re i te s K yma g erahm t .
f ( i l iae )
/ l i b (e r t is )
l i b (e r tabu s )
p os ter isq (ue )
e o r [u ]m /L (uc iu s ) H e lv iu s E u tych iu s /V I v i r Aqu i l (e ia ) v ( ivu s )
f ( ec i t )
/ s i b i
e t
l i b (er t is )
l i b (e r tabu s )
/
p o s t (e r is )q (ue ) e orum .
D ie B i ld f lächen d e r N eben se i ten s i nd d u rch e i ne f l ache L e is te b eg renz t . D ie D a r s te l lung b esch ränk t s i ch a uf j e
D e rA l ta r socke l u nd d i e B ek rönung s i nd a u s e i nem B lock
e ine g roßb lä t t r ige P f lanzen ranke , d i e a u s z w e i f l achen ,
g ea rbe i te t . D ie u n te re l i nke E cke f eh l t . D ie o be ren P rof i le
am B oden l i egenden B lä t te r n e rwäch s t . E inze lne B lä t te r ,
wu rden a uf a l len S e i ten , d i eu n te ren n u ra nd e rV o rde r se i -
t ü tenf örm ig a usgeb i lde t , e n tha l ten m i t k l e inen K uge ln
t ei mZ uge e i ne r Zw e i tverwendung a bgesch lagen . Auf d e r
g ef ü l l te Do lden . E s k önnen F rüch te , a be r a uch B lü ten
O be r se i te i s t i nd e rM i t te e i n q ue r rech teck iges u nd r e ch t s
g eme in t s e in .
u nd l i nk s d avon j ee i nq uad ra t isches Dübe l loch e i nge t ief t .
H ie r wu rde d i e A sche d e s T i tu s Mo l l ic iu s C or in thu s , d e r
D e r A l ta r fuß b e s tand u r sprüng l ich a u s e i ne r b re i ten L e i -
F re ige la s sene r e ines T i tu s w a r , a u fbewah r t .
s t e , e i nem Wu l s t , e i nem f a l lenden K yma u nd e i ne r 1 09
s chma len K eh le . D arübe r e r heb t s i ch d e r d re ise i t ig v on
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
L e i s te u nd s chma lem K yma g e rahm te A l ta r schaf t . D e r
E . Ma ion ica , A rch .Ep igr .M i t th . 9 , 1 885 , 2 48 N r . 2 ; d e r s .
r e ch teck ige B lock , d e r d en u n te ren T e i l d e r B ek rönung
MCC 1 6 , 1 890 , 1 59 N r . 3 2 ; I n scr .Aqu i l . 6 03 .
b i lde t , i s t a n d en E cken m i t s o rgf ä l t ig g ea rbe i te ten P a l me t ten v e rz ier t . D as s t e igende K yma , d a s d i e E ckpa lme t t e n m i te inande r v e rb inde t , i s t a uf a l len d r e i S e i ten m i t
8 8 . Graba l tar d er Carf en ia Ca l lyrhoe*
s p i tz z u lauf enden B la t tzungen v e r sehen , d i e e i nen M i t te l g ra t a ufwe isen .
HE : Aqu i le ia , b e i S .F e l ic i a u s d em F luß N a t i s sa g ebo rgen .
D ie B i ldf e lde r b e ide r N eben se i ten s i nd b i s a uf e i nen
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 5 7
h andb re i ten R and i nB o sse g e la ssen .
K a lk s te in . H . 8 9 B r . 6 2 T .4 7 S chaf tB r . 5 3 T .4 3
D ie I n sch r if t b esag t , d aß L uc iu s An imu s Z os imu s s i ch
C arf en iae /C a l ly rhoe /u xor i o p t ( imae ) /M(a rcu s ) P ob l i -
s e lb s t u nd s e ine r T och te r Anna s ow ie d en F re ige la ssenen
c i u s /E upo r .
u nd d eren N achkommen d en A l ta r a ufge s te l l t h a t . L uc iu s H e lv iu s E u tych iu s , d e r S ev i r i n Aqu i le ia w a r , h a t e ben -
D e rA l ta ri s ta u se inem B lock g ea rbe i te t , a uf d essen Obe r -
f a l l s z u L ebze i ten s i ch s e lb s t u nd s e inen F re ige la s senen
s e i te s i ch e i ne 2 8 cm t i ef e Ö f fnung m i t e i nem Durchme s -
u nd d e ren N achkommen d en G raba l ta r e r r ich te t .
s e rv on 3 0 cm e rha l ten h a t . R ech t s u nd l i nk s d avon l i egen z we i 3x5cm g roße L öche r , d i e z u rV e r ldammerung o de r
D ie l e tz ten v i e rZ e i len z e igen e i nen a nde ren B uch s taben d uc tu s u nd s i nd z udem f l ache r e i nge r i tz t . D ie N amen
V e rdübe lung m i t e inem z u e rgänzenden Auf sa tz d i en ten .
l a ssen k e ine k onk re te v erwand t schaf t l iche B ez iehung
D ie R ück se i te i s t u ng le ichmäß ig b ehauen .
e rkennen . D a a uch e i n F re ige la s senenve rhä l tn is a u szu -
E ine L e is te , e i n Wu ls t , e in K yma s ow ie z we i w e i te re L e i -
s ch l ießen i s t , k ann d i ese I n sch r if t v i e l le ich t a l s B e i sp ie l
s t en b i lden d en S ocke l d es A l ta r s . D ie se P rof i labf o lge
f ü r d i e W iederverwendung b zw . We i te rverwendung e i nes
w iede rho l td a s G es im s ,ü be rd em s i ch e i nf l acher r e ch tek -
G raba l ta r s g e l ten . L . H e lv iu s E u tych iu s w äh l t e i ne r se i t s
k iger B lock m i t a ufgese tz ten u nve rz ier ten Ak ro teren e r -
d i e se lbe F orme l , d i e L . Annau s f i n - d i e Ü be r t ragung d e r
h eb t .
G rabrech te a n s e ine F re ige la s senen u nd d e ren Nachkom men e i nme iße ln l i eß . E r n imm t a nder er se i t s j edoch k e i -
D re i S e i ten d es A l ta r s s i nd d u rch L e is te u nd K yma g e -
n en B ezug i n F orm e i ne r A ngabe v on v erwand t schaf t l i -
r ahm t . D ie l i nke N eben se i te z i er t e ine O pf e rkanne , d e ren
a uf d i e
B innenze ichnung a n me ta l lene V orb i lde r e r inne r t . D ie
V o rhe rgenann ten u nd b eg inn t s om i t e i nen n euen Ab -
Au sguß tü l le e r sche in t i n Auf s ich t . D ie r e ch te Neben se i te
s chn i t t i nd e r Nu tzung d e s G rabe s .
z e ig t e i ne e i nf ach g es ta l te te Opf er scha le .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine a u sr e ichenden Anha l t s -
Ma rcu s P ob l ic iu s E upo r h a t C arf en ia C a l ly rhoe d i esen
p unk te v o r .
G raba l ta r g e se tz t .
c hen
o de r
f r eund schaf t l ichen
V e rb indungen
L au t G . B . B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 9 69 ) w e isen d i e B uch s ta b en i nd a s 2 .. 1 h . n . Ch r .
8 7 . G raba l tar d e s C a iu sI u l iu sP r im igen iu s*
C . G regoru t t i , L e a n t iche L ap id i d i Aqu i le ia ( 1877 ) 19 ; C IL V 8 357 ; I n sc r .Aqu i l . 9 69 .
HE : B e i Aqu i le ia , a n e i ne r S t e l le , d i e C rocca ra g enann t w ird , 1 885 a uf gefunden . AO : Aqu i le ia , Museo A rcheo log ico , I nv . ?
8 9 . Graba l tar d es Aqu i l inu s*
K a lk s te in . H . 1 39 B r . 1 02 T .7 3
HE : Aqu i le ia
C (a iu s ) I u l iu s /P r im igen iu s /1 1 1 1 1 v i r e t /V a le r ia ( Ca iae )
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
1 ( iber ta ) S y r t is /v ( iv i ) f ( ecerun t ) s i b i e t /C (a io ) I u l io A le -
K a lk s te in . H . 1 08 B r . 5 8 T .4 4
x ae /V a le r iae O p ta tae /V a le r ia S a lv iae /V a ler io V i tu lo / S t a t iae Nymphe .
D ( is ) M (an ibu s ) s ( ecu r i ta te ) /Aqu i l ino f i l ( io ) /a nn (orum ) V I /C (a iu s ) P e t ron ius T e r tu l / l inae 1 ( ibe r tu s ) Amer imnu s /
D e r A l ta r i s t h eu te a u s m eh re ren B ruch s tücken z u sam -
e t P e t ron ia C (a i ) 1 ( iber ta ) /S avanna p a ren tes / v ( iv i )
m enge se tz t . D ie r e ch te N eben se i te i s t v erwa schen , d i e
f ( ecerun t ) /e t S uccesso D e l ica to / a nn (orum ) I I I /
l i nke N eben se i te n u r g rob g eg lä t te t , z e ig t a ber n och e i ne
l i b (er t is ) l i b (e r tabu s )q (ue ) p os t (er is )q (ue ) e orum /h (oc )
L e is te u nd e i nK yma d e rR ahmung , d i e a uf d e rV o rde r se i -
m (onumen tum ) h (e redes ) n (on ) s ( eque tu r ) /i n f ( ron te )
t ee rha l ten i s t . D e r h eu te e r gänz te Auf sa tz i s t m . E . n i ch t z ugehör ig .
p (edes ) X I I i na (gro ) p (ede s ) XX .
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß d e r s ev ir C a iu s I u l iu s
E rha l ten h a t s i ch d er m i t S ocke l u nd o be rem Absch luß
P r im igen iu s u nd V a le r ia S y r t i s , v e rmu t l ich d i e F re ige la s -
a u s e i nem B lock g ef er t ig te A l ta r . Auf s e iner Obe r se i te
s ene e i ne rV a ler ia , s i ch s e lb s t u nd C a iu s I u l iu s A lexa s o -
b ef inde t s i ch e i ne V er t iefung v on 2 2 cm Du rchmesse rn
w ie V a ler ia O p ta ta u nd V a le r ia S a lv ia , V a ler iu s V i tu lu s
f ü r d i e A sche . An d en v i e r E cken s i nd q uad ra t ische Dü -
u nd S t a t ia Nymphe d en A l ta r z u L ebze i ten h aben e r r ich t e n l a ssen .
b e l löche r m i t G ußkanä len e rha l ten . An d en K an ten u nd d en P rof i len d e rr e ch ten N eben se i te f eh len g roße S tücke . 10
D ie V o rder se i te d es S chaf t s i s t d u rch e i ne L e is te u nd e i n
9 1 . G raba l tar d e s Marcu s Mi led iu s*
K yma g e rahm t , e ben so d i e N eben se i ten , d e ren B i ld f lä c hen g eg lä t te t u nd u nve rz ier t g e la ssen s i nd . D en o beren
HE : S .E g id io , C o lomba ra b e i Aqu i le ia m i t z u -
A b sch luß b i lde t e i nr e ch teck ige r Auf sa tz m i t i nf l ach a uf -
g ehör igem C ippu s ( vg l . I n scr .Aqu i l . 2 755b ) .
g e leg ten Ak ro te ren .
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I n v . 1 035 K a lk s te in . H . 1 21 B r . 1 02 T .. 6 7
D e rA l ta r i s t d em s e ch s jäh r igen Aqu i l inu s v on s e inen E l t e rn C a iu s P e t ron iu s Amer imnu s u nd P e t ron ia S avanna
M(a rcu s ) M i led iu s /M (a rc i ) f ( i l iu s ) P o l ( l ia t r ibu ) m i le s /
z u L ebze i ten a uf ge s te l l t w o rden . C . P e t ron iu s i s t F re ige -
l e g ( ion i s ) V I I I Augu s t (ae ) /d omo Mu t ina /t e s tam en to
l a s sene r e i ne r T er tu l l ina , s e ine F rau wu rde v on e i nem
f i e r ( i ) i u s s i t /a r b i t ra tu /M(a rc i ) P e t ron i M (a r c i ) l i b (e r t i ) /
C a iu s f r e ige la ssen . E rwähn t w i rd a uch e i n S uccessu s D e -
D romon i s /M (a r cu s ) M i led iu s D a tu s l i b (er tu s ) /1 ( ocu s )
l i ca tu s , d e r n u rv i e r J ah re a l t g ewo rden i s t . B e i i hm h an -
m (onumen t i ) q (uo )q (uo )v (e r su s ) p (ede s ) q (uad ra to s ) XV I .
d e l t e s s i ch mög l icherwe ise um e i nen w e i te ren S ohn d e r S t if t e r . Auße rdem d i en t d e r G raba l ta r u nd d a s A rea l d em
E rha l ten i s t d e r A l ta r schaf t , a uf d e s sen O be r se i te s i ch e i n
Andenken u nd d e r B e s ta t tung a l le r F re ige la ssenen u nd
s chma le s r e ch teck ige s Dübe l loch i nm i t t en e i ne r g r ob b e -
d e ren N achkommen ; d en E rben i s td i e Nu tzung d e r An la -
h auenen F l äche e rha l ten h a t . D ie R ück se i te i s tu nbea rbe i te t .
g e , d i e 1 2 x2 0 F uß m iß t , a l le rd ings v erwehr t . D ie I n -
D e r S chaf t w i rd l ed ig l ich a uf d e r V o rde r se i te v on L e i s te
s ch r if t i s t e i n B e i sp ie l f i l r d i e g u te ö konom ische P os i t ion
u nd K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd s o rgf ä l t ig g e -
e i n ige r F re ige la s senen , d i e z u s o lchem R e ich tum g e lang -
g l ä t te t a be r u nve rz ier t .
t e n , d aß s i e i h re r se i t s S k laven h a l ten k onn ten .
D ie I n sch r if t g i b t Au skunf t ü be r d i e m i l i tä r ische L auf -
G . B . B ru s in ( I n sc r .Aqu i l . S . 3 66 N r . 8 38 ) n imm t a uf -
b ahn u nd d i e P e r son d es Ma rcu s M i led iu s . E rw a r S o lda t
g rund d er B uch s tabenf orm e i ne D a t ierung i m 2 . J h . n .
i nd e r l e g io V I I IA ugus ta , s t amm te a u s Mu t ina ( d em mo -
C h r . a n . Auch d i e F orme l D i s Man ibus s ecur i ta te w e i s t
d ernen Modena ) u nd w a ri nd i e t r ibu sP o l / ja e i nge sch r ie -
a uf e i ne E n ts tehung n ach d em 1 .J h . h in .
b en . E r h a t i n s e inem T es tamen t d i e A uf s te l lung d e s A l -
C IL V 8 336 ; C . G regoru t t i , I la n t iche L ap id i d i Aqu i le ia
t a r s b e s t imm t .
( 1 877 ) N r . 1 80 ; I n scr .Aqu i l . 8 38 .
D romo u nd Ma rcu s M i led iu s D a tu s , e benf a l l s e i n F r e ige -
S e in F r e ige la ssene r , Ma rcu s P e t ron iu s
l a ssener , t r e ten h i e r a l s d i e Au sf üh r enden a uf . D a s G rab a r ea l umf aß t 1 6 x1 6 F uß .
9 0 . G raba l tar d e sT i tu s Kan iu s Mon im ianu s*
D ie E rwähnung d e r L eg ion f ih r t h i e rz wa rn i ch t z u e i ner
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
u nd 2 32 ) , i m Z u sammenhang m i t d em f eh lenden c ogno -
AO : A qu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . R .C . 2 4
m en d e s V e r s torbenen k önn te j edoch e i ne E n t s tehung i n
K a lk s te in . H . 16 B r . 6 2 T .6 2
d er e r s ten H ä lf te d e s 1 .J h s . a ngenommen w e rden .
a bso lu ten D a t ie rung ( s . h i e r S . 53 u nd v g l . K a t . 3 4 . 5 . 9 8
T ( i to ) K an io T ( i t i ) f ( i l io ) /Mon im iano /a nn (o s ) XXV I I I/
E r s te H ä lf t e d e s 1 .J h s . n .C h r . A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 2 18 ; G . F o rn i ,
K an ia L ae ta /ma te r /p i en t iss im (o ) .
E p igraph ica 5 0 , 1 988 , 10 i f ; I n sc r .Aqu i l . 2 755a . D e rA l ta rm i t S ocke l u nd B ek rönung i s t a u s e inem S tück g ea rbe i te t . D en o be ren A bsch luß b i lde t e in e ingezogene r
9 2 . Graba l tar d e s Qu in tu s D e ll iu s S uper*
r e ch teck ige r B lock m i t i n f l achem R e l ief a ufgese tz ten Ak ro te ren . D ie V o rder se i te i s t v on z we i L e is ten g e rahm t , d i e N eben se i ten w e rden n u r v on e i ne r L e is te e i ngef aß t .
HE : S .E g id io a uf d em G rund s tück P r i s te rb e i Aqu i le ia .
D ie B i ldf e lde r s i nd m i t d em Z ahne isen b ea rbe i te t .
K a lk s te in . H . 1 20 B r . 8 8 T .7 3
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I n v . ?
Au s d e rI n sch r if tg eh th ervo r , d aß d i e Mu t te r Kan ia L ae ta
Q (u in tu s ) D e l l iu s Q (u in t i ) f ( i l iu s ) P o l ( l ia t r ibu ) /S upe r /
i h rem t ugendhaf t en S ohn T i tu s K an iu s Mon im ianu s d en
v e te r (anu s ) l e g ( ion i s ) XV Apo l ( l ina r i s ) /Q (u in tu s ) D e l l i -
G raba l ta r g ese tz t h a t . K an iu s w a r d e r S ohn d es T i tu s u nd
u s C lemen s /f i l iu s /D e l l ia F a le rna u xo r /A lbanu s
s t a rb m i t 2 8 J ah ren . B e i d en Anf ang sbuch s taben K h an -
l i b (er tu s ) /P u s i l la l i b (e r ta ) /e tt u .
d e l t e s s i ch um e i ne L iga tu r , d i e a u s e ine r s enk rech ten H a s te u nd e i nem < Z e ichen b es teh t . V ie l le ich t i s t e s m i t
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t m i t d em s e pa ra t g ea rbe i te ten
d em g r iech ischen k appa i n V e rb indung z u b r ingen . D e r
G es im s u nd e i nem c a . 2 0 cm h ohen A uf sa tz , d e r m i t e i -
N ame K an iu s e r sche in t i n Aqu i le ia n och meh rma ls v g l . :
n em Akan thu sb la t tkyma g eschmück t i s t . D ie O be r se i te
C IL V 1 270 a uf e i ne r G rab in sch r if t , 8 218 e ine We ihung
d es Auf sa tze s i s t g eg lä t te t u nd w e i s t i n d e r M i t te e i ne
a n B e lenu s , 7 55 u . 7 76 . G . B . B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 1 223 )
k re isrunde E rhöhung v on 3 1 cm Du rchme s sern a uf , i nd i e
b ez ieh t d a s Ad jek t iv a uf d i e S t if t er in , d och i s tp ien t is s i -
e i n q uer rech teck iges Dübe l loch e i nge la s sen i s t .
mus a l s E igencha rak te r is ie rung s on s t u nüb l ich .
D er A l ta ri s ta uf d re i S e i ten d u rch e i ne L e i s te u nd e i na u s -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
g epräg te s K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t .
C IL V 1 269 ; I n sc r .Aqu i l . 1 223 . 11
D en A l ta r h a t Qu in tu s D e l l iu s S upe r , S ohn d e s Q u in tu s ,
L uc iu sH e renn iu sh a td en A l ta ra uf s te l len l a ssen u nd zwa r
a u s d e r t r ibu s P o l l ia a uf s te l len l a ssen . E rw a rV e te ran d e r
d em : Man iu s H e renn iu s , S ohn d es C a iu s , s e inem V a te r ,
l e g io XV A po l l inar is . E rwähn t w i rd a uch Qu in tu s D e l l iu s
C oe l ia Q ua r ta ,T och te rd es C a iu s , s e ine r Mu t te r , d em C a i -
C lemen s , s e in S ohn ,u nd D e l l ia F a lerna , s e ine F rau , s ow ie A lbanu s u nd P u s i l la , b e ide F re ige la ssene v e rmu t l ich d e s
u s H e renn iu s u nd d em P ub l iu s H e renn iu s , b e ide S öhne
z uer s t g enann ten Qu in tu s D e l l iu s S upe r . D ie l e tz te Z e i le
d e s Man iu s —a l so s e inen B rüdern — s ow ie d e r H erenn ia T er tu l la , T och te r d e s Man iu s , s e ine r S chwe s te r . D eswe i te -
m i t d en Wor ten e t t u i s t =gewöhn l ich u nd r i ch te t s i ch
r en i s t a uch d i e B e s ta t tung s e ine r F rau C aec i l ia P r ima
of enba r a n d en B e t rach te r d e s G raba l ta r s , d e r a uf d i ese
v o rge sehen , e i ne r F re ige la ssenen d e s Qu in tu s , s ow ie d e r
We ise am S ch ik sa l d e r G enann ten An te i l n imm t .
F re ige la ssenen H e renn ia P r im igen ia u nd H er enn ia C a l l i -
Aufgrund d e r I n sch r if t i s t e i ne E n t s tehung d e s A l ta r s i m e r s ten V ier te l d es 1 .J h s . a nzunehmen ( s . h i e r V I .4 . S .5 5 ) .
s t e . A uße rdem w e rden n och g enann t : L uc iu s F abr ic iu s V e recundu s , F abr ic ia V enu s ta — e i ne F re ige la s sene d e s L uc iu s —u nd I u l iu s P anca rpu s , Au lu s P e t ron iu s u nd L a e t u sV i tr icu s , s e ine F reunde s ow ie d i eE hef rau A s in ia F u s -
1 .V ier te l 1 .J h . n . Ch r .
c a , d i e i mA l te r v on 3 1 J ah ren , 7Mona ten u nd 1 0 T agen
C . G regoru t t i , A rch . e p igr . M i t th . 9 , 1 885 , 2 48 ; E . Ma io n i ca , MCC 1 6 , 1 890 , 1 59 N r . 3 3 ; A . C a lde r in i , A qu i le ia R omana ( 1930 ) 2 01 ; I n scr .Aqu i l . 2 793 .
s t a rb . L uc iu s H e renn iu s V i ta l is , d e r S ohn d es L uc iu s , s t eh t w iede rum i m Nom ina t iv . D ie s u nd d i e E rwähnung e i ne r z w e i ten E hef rau , h i e r m i t d em A t t r ibu t c ar i ss ima b e leg t , l ä ß t d en S ch luß z u , d aß d i e I n schr if t a uf d e r A l tarvo rde r se i te i m L auf e d e r G ene ra t ion m i t w e i teren N amen v e r sehen wu rde . D af ü r s p r ich ta uch d i en i ed r igere Z e i lenhöhe u nd d e r l e ich t v e ränder te B uch s tabenduk tu s
9 3 . Graba l tar d es Luc iu s Herenn iu s*
d e rl e tz ten d r e iZ e i len v or d e rW idmung f ü rd i eF re ige la s -
HE : Aqu i le ia , S .E g id io
s enen . D e r S ohn d es u r sprüng l ichen S t if ter s , d e r z um
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 1 067
Z e i tpunk t d e r Auf s te l lung of en s ich t l ich n och n i ch t g ebo -
K a lk s te in . H . 1 78 B . 8 8 T .8 0
r en w a r , f üg t s pä te rf ü rs i ch u nd s e ine F rau ,A s in ia F usca , d i e l e tz ten Z e i len h inzu .
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /L (uc iu s ) H e renn iu s M (an i ) f ( i l iu s ) /f a be r a c ia r iu s /M(an io ) H e renn io C (a i ) f ( i l io ) p a th /C oe l ia C (a i ) f ( i l iae ) Quar tae ma t r i /C (a io ) H e renn io M (an i ) f ( i l io ) f r a t r i /P (ub l io ) H e renn io M (an i i ) f ( i l io ) f r a t r i / H e renn iae M(an i ) f ( i l iae ) T er tu l lae s o ror i /C aec i l iae Q (u in t i ) 1 ( iber tae ) P r imae c on iug i /H e renn iae P r im ige Mae l i b (er tae ) /He renn iae C a l l i s te l i b (er tae ) /L (uc io ) F abr ic io V e recundo /F abr ic iae L (uc i ) l i b (er tae ) V enu s tae /I u l io P anca rpo am ic is /A (u lo ) P e t ron io L ae to V i t r ico / A s in iae F u scae c on iug ( i ) c a r iss ( imae ) /a nn (orum ) XXX I men s ( ium ) V I I d i er (um ) X /L (uc iu s ) H e renn iu s L (uc i ) f ( i l ius ) V i ta l i s /l i b (er t i ) l i b (er tabu s )q (ue ) .
L uc iu s H e re n iu s w a r i n d e r S t ah lhe r s te l lung t ä t ig , w ie a u s d e rB eze ic h nung f aber a c iar iu s h ervo rgeh t . E s i s t d i e e r s te i n sch r if t l iche E rwähnung d i eses B e ruf s ( vg l . G . B . B ru s in s .u .4 7 ) . D ie t e i lw e i se f eh lenden c ognom ina w e i sen d en A l ta r d e r e r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s . n .C h r . z u ( s . h i e r : V I . S .4 9 ) . 1 .H ä lf t e d es 1 .J h s . n .C h r . I LS 9 090 ; G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 39 N r . 1 3 ; 4 8 A bb . 2 5 ; A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 3 14 ; I n sc r .Aqu i l . 7 03 .
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l u nd B ek rönung a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . D ie Ober se i te d e r P u lv in ibek rönung z e ig t i n d e rM i t te e i ne q uad ra t ische e twa 6cm h ohe E rhebung m i t
9 4 . Graba l tar d e s F ruc tu s*
e i nem q ue r rech teck igen Dübe l loch . Au s d em I n ven ta r b uch v on 1 901 , u n te r d em E in t rag N r . 2 10 , g eh t h ervo r ,
HE : Aqu i le ia — D e rA l ta r wu rde z u B eg inn d e s J ah r -
d aß e in g roße r P in ienzapf en a ufge se tz t w a r . D ie sem B e f und e n t sp rechen a uch d i e P ropo r t ion sve rhä l tn i s se d e r V er t iefungen . I n d er L e is te ü be r d e r I n sch r if t b ef inde t s i ch r ech t s u nd l i nk sj e e i n k le ine s L och , w or in s i ch n och R os t spu ren f e s t s te l len l a ssen . D ie L öche r d i en ten e he -
h unde r t s b e i d en Au sg rabungen u n te r S ig . R igona t b e i S .E g id io m i t e i nem d azugehör igen C ippu s g efunden . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 055 K a lk s te in . H . 2 30 B . 1 45 T .1 25 S chaf t : H . 1 25 B . 1 02 175 F ruc tu s C r isp i /l i be r tu s /n ego t ia to r /t e s tamen to f i er i /
ma ls z u rB ef es t igung v on E isens t if ten , a n d enen i m R ah -
i u s s i ts i b i e t /M in ic iae C (a i )1 ( ibe r tae )P o t i t iae /c on tube r -
men d es G rabku l tes G i r landen , K ränze o de r B ände r a uf -
n a l i /H i la rae C r isp i l i b (er tae ) ma t r i /C r isp iae V i ta l i s oro -
g ehäng t w e rden k onn ten .
r i /C r isp iae P rocu lae s o ror i /C (a io ) M in ic io D ecembro /
Übe r d em meh rf ach p rof i l ier ten S ocke l e rheb t s i ch d er
v e rnacu lo s uo e t /M in ic iae C (a i ) 1 ( iber tae ) H e lp id i ma t r i
A l ta r schaf t , d e r a uf a l len d re i S e i ten v on e i ne r s chma len
/e i u [ s P lac ] idu s l i ber tu s i d em (que ) /h e re s f ( ac iundum )
L e is te u nd e i nem e ben so s chma len K yma g e rahm t w i rd . D ie Neben se i ten s i nd g eg lä t te t , z e igen a be r k e ine D eko -
c (u rav i t ) .
r a t ion . D ie P rof i labf o lge d e s S ocke ls w iederho l t s i ch am
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t m i t d em s epa ra t g ea rbe i te ten
o be ren E nde d es A l ta r schaf tes u nd l e i te t z um P u lv in iauf -
S ocke l . Auf d e r O be r se i te d e s S chaf t e s b ef inde t s i ch e i n
s a tz ü be r . D ie P u lv in i s i nd f o rme lhaf tg eb i lde tu nd t r agen a uf d e rV o rde r se i te d i e e r s te Z e i le d e r I n sch r if t .
q ue r rech teck ige s Dübe l loch . D e r R and d e r O ber se i te i s t s o rgf ä l t ige r g eg lä t te t a l s d i e I nnenf läche . D abe i h ande l t 12
e s s i ch um e i ne t e chn i sche Z u r ich tung , d i e a l s Ana thy rose
G . B . B ru s in ( I n sc r .Aqu i l . 148 ) g eh t w egen d er B uch s ta -
z u b eze ichnen i s t . D ie R ück se i te i s t n u r g rob b ehauen .
b enf orm v on e i ne r D a t ie rung i m 2 .J h . n .C h r . a u s .
Der S ocke l i s t a uf a l len d re i S e i ten d u rch e i ne b re i te
C IL V 1 230 ; I n sc r .Aqu i l . 148 .
L e is te u nd e in Kyma g erahm t . E in Wu ls t u nd e i n b re i t e s K yma l e i ten z um A l tarkörpe r ü be r , d er e benf a l ls v on e i ne rb re i ten L e is te u nd e inem K yma e i ngef aß t i s t .
9 6 . Graba l tar d e s L uc iu sV a ler iu s L ong inu s*
D ie F lächen d er N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd u nver z ier t .
HE : Aqu i le ia , S .G iovann i — D e rA l ta r wu rde z u sam m en m i t d em d es A r r iu s Mace r , K a t . 3 6 , i n d er N ähe
D er K aufmann F ruc tu s , F re ige la ssene r e i ne s C r ispu s , h a t
v on S .G iovann i g efunden . D ieses G eb ie t b ef and s i ch b e r e i t s i nne rha lb d e r S t ad tmauern . Au s d en F und -
i n s e inem T es tamen t b e s t imm t , d aß d e rA l ta r i hm s e lbs t , s e ine r G ef äh r t in M in ic ia P o t i t ia — e i ne r F re ige la s senen
b e r ich ten g eh t n i ch t e i ndeu t ig h ervo r , o b d i e S tücke
d e s C a iu s —s e ine r Mu t te r H i la ra — a uch e i ne r F re ige la s -
„ i n s i tu" l a gen , o de r o b s i e i n Zwe i tverwendung d or th in
s enen d e s C r ispu s —s ow ie C r isp ia V i ta l is u nd C r i sp ia
g e lang ten .
P rocu la , s e inen S chw e s tern , e r r ich te t w e rde . Auße rdem
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
i s td e rA l ta rd em Andenken d es C a iu sM in ic iu sD ecembe r
K a lk s te in . H . 1 22 B r . 1 02 T .7 6
g ew idme t . Auch d i e B e s ta t tung d e r M in ic ia H e lp is , e i ner F re ige la ssenen d es C a iu s , i s t v o rge sehen . S i e w i rd a l s
L (uc iu s ) V a le r iu s /L (uc i ) f ( i l iu s ) C la (ud ia ) S ava r ( ia ) /
Mu t te r d e s Decembe r b eze ichne t . Mög l icherwe ise i s t s i e
L ong inu s /v e t (e ranu s ) c oh (or t is ) X I I I u rb (anae ) /v ( ivu s )
d i e S chwe s te r o de r d i e M i tf re ige la s sene d e r M in ic ia
f ( ec i t ) s i b i e t /l i b (er t is ) l i b (e r tabu s )q (ue ) p os t (e r is )q (ue )
P o t i t ia . D e r S t if te r , s e ine Mu t te r s ow ie s e ine S chw e s tern
e o r (um ) .
s i nd F r e ige lassene d e sse lben P a t ron s , a uch w enn d i e s b e i d en S chwes tern n i ch t a u sd rück l ich e rwähn t w i rd . G . B .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e rA l ta r schaf t , d e ssen O be r se i te r oh
B ru s in ( I n scr .Aqu i l . 7 15 ) h ä l t D ecembru s f ü r d en S ohn
b ehauen u nd n u r a n d en ä uße ren R ände rn g eg lä t te t i s t . I n
d e r M in ic ia He lp is d e r i m H au se d e s F ruc tu s i m Mona t
d e r M i t te e rk enn t man e i n q ue r rech teck ige s Dübe l loch ,
Dezembe r g eboren wu rde .
a uße rdem z we i q uad ra t ische i n e i nande r d i agona l g egen ü be r l iegenden E cken s ow ie e i n w e i te res v or n e , i nd e r M i t -
F ü r e i ne D a t ierung g i b t e s k e ine Anha l t spunk te .
t e . A l le d r e i z e igen e i nen Gußkana l z u d en R ände r n h in .
S . P anc ie ra , V i ta e conom ica d i Aqu i le ia i n e t a r omana
A uf grund d e r Dübe l lochano rdnung d e r Ober se i te i s t e i ne
( 1957 ) , 9 3 Anm . 2 56 ; I n sc r .Aqu i l . 7 15 .
B ek rönung a nzunehmen . D ie R ück se i te i s t g rob b ehauen . D e rA l ta r schaf tw i rd a uf d r e i S e i ten v on e i ne rb re i ten L e i s t e u nd e i nem a u sgep räg ten Kyma g e rahm t . D ie N eben -
9 5 .G raba l tar d e s Qu in tu s Gav iu sI nv en tu s*
s e i ten s i nd s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , a be r o hne D eko r .
HE : G o r iz ia
A u s d e rI n sch r if tg eh th e rvo r , d aß L uc iu sV a le r iu s L ong i -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I n v . ?
n u s , S ohn d e s L uc iu s , s i ch s e lbs t u nd d en S e inen s ow ie
Ka lk s te in . H . 7 9 B r . 6 1 T .3 8
d en F re ige la ssenen u nd d eren N achkommen d en A l ta r
Q (u in tu s ) G av iu s /Q (u in t i ) 1 ( iber tu s ) I nven tu s /v ( ivu s )
t e . C a lde r in i f üh r t d i e I n sch r if t a l s B e leg a n , d aß d i ese
f ( ec i t ) s i b i e t /s u is l i b (er t is ) l i b (er tabu s )q (ue ) /omn ibu s /
K ohor te i m 1 .u . 2 . . 1 h . n . C h r . i n Aqu i le ia p rä sen t w a r
a uf ges te l l t h a t . E rw a rV e te ran d e r 1 3 . s t äd t ischen K ohor -
p os ter i sq (ue ) e or (um ) /i nf r (on te )p (ede s ) XV Ii na g (rum )
( s . u . C a lder in i 2 14 ; z u r D a t ierung s .h i er : V I .4 . S . 5 5 ) .
p (ede s ) XXX I I .
L uc iu s V a ler iu s s t amm t a u s d e r C o Ion ia C laud ia S ava r ia . D e rF re iraum n ach Z e i le 5w a ru r sp rüng l ich v i e l le ich t f ü r d i e Namen w e i te rer F am i l ienm i tg l ieder g edach t ,
d i e
E rha l ten i s t l ed ig l ich d e rA l ta r schaf t , a uf d es sen O be r se i t ee ine f l ache Mu lde v on 2 6 cm Du rchme s se rz us ehen i s t .
j edoch n i ch t e inge t ragen wu rden . D a s g eh t a u s d er , i m
H in ten l i nk su nd v or n er e ch t sb ef inde t s i ch j ee i nq uad ra -
G egen sa tz z u r r e s t l ichen I n sch r if t , e rhöh ten O ber f läche
t i sche s Dübe l loch m i t e rha l tenem G ußkana l . D e r um lau f ende R and i s t l e ich t e rhöh t . D ie t e chn ische Z u r ich tung
d es S t e in s a n d i ese r S t e l le h ervo r . 1 .J h . n .C h r . ,j edoch n i ch tv o r4 3 n .C h r .
a uf d e r O ber se i te l ä ß t a uf e i ne s epa ra t g ea rbe i te te B ek rö -
C IL V 9 43 ; S upp l . I t .V ,7 6 ; F .K enne r , MCC 1 0 , 1 865 , 9 9
n ung s ch l ießen .
Anm . 5 ; G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 37 N r .
Der A l ta r i s t a uf d r e i S e i ten d u rch e i ne s chma le L e is te
1 2 ;
A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 2 17 ; I n sc r .Aqu i l .
u nd e i n b re i teres K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd
2 856 .
s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , j edoch =ve rz ier t . D ie I n sch r if tg ib t d en N amen d es A l ta r s t if t e r s a n . Q u in tu s Gav iu s I nven tus , e i n F re ige la ssener d e s Q u in tu s , h a t d en
9 7 . Graba l tar d e s L uc iu s Naev iu s Al iu s*
A l ta rz uL ebze i ten s i ch s e lbs tu nd a l len s e inen N achkom men s ow ie d en F re ige la ssenen u nd d e ren N achkommen
HE : B e l igna b e i Aqu i le ia
e r r ich ten l a ssen . D a run ter s i nd d i e Maße d e s G raba rea ls
AO : Aqu i le ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . 1 287
a ngegeben : 1 6 x3 2 F uß .
K a lk s te in . H . 9 7 B r . 6 8 T .4 7 13
D ( is ) M(an ibu s ) /L (uc io )N aev io /A l l io v ivo e t /N aev iae
k ommen d en A l ta r . D enkba rw ä re a l le rd ing , d aß d i e C ha -
S ever in (ae ) /L (uc iu s ) T i t iu s Ones imu s /s en ior V I v i r
r ak ter is ierung a l s F re ige la ssene a uch f ü r P r im is g i l t ,
am ic ( i ) /e tL (uc iu s ) N aev iu s I u s t inu s /V I v i rp a ren t ibu s .
d emzuf o lge w ä re d i e L esung 1 ( iber t i s ) E in z ughör ige r c i ppus g ib t d i e G röße d es G raba rea ls m i t 2 2 ma l 3 0 F uß
E rha l ten i s t d e r S ocke l m i t d em A l ta r schaf t , d e r a uf d er
a n . D ie s e n tspr ich t d en ü b l ichen G rößenangaben i n Aqu i -
O be r se i te e i n q uad ra t ische s Dübe l loch m i t Gußkana l z u r
l e ia ( vg l . C . R eu s se r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 17 f . ) . M i t
r e ch ten S e i te z e ig t .
d e rE rwähnung d e rl e g io V I I IA ugus ta i s t h i e rk e ine a bso -
D e r S chaf t i s t a uf d re i S e i ten m i t e i ne r L e is te u nd e i nem K yma umgeben , w obe i d i e r e ch te N eben se i te w en ige r s o rgf ä l t ig b ea rbe i te t s che in t . D ie F lächen s i nd l e d ig l ich g rob g eg lä t te t . D ie R ück se i te i s t u nbea rbe i te t . L uc iu s T i t iu s O ne s imu s h a t d en F reunden u nd L uc iu s
l u te D a t ierung g egeben ( vg l . a uch d i e a nde r en E rwähnun g en d i eser l e g io i n K a t . 3 4 . 5 5 . 9 1 u nd 2 32 ) , d och s p re c hen e in ige I nd iz ien f ü r e i ne E n t s tehung i n d e r e r s ten J ah rhunde r thä lf te ( vg l . h i e r : V I .4 . S . 5 1) . 1 .H ä lf t e d es 1 .J h . n .C h r .
N aev iu s I u s t inu s s e inen E l te rn , L uc iu s N aev iu s A l l iu s
E . Ma ion ica , MCC 2 3 , 1 897 , 7 3 N r . 5 7 ; I n sc r .Aqu i l .
u nd Naev ia S eve r ina , d en A l ta r e r r ich ten l a s sen . Auf -
2 758 .
f a l lend i s t d i e a u sd rück l iche E rwähnung d e r T a t sache , d aß L uc iu sN aev iu sA l l iu sz um Z e i tpunk td e r Auf s te l lung n och l e b te . D e rA l ta r d i en te s om i t z ue r s t d e rE h rung u nd e r s t i m w e i te r en d em G edäch tn i s d es G enann ten . B e ide S t if t er g eben d i e Äm te r a n , d i e s i e i nneha t ten . I u s t inu s w a r s ev ir u nd T i t iu s w a r s ev ir s en ior . D ie E l te r n w e isen d a sse lbe n omen a uf , w o rau s man mög l icherwe i se a uf d en n i ch t e rwähn ten F re ige la s senen s ta tu s d e r b e iden s ch l ie ß en k ann . D ie B uch s taben w e isen l a u tG rego ru t t i ( s . u . ) i n d a s 2 .J h . n .C h r .
9 9 . Graba l tar d e sT iber ius I u l ius V ia tor* HE : Au s d er O r t schaf t S .P o lo b e i Aqu i le ia . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv .? K a lk s te in . H . 15 B r . 7 2 T .5 7 T i (ber io )
I u l io C (a i ) f ( i l io ) /F ab ( ia t r ibu ) V ia tor i /
s ubp ra [ef (ec to ) ] c oh (o r t is ) I I /L u s i tanorum /I I I v i r (o )
C . G regoru t t i , L e a n t iche L ap id i d i Aqu i le ia ( 1877 ) N r .
i u r (e ) d i c (undo ) /p raef (ec to ) c oh (or t i s ) U b io (rum ) /e qu i -
1 70 ; C IL 8 295 ; I n scr .Aqu i l . 6 20 .
t a tae /E rbon iae S ex ( t i ) f ( i l iae ) /G ra tae u xor i /C (a iu s ) I u l iu s Aug (u s t i ) 1 ( iber tu s ) /L inu s f i l io e t /n uru i . E rha l ten i s t l ed ig l ich d er A l ta r schaf t , d e ssen K an ten e i n i g e B e s toßungen a ufwe isen , a uße rdem f eh l t d i e o bere l i n -
9 8 . Graba l tar d es Qu in tu sV e t t iu sV emens*
k e E cke . Auf d er V o rde r se i te i s t i m Z uge e i ne r Zwe i tve r -
HE : D er A l ta rw u rde a n d e r S t raße z w ischen Aqu i le ia
w endung e i n 6 x 6 cm g roßes q uad ra t ische s L och
u nd T r ies t , a n e i ne r S t e l le d i e C rocca ra g enann t w ird ,
e i ngea rbe i te t w orden . D ie O be r se i te z e ig t e i n 1 3 x1 3 cm
m i t z ugehö r igem C ippu s g efunden .
g roße s L och , d as z u sä tz l iche Ab t reppungen n ach i nnen
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
a ufwe is t . Z u r F rage d e r F unk t ion d i e se r V er t iefung a l s
K a lk s te in . H . 1 08 B r . 7 4 T .5 9
B ef e s t igungsvo rr ich tung f ü r e i nen me ta l lenen F ocu s , a uf d em Opf e rhand lungen am G rab v o rgenommen w e rden
Q (u in tu s ) V e t t iu s /Q (u in t i ) V e (he )men s
( c en tu r io )
f ( i l iu s ) V e l ( ina t r ibu )
l e g ( ion is )
V I I I
/
/ Aug (u s tae )
s t ip (end io rum ) XXX IX /v ( ivu s ) f ( ec i t ) /e tP r im ion i /e t S e rvandae
1 ( iber tae )
/
l i be r t is
l i ber tabu sque
/
p os ( ter isque ) e o r (um ) .
k onn ten v g l . h i er : 1 . 3 . S .5 . D e r S chaf t w i rd a uf d re i S e i ten v on L e is te u nd Kyma g e r ahm t . D ie Neben se i ten s i nd s orgf ä l t ig g eg lä t te t . D ie I n sch r if t g ib t a n , d aß C a iu s I u l iu s L inu s , e i n F re ige l a ssene r d es Augu s tu s , s e inem S ohn u nd s e ine r S chw ie -
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e rA l ta r schaf t , d e ssen r e ch te o be re E cke w eggeb rochen i s t . Auf d e r O be r se i te b ef inde t s i ch i nd er M i t te e i n q ue r rech teck ige s Dübe l loch . E in Dübe l -
g e r toch te r , E rbon ia G ra ta , d i e d i e T och te r e i ne s S ex tu s w a r , d en A l ta rh a t a uf s te l len l a ssen . D eu t l ich g eh t a u s d e r I n sch r if t d e r S to lz h e rvo r , d en d e r V a te r a nges ich t s d e r
l o ch m i t Gußkana l am o be ren R and d e rl i nken N eben se i te
K a r r ie re s e ines S ohne s empf inde t . T ibe r iu s I u l iu s V ia to r
z eug t v on e i ne r s epa ra t z u b ef e s t igenden B ek rönung d es
w a r n ich t n u r Un te rp räf ek t d e r c ohor s I I L u s i tanorum ,
A l ta r s .
s ondern a uch q ua t tuorv ir i u r e d i cundo u nd P räf ek t d e r c ohor s U b iorum , b e i d e r e s s i ch um e i ne R e i te re inhe i t
D e rS chaf tw i rd a uf d re i S e i ten v on e i ner s chma len L e is te
h ande l te . A ls s ubpraef ec t i b eze ichne t man d i e V o r s tehe r
u nd e i nem K yma g erahm t . D ie R ück se i te i s t n u rg rob a b -
d er e i nze lnen Aux i l ia re inhe i ten , v on d enen meh re re u n te r
g ea rbe i te t .
e i nem B ef eh lshabe r ,
d em P räf ek ten , z u sammengef aß t
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß Qu in tu s V e t t iu s V ehe -
w e rden k onn ten . D e r S to lz d es V a ter s i s t v e r s tänd l ich ,
men s , S ohn d e s Qu in tu s , a u s d e r t r ibus V e l ina s i ch s e lbs t
f üh r t man s i ch v or Augen , d aß s ubpraef ec t i i n d e r R ege l
z u L ebze i ten d en A l ta r h a t a uf s te l len l a s sen . E r w a r 3 9
d em R i t te r s tand a ngehö r ten ( RE XX I I [ 1954 ] 1 279 s .v .
J ah re S o lda t i nd e r l e g io V I I IA ugus ta . E r w idme te a uch
p raef ec tu s [ G ro ss ] ) , T iber iu s I u l iu s a be r S ohn e i nes F re i -
d em Andenken d e s P r im io u nd d e r S er vanda , e i ne r F re i g e la ssenen , s ow ie a l len F re ige la ssenen u nd d e ren Nach -
g e la s senen w a r . H ie r w i rd d i e B edeu tung d er g e se l l s chaf t l ichen P os i t ion , d i e d e r N achkomme e i nes k a ise r l i 14
c hen F re ige la ssenen e innahm , i m G egen sa tz z u d en g e -
D ie B ek rönung z e ig t p l a s t isch g eb i lde te m i t e i nge ro l l ten
w öhn l ichen F re ige la ssenen d eu t l ich .
B lä t tern v e rz ier te A l c ro te re , d i e d u rch e i n B la t t i cyma m i t e i nande r v e rbunden s i nd .
E ine s i che re D a t ierung i s t d u rch d i e E rwähnung d e rm i l i t ä r ischen E inhe i ten n ich t g egeben . D och s p rechen e i n ige
D e r F r e ige la ssene Z e lu s h a t d e r C orne l ia A t t ic i l la , T och -
I nd iz ien f ü re i ne E n t s tehung i mz we i ten o de rd r i t ten V ie r -
t e r d e s P ub l iu s , d en A l ta r a uf ge s te l l t ; v ermu t l ich w a r s i e
t e l d es 1 .J h s . n .C h r ( s . h i e r : V I .4 . S .5 5 ) .
s e ine P a t ron in .
Zwe i tes o de r d r i t tes V ier te l d e s 1 .J h s . n .C h r .
K e ine D a t ie rung mög l ich .
S upp l . I t .V , 1 85 ; I LS 2 703 ; I n sc r .Aqu i l . 2 864 .
C IL V 178 ; I n sc r .Aqu i l . 1 040 m i t L i t v o r C IL .
1 00 . Graba l tar d es Luc iu s S a tr ius S pera tu s
1 02 .G raba l tar d e s Luc iu sD ind iu s One s imu s*
HE : P on te R osso a n d er V ia Ann ia , b e i Aqu i le ia .
HE : A qu i le ia
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
AO : A qu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 4 8
K a lk s te in . H . 8 3 B r . 5 6 T .5 3
K a lk s te in . H . 17 B r . 6 1 T .3 5 S chaf tB r . 4 6 T .3 3
L (uc iu s ) S a t r iu s L (uc i ) 1 ( ibe r tu s ) /S pe ra tu s /v ( ivu s )
D ( is ) M (an ibu s ) /L (uc iu s ) D ind iu s /I u s tae l i b (e r tu s ) / O ne s imu s /v ( ivu s ) f ( ec i t ) s i b i /e tL ibera l i f ( i l io ) /D in -
f ( ec i t ) s i b i e t /Hyg ino g iber to ) /e tP h i le to 1 ( iber to ) .
d i ae A s iae /c on iug ( i ) /E u tychu s /A t ime tu s f ( i l iu s ) /f a c i endum c u rav i t .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t , d essen r e ch te N e b en se i te a bge sch lagen i s t . E s f i nden s i ch a be r h i e r s ow ie
E ine S t and le is te , e i n Wu l s tu nd e i n K yma b i lden d en S ok -
a uf d er l i nken N eben se i te n och d i eV or r ich tungen f ü re i ne
k e l d e sA l ta r s . D e rS chaf ti s ta uf d e rV o rde r se i te d u rch e i ne
V e rankerung d e s A l ta r s m i t e i nem P os tamen t . Auf d e r
L e i s te u nd e i n K yma g e rahm t . E in K yma u nd e i ne v o rk ra -
O be r se i te h a t s i ch i n d e r M i t te e i n q ue r rech teck ige s Dü -
g ende L e i s te b i lden d en Übe rgang z u r a k ro te rf ö rm igen
b e l loch e rha l ten u nd l i nk s d aneben e i nk l e ine re s q uad ra t i -
B ek rönung , d i e i nf l achem R e l ief a uf ge leg t i s tu nd a uf d e r
s ches .
s chon d i e e r s te Z e i le d e r I n sch r if t e i ngeme iße l t wu rde .
D ie V order se i te d e s A l ta r s r ahmen e i ne L e is te u nd e i n
Au s d e r I n sch r if tg eh t h e rvo r , d aß L uc iu s D ind iu s Ones i -
K yma , e ben so d i e e rha l tene r e ch te N eben se i te . I n d e r
mu s s i ch s e lbs t u nd s e inem S ohn , L ibe ra l is , s e ine r F rau ,
o beren R ahmung s i nd r e ch t su nd l i nk s a n d en E cken z we i k l e ine Dübe l löche r e i nge t ief t , d i e z u r Aufnahme v on Me -
D ind ia A s ia , d en A l ta r z u L ebze i ten g ew idme t h a t . S e in S ohn E u tychu s A t ime tu s h a t d i e Auf s te l lung b eauf s ich -
t a l ls t if t en d i en ten , a n d enen B lumen o de r G i r landen a l s
t i g t . A uf f a l lend i s t h i e r , d aß d i e N amen d e r S öhne v ö l l ig
S chmuck a ufgehäng t w erden k onn ten .
v e r sch ieden v on d enen d e r E l te r n s i nd .
L uc iu s S a t r iu s S pera tu s , e i n F re ige la ssene r d e s L uc iu s ,
Auf grund d e r E rwähnung d e r F orme l D i s Man ibus i s t
h a t s i ch s e lbs t , Hyg inu s u nd P h i le tu s , b e ide e benf a l l s
e i ne E n t s tehung v o r d em E nde d e s 1 .J h s . n . C h r . n ich t
F re ige la ssene , d en A l ta r a uf s te l len l a ssen .
mög l ich .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
G . B . B ru s in , NSc 1 903 , 4 49 N r . 2 ;I n scr .Aqu i l . 1 453 .
C IL V 190 ; I n sc r .Aqu i l . 1 059 .
1 01 . Graba l tar d er Corne l ia A t t ic ila*
1 03 .G raba l tar d es Ca ius S a l lu s t ius C or in th ianu s*
HE : Aqu i le ia , b e i C a sa B ianca . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 8 65
HE : Aqu i le ia , „ a l la b ra ida d e l mu ro f o ra t" .
K a lk s te in . H . 1 43 B r . 7 2 T .2 4
AO : A qu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . R .C . 6 7
C orne l iae /P (ub l i ) f ( i l iae ) A t t ic i l lae /Z e lu s l i b (er tu s ) / f a c iundum /c u rav i t .
K a lk s te in . H . 1 08 B r . 5 8 T .5 3 S chaf tB r . 4 7 T .4 5 C (a io ) S a l lu s t io /C or in th ian (o ) /v e te ran (o ) Aug (u s t i ) /e x c ( o )ho r ( t is ) I I I /p rae t (or iae? ) t e s tamen ( to ) /f i e r i i u ss i t /
I m I nven ta rbuch v on 1 887 e r sche in t d e rA l ta r u n te r d em
a r b i t ra tu /C l (aud i ) T er tu l l ion i s .
E in t rag N r . 7 1 . I m S ocke lbe re ich d e rV o rde r - u nd d e rR ück se i te i s tj e e i n
Nu r d a s v orde re D r i t te l d e s A l ta r s i s t e rha l ten , z udem i s t
D übe l loch e i nge t ief t , d a s z u r B ef e s t igung d e s A l ta r s a uf e i ne r B a s i s b zw . e i nem P os tamen t d i en te .
d i e R ahmung d e r r e ch ten N eben se i te v o l ls tänd ig a bgea r b e i te t u nd e s f eh len d i e v om S ocke l z um S chaf t ü be r le i t e nden P rof i le . D ie Neben se i ten w ie sen of enba r k e ine R e l ief fve rz ierungen a uf .
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf tm i t e i nf ache r S ocke lzone u nd Ak ro te rbe l c rönung . 15
D a s a u s g rob b ehauenen K a lk s te inb löcken b e s tehende
D ie V o rde r se i te w i rd v on e i ne r L e is te u nd e i nem K yma e i ngef aß t , d i e a l le rd ing s s eh r v e rr ieben s i nd . D ie N eben -
P os tamen t , a uf d em d e r A l ta r m i t E i sendübe ln b ef es t ig t w a r , h ä l t G . B . B rus in f ü r e i ne Zwe i tve rwendung . A ls
s e i ten s i nd u nge rahm t u nd g eg lä t te t .
B egründung f üh r t e r d i e G röße a n , d i e d i e d e s A l ta r sok -
C a iu s S a l lu s t iu s C or in th ianu s w a r V e te ran e i ne r c ohor s
k e ls ü ber t r iff t , u nd d i e w en ig s o rgf ä l t ige B ea rbe i tung . Z u
I I I . E s h ande l t s i ch h i e rbe i e n tweder um e i ne K ohor te
b edenken i s t h i er j edoch , o b d i e ses P os tamen tt a t säch l ich
m i tb i s h eu te u nbekann tem B e inamen o de r um e i ne P rae -
s i ch tba rw a r , o der o b e sv ie lmeh ri mB oden v e r senk t , d en
t o r iane r -Kohor te . Auf l e tz te re D eu tung smög l ichke i t v e r -
B l icken d e s B e t rach ter s e n tzogen , v i e l le ich t a uch d u rch
w e is t a uch d i eT a t sache , d aß e rs i ch a l s V e teranus A ugus t i
B ep f lanzung v e rdeck t wu rde .
b eze ichne t ( vg l . K a t . 1 7 u nd 6 4 ) . E r h a t i ns e inem T e s ta men t d i e A uf s te l lung d e s A l ta r s b es t imm t u nd C laud iu s
G . B . B ru s in , Nuov i monumen t i s epo lc ra l i d i Aqu i le ia
T er tu l l io h a t f ü r d i e E r r ich tung g esorg t .
( 1941) 3 9 A bb . 1 5 ; H . G abe lmann , B Jb 1 77 , 1 977 , 2 05 Anm . 3 2 ; C . R eu sse r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 21 ;
H inwe i se a uf e i ne D a t ierung l i egen n i ch tv o r , o bg le ich G .
I n scr .Aqu i l . 1 606 .
B . B ru s in ( I n sc r .Aqu i l . 2 831) s i ch w egen d e rB uch s taben f o rm f a r e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . n .C h r . a u ssp r ich t . C IL V 9 33 ; I n sc r .Aqu i l . 2 831 .
1 05 . Graba l tar d er F abr ic ia S ever ina* HE :Aqu i le ia , G rabbez irk d er S ta t i i .
1 04 . G raba l tar d e sV enu s tu s*
AO : e bd . I nv . 5 1222 K a lk s te in . H . 9 4 B r . 6 4 T .5 0 S chaf tB r . 5 2 T .4 0
HE : Aqu i le ia , G rabbez i rk d e r I u l i i . AO : e bd . ,I n v . 5 1206
F ab r ic iae / S ever inae /a nn (orum ) XV I men s ( ium ) X /
K a lk s te in . H . 1 09 B r . 6 2 T .4 9 S chaf t B r . 4 5 T .4 0
H erme s Augu s t (a l ium ) /e t V I v i r (orum ) a r c (a r iu s ) e t / S en t ia S eve ra p a ren t (es ) /1 ( oco ) d (a to ) aS t a t i i s .
V enu s to s e r (vo ) /r a r iss imo /C (a iu s ) I u l iu s T roph imu s .
Auf d e r Ober se i te d es A l ta r s b ef inde t s i ch e i ne z y l inde r -
D er A l ta r i s t g u t e rha l ten .
f ö rm ige E in t iefung , d ie m i t e i ne r B ek rönung v e r sch los -
E ine S t and le is te , e i n Wu l s t , e i n a u sgepräg tes K yma u nd
s en w a r , d i ej edoch n ich t g efunden wu rde . G e s im s - u nd
e i ne K eh le b i lden d en A l ta r socke l . I n umgekeh r te r R e i -
S ocke lprof i l s ow ie d i e K an ten d er l i nken S e i te s i nd b es to -
h enf o lge w iede rho len s i ch d i e P rof i le am G e s im s ,j edoch
ß en o der w eggeb rochen .
t r i t t h i e r a n s te l le d es Wu ls te s e i ne v o rk ragende L e is te .
E ine S tand le is te , e in Wu ls t , e i n a u sgep räg tes K yma u nd
D a rauf f o lg t e i n a uf S chaf tb re i te e ingezogenene r e i nf a c her B lock , d e ssen Obe r se i te u n rege lmäß ig g eg lä t te t i s t .
e i ne K eh le b i lden d en A l ta r socke l . D arübe r f o lg t d e r a uf
D er A l ta r schaf t i s t a uf d r e i S e i ten g e rahm t . L e i s te u nd
D ie Neben se i ten s i nd g eg lä t te t , a be r o hne D ekora t ion .
d r e i S e i ten d u rch L e is te u nd Kyma g e rahm te A l ta r schaf t .
Kyma s i nd d u rch e i ne s chma le R i l le g e t renn t . D ie i nB o s -
E ine K eh le , e i n Kyma u nd e i ne v ork ragende L e is te m i t
s e s t ehenge la ssenen N eben se i ten wu rden z u le tz t m i t d em
d arübe r l iegendem , a uf S chaf tb re i te e i ngezogenen B lock
S p i tzm e iße l b ea rbe i te t .
b i lden d en o be ren Absch luß .
C a iu s I u l iu s T roph imu s h a t d em S k laven V enu s tu s d en
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß d i e E l tern , H ermes
A l ta r g ew idme t . Mög l icherwe ise wa r I u l iu s s e lbs t e i n
u nd S en t ia S eve ra , i h re r T och ter , F abr ic ia S ever ina , d en
F re ige la ssene r , w ie a u s d e r f eh lenden F i l ia t ion u nd d em
A l ta rm i tE r laubn is d er F am i l ie d er S ta t i i i nd e ren G rab -
g r iech ischen c ognomen a bge le i te t w e rden k ann , u nd h a t
b ez irk a ufges te l l th aben . D a d i eT och ter z wa rd a s c ogno -
d em S k laven i n d er f am i l iene igenen G rabs te l le d en A l -
m en d er Mu t te r t r äg t , n ich t a be r n omen g en t i le d es h ier
t a r a uf ge s te l l t . I m G egen sa tz z u r s o rgf ä l t igen B ea rbe i -
g enann ten V a ter s , n imm t G . B . B ru s in a n , d aß s i e e i ne
t ung d e r P rof i le u nd d e r I n sch r if t s t ehen d i e u nf er t igen
i leg i t ime T och te r d er S en t ia u nd e i ne s F abr ic iu s i s t , d i e
N eben se i ten d e s A l ta r s . D ies k ann a l s B e isp ie l f ü r d i e
v on H ermes a dop t ier t wu rde . H ermes w a r M i tg l ied i m
Zwe istuf igke i t d er B ea rbe i tung v on G raba l tä ren h e ran -
C o l leg ium d e r Augus ta len u nd d em d er S ev ir i . E r h a t te
g ezogen w e rden . S o wu rde z uer s t d i e G rundform m i t i n
d i e Ka sse z u v erwa l ten , wobe i n i ch t e i ndeu t ig z u k lä ren
B osse g e la ssenen Neben se i ten a ngef er t ig t u nd a n sch l ie -
i s t , o b e ine e inhe i t l iche Kasse b e ide r K o l leg ien g eme in t
ß end , d en Wün schen d er A uf t raggeber e n t sprechend , m i t
i s t o de r n u r d i e d er S ev ir i . ( Fü r e i ne g eme insame Kasse
D ekora t ion v e r sehen . D ie se w a r of enba r j edoch n i ch t
s pr ich t s i ch G . B . B ru s in a u s , s .u . 2 9 Anm . 5 .D a a ber
n o twend ig , s e lbs t d i e u nf e r t igen Neben se i ten s che inen
b e ide C o l leg ien w e i tgehend u nabhäng ig v one inande r
d en Auf t raggebe r n ich t g e s tör t z u h aben . G eh t man v on
a g ier ten v g l . A . Abramenko , D ie mun iz ipa le M i t te l -
e i ne r t a t säch l ichen Wer t schä tzung d e s I u l iu s s e inem
s ch ich t i m k a ise rze i t l ichen I t a l ien [ 1993 ] p a ss im , i s t
S k laven V enu s tus g egenübe r a u s —w a s m . E . i n d er I n -
a uch v on e i ner T rennung i n f i nanz ie l len Ange legenhe i t en a u szugehen . ) D ie Buchs taben w e isen — l a u t G . B .
s ch r if t d eu t l ich w ird — s t e l l t s i ch d i e F rage n ach d em Wa rum d e r Auf s te l lung e i nes u nf er t igen A l ta r s . E ine
B ru s in — a n d a s E nde d es 1 .J h s . n . C h r . ( Zum P rob lem
Mög l ichke i tb es teh t d a r in , d aß d em I u l iu s f ü rd i e F e r t ig -
d er Da t ierung s i ehe h ie r : V4 . S .4 5 ) .
s t e l lung d i e f i nanz ie l len M i t te l f eh l ten . D ie An two r t d a rauf muß j edoch S peku la t ion b le iben .
E nde 1 .J h . n .C h r . o der s pä ter . 16
G . B . B ru s in , Nuov i monumen t i s epo lcra l i d i Aqu i le ia
i s t a n manchen S t e l len d u rch B ohrungen a kzen tu ier t . D a s
( 1941) 2 8A bb . 1 u . 1 2 ; C . R eu sse r , Aqu i lNo s t 5 6 , 1 985 , 1 20 ; I n sc r .Aqu i l . 6 01 .
Akan thu s rankenf e ld , v on e i ne r s chma len L e is te e i nge f a ß t , l e i te t z u r I n sch r if t f läche m i t e i nem K yma ü be r . D ie Neben se i ten g re if en d a s Mo t iv a uf , w obe i d e r o be re K an tha ros d u rch e i ne P a lme t te e r se tz t w ird , s i nd a be r v om B i ldf e ld d u rch e i ne w e i te re L e i s te a bgese tz t . D a s
1 06 . G raba l tar d e s Luc iu s Appu le iu s Max im ianu s*
B i ldf e ld w ird v on e i nem g roßen K ande labe r e ingenom men , d e r a ufwend ig g e s ta l te t u nd m i t B ändern v e rz ier t i s t . An z we i F ü l lhörnern i mo be ren T e i lh ängen z we iK an -
HE : Aqu i le ia , N ek ropo le b e i S .E g id io .
n en , d e ren v er schnö rke l te H enke l d u rch e i nen B üge l m i t -
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico I nv . N r .? .
e i nande r v erbunden s i nd .
K a lk s te in . H . 1 73 B r . 1 54 T . 1 00
D ie I n sch r if t b esag t , d aß d em S ecundu s , d e r z u d en k a i L (uc io ) A ppu le io /Max im iano /d ecu r ion i /Aqu i le iae /
s e r l ichen S k laven g ehör te , d e rA l ta r e r r ich te t wu rde . D ie
h e redes /f a c iundum c u r (ave run t ) .
I n i t ia to ren w a ren S ymphor ianu s ,T y rannu s , H e l ix u nd V a l e n s , s e ine v i car i i , s e ine u n te rgebenen S k laven ( Zu v i ca -
E rha l ten i s t d e r A l ta r schaf t , d e r i n meh re re T e i le g ebro -
r i v g l . P .R . C . Weave r , F am i l ia C ae sa r i s [ 1927 ] 2 00 i f .
c hen v o r d em e hema l igen F undamen t l i egend a uf gefun -
2 45 f . ,d e r s i e a l s S k laven v on e i nf luß re ichen S k laven d e r
d en wu rde .
F am i l ia C aesa r is b eze ichne t . ) .
E ine b re i te L e is te u nd e i n K yma r ahmen d en A l ta r schaf t ,
Auch h i er i s t d u rch d i e I n sch r if te i n E n t s tehung sze i t raum
d e ssen N eben se i ten s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , a be r o hne D eko r
um d i e M i t te d es 1 .J h s . g egeben ( vg l . : V I .4 . S . 5 1) . D ie
s i nd . Au s d e rI n sch r if tg eh th e rvo r , d aß d i eE rben d af ü rg esorg t h aben , d aß d em A ppu le iu s Max im ianu s , e i nem d ecur io i n Aqu i le ia , d i e se r G raba l ta r a uf ge s te l l t wu rde . G . B . B ru s in h ä l t a uf grund d e rB uch s tabenf orm e i ne D a t i e rung E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r Anf ang d e s2 .J h s . n . C h r . f ü r w ah r sche in l ich . G . B . B ru s in , Aqu i lNos t 3 , 1 933 , 7 6 Abb . 2 1 . 2 2 ; D e r s . , G l i s cav i d iA qu i le ia ( 1934 )2 03 i f ;C . R eu sse r , Aqu i lNos t 5 6 , 1 985 , 1 26 ; I n sc r .Aqu i l . 5 57 .
1 07 . G raba l tar d e s S ecundu s* HE : Aqu i le ia , S .E g id io
Auf f a ssung u nd B ehand lung d e r f l ora len O rnamen te u n t e r s tü tzen d i esen An sa tz ( s . h i e r :V l . S .3 2u nd V4 . S .4 4 ) . D ie G röße d es A l ta r s u nd d i e s orgf ä l t ige D ekora t ion s i nd a l s Z e ichen f ü r d en Woh ls tand d i e se r v i car i i z u w er ten , d enn i m Norma lf a l l s par te e i n S k lave s e in G e ld , um s i ch v on s e inem P a t ron f r e izukauf en . C laud isch G . B . B ru s in , Aqu i le ia ( 1929 ) 2 39 A bb . 1 79 ; G abe lmann , We rk s ta t tgruppen 6T af . 1 . 3 ; d e r s . , B JB 1 77 , 1 977 , 2 18 f . A bb . 1 7 ; C . R eu sse r i n : R öm ische G räbe r s t raßen ( 1987 ) 2 48 ; I n sc r .Aqu i l . 4 74 .
1 08 . Graba l tar e ine s u nbekann ten F re ige las senen*
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico I nv . -N r . 1 077 K a lk s te in . H . 16 B . 9 1 T .6 6
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia . AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
S ecundo /T i (be r i ) C laud i /C ae sa r is [ Au ]g (u s t i ) /G erma -
K a lk s te in . H . 8 5 B . 5 1 T .3 1
n i c i /s e rvo /S ympho r ian (u s ) /T y rannu s H e l ix /V a len s [ 1 ] ib / [ . ] l ib / [ . ] 1 /[ . ] 1 /[ . ] tae 1 ( iber tae ) /[ . ]dae
v i car i ( i ) .
1 ( iber tae ) . E rha l ten i s t l e d ig l ich d e rA l ta r schaf tu nd s e lbs t d or t s i nd g roße T e i le d e r R ahmung v e r lo rengegangen . Auf d er
E s h ande l t s i ch um d a s E ckf ragmen t e i nes G raba l ta r s .
O ber se i te i s t e i n e twa h andb re i te r R and s o rgf ä l t ig g eg lä t -
E rha l ten i s t e i n T e i l d er V o rde r se i te u nd e twa d i e H ä lf te
t e t . D a s i n ne re Quad ra t d agegen i s t g rob g ea rbe i te t u nd
d er r e ch ten Neben se i te . D e r S chaf ti s t z unäch s t v on e i ne r
w e is t i n d e r M i t te e i n q uer rech teck iges Dübe l loch a uf .
s i ch i mme r w iede r a uf ro l lenden Akan thu s ranke g e rahm t ,
B e i d e r t e chn i schen Z u r ich tung h ande l t e s s i ch um e i ne
d i e d u rch e ine s chma le L e is te v on e i nem L o tu skyma g e -
Ana thy rose ( vg l . K a t . 9 4 ) , d e ren Anwendung e i n n ah t lo -
t r enn t i s t , d essen Zw icke l a l tern ie rend m i t B lä t ter n u nd
s e s Anpa s sen e i ne s Auf sa tze s b ezweck te .
B lü ten g ef ü l l t s i nd . Auf d e rN eben se i te e n tf ä l l t d i e Akan -
D e rA l ta ri s t a uf a l len d re i S e i ten d u rch e i n Akan thu sran -
t hu sranke ,
k enband g e rahm t . Auf d e r V o rde r se i te w ach sen d i e R an k en a u s e i nem K an tha ros , d e s sen B innenze ichnung a nt o -
s t a t tdes sen
b i lden
e i ne
L e is te
s ow ie
e i n
s chma le s S che reng la t tb la t tkyma h i e r d i e R ahmung . D ie D a r s te l lung a uf d e rl i nken N eben se i te k ann a l s L öwe
r eu t ische V o rb i lde r e r inner t . S i e f üh ren a n d en S e i ten
e r gänz t w e rden , d e r a uf d en H in te rbe inen s t eh t u nd s i ch
empo ru nd t r ef f en s i ch o ben w iede rum a n e i nem K an tha -
m i t d en V o rde r läuf en a n e i nen B aum s tamm s t ü tz t . D ie
r o s . D ie R ank er o l l t s i ch i mme rw iede re i n ,v e rb inde tv e r -
R es te d e r d a rübe r l iegenden k an t igen , d u rch K e rben g e g l ieder ten E rhebung s i nd d emnach a l s B lä t te r z u d eu ten .
s ch iedena r t ige B la t t - u nd B lü tenf ormen m i te inande r u nd
17
D e r G raba l ta r i s t d em G edäch tn is v on F re ige la ssenen g e w idme t , w obe i z um indes t d i e l e tz ten b e iden w e ib l ichen
G . B . B ru s in ,A qu i le ia ( 1929 ) 2 40 ; D e r s . , Aqu i le ia eG ra d o ( 1956 ) 2 01 .
G esch lech t s w a ren . D ie T a t sache , d aß d e rA l ta r e ine ä hn l i ch a ufwend ige R ahmung a ufwe is t , l e g t e i ne V erb indung m i t d em A l ta rd es S ecundu s n ahe . S t i l is t isch s t ehen b e ide A l tä re a uf d e r se lben S tuf e , w ie e i n V e rg le ich d e r Akan -
1 09 . aGraba l tar d e s C a iu sI u l iu s Qu ie tu s*
t hu s ranken b e leg t ( s . h i e r : V4 . S .4 4 ) .
HE : D e rA l ta rs t amm t a u s e i ne rr e ichen S amm lung v on An t ik en , d i e t e i l s a u s R om , t e i l sv on d en G rabungen a u s
C laud isch .
Aqu i le ia s t amm en . S i e wu rde v on d e ra u sV ened ig s t am menden F am i l ie G r iman i z u sammenge t ragen , 1 586 j edoch
1 09 . G raba l tar d er T ros ia P os tuma*
d em P a t r ia r chen d e r v enez ian i sch en R epub l ik v e rmach t ,
HE : D e rA l ta r s t amm t a u s Aqu i le ia . E r wu rde i m F luß
AO : V ened ig , Mu seo A rcheo log ico , I nv . N r . ?
Na t issa b e i B a ron R i t te r g eborgen .
Ma rmor . H . 7 4 B r . 5 7 T .3 8
d e r s i e f i r d i e Öf en t l ichke i t z ugäng l ich mach te .
AO : Aqu i le ia , Museo A r cheo log ico , I nv . 1 081 K a lk s te in . H . 2 10 B r . 2 94 T .8 0 S chaf tB r . 1 31 T .2 32
C (a io ) I u l io /C (a i ) f ( i l io ) T rom (en t ina t r ibu s ) /Qu ie to / T i t ia Qu ie ta /ma te r /f i l io /p i is s imo .
T ros iae
C (a i )
f ( i l iae )
/
P os tumae
/
d ec ( re to )
d ecu r ( ionum ) .
M . E . s p rechen d i e a u sf i ih r l ich d ekor ie r ten N eben se i ten
E rha l ten s i nd e i n ige F ragmen te u nd d e r A l ta r schaf t . E s
H e rkunf t sor t A l t ino v e rmu te t , w obe i d e r A l ta r a be r a uch
f eh len S tücke d e r R ahmung , T e i le d e r I n sch r if t u nd f a s t
s chon i n Zwe i tverwendung d or th in g e lang t s e in k ann .
f i r O ber i ta l ien a l s H e r s te l lung sgeb ie t . I m C IL w i rd a l s
d i e g e sam te R ück se i te . Anhand d e r R ahmung sdekora t ion d er Neben se i ten s i nd d i e Höhen - u nd B re i tenmaße j edoch f e s t s te l lba r . D ie Ober se i te w e is t k e ine B ea rbe i tung sspu r en a uf , o bg le ich a ufgrund d e r P ropor t ionen e i n Auf sa tz o de r e i ne B ek rönung z u e rwa r ten i s t .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t . I n V e rb indung m i t d en K lamme r spu r en , d i e a n d en S e i ten i n d i e R ahmung e i ngre if en , i s t d a s q ue r rech teck ige Dübe l loch a uf d e r g e g l ä t te ten O be rf läche a l s B ef e s t igung svor r ich tung f ü r e i ne B ek rönung a nzu sehen . D ie R ück se i te i s tm i td em Z ahne i -
Auf e i nem z we is tuf igen S ocke l , d e r i m o be ren B e re ich m i t e i nem L o rbee rb la t twu ls t u nd e i nem Akan thu sb la t tky ma a bsch l ieß t , l i eg t d e r A l ta r schaf t a uf . D ie V orde r se i te m i t d e r I n sch r if t w i rd v on e i nem Akan thu sb la t t i cyma g e r ahm t , e ben so d i e g l a t ten F lächen d e r N eben se i ten . D ie E cken d e s S chaf t s w e rden v on d u rch L e is te u nd K yma g e rahm ten „ P i la s tern" f l ank ier t , d enen j edoch s owoh l
s en b ea rbe i te t . D e rA l ta rkörpe rw ird a uf d e rV o rder se i te v on e i ne rb re i ten R anken rahmung , d i e d u rch e i nK yma v on d en B i ldf e ldern a bgese tz t i s t , e i ngef aß t . An d en Neben se i ten e r sche inen B la t tbäume a n s te l le e i ne r um lauf enden R anke . D ie r e ch te N eben se i te z e ig te i nen l a uf enden E ros m i tF lü -
S ocke l a l s a uch Kap i te l l f eh len . D iese F e lde r s i nd a uf d e r
g e ln , d e r e i nen F rüch tekorb a uf d em K opf b a lanc ie r t . E r
V orde r se i te m i t a uf e inande rgese tz ten B lä t te rn u nd B lü ten
h ä l t e i nen e r leg ten H a sen i nd e r l i nken H and . S e in h a lb -
g eschmück t . D ie Neben se i ten z i eren h ohe K ande labe r ,
l a nge s H aa ri s t a uf d em S che i te l z u e i ne rT o l le g ekämm t .
d eren F üße i nG re if enpf o ten e nden .
D ie l i nke N eben se i te w iede rho l t d a s Mo t iv s e i tenve r -
D e r A l ta r s t e l l t i n F orm , G röße u nd I n sch r if t u n te r d en A l tä ren Aqu i le ia s e i ne Au snahme d a r . V on d en b ekann ten P ropor t ion sve rhä l tn issen a u sgehend s i nd l e d ig l ich z w e i
k eh r t . B e ide E ro ten a g ie ren a uf e i ner f l achen , l e ich t a u s d em B i ld h e rau s ragenden S t and le is te . D ie B lä t te rd e rR anke w e rden d u rch d en p unk tue l len E in -
D r i t te l d e sA l ta r s e rha l ten , s o d aß s e ine G esam thöhe m in -
s a tz d es B oh re r s a ufge locke r t , B ohrungen f i nden s i ch
d es ten s 3m b e t ragen h aben muß . Dabe ii s td e rA l ta r schaf t
a uch i nd e r H aa rges ta l tung d e r E ro ten . D iese C ha rak ter i -
b re i ter a l s h och , w as n u r n och b e i d em A l ta r d es A lf iu s
s t ika , d a s V e rhä l tn is d e r R anke z um R e l iefgrund s ow ie
S ta t iu s , K a t . 6 2 , z u b eobach ten w a r . Auße rgewöhn l ich i s t
d i e Kö rpe rauf f a ssung , s p rechen f i r e i ne D a t ie rung i na n -
a uch d i e K omb ina t ion d e r D ekora t ion se lemen te s ow ie
t on in ische Z e i t ( s . h i e r : V4 . S .4 6 ) .
d e r Au fbau u nd d i e F lank ierung d u rch d i e p i la s te ra r t igen S e i ten te i le .
T i t ia Qu ie ta h a t i h rem S ohn C a iu s I u l iu s Qu ie tu s , S ohn d e s C a iu s , d en A l ta r a uf ge s te l l t . E r s t amm t a u s d e r t r ibu s
Au s d e rI n sch r if tg eh th ervo r , d aß d er T ros ia P os tuma , d e r T och te r d e s C a iu s , a uf V e ran la ssung d e s D eku r ionen ra te s
T romen t ina . An ton in isch
d i eser S t e in g ese tz t w o rden i s t . Obg le ich d i e F orme l d e c re to d ecur ionum e her a n d i e E r r ich tung e i ne s E h renmo -
C IL V 2 236 ; H . Dü t schke V ( 1 882 ) 1 04 N r . 2 74 .
n umen te s d enken l ä ß t ( vg l . G .A lf ö ldy , R öm ische S ta tuen i n V ene t ia e t H is t r ia [ 1984 ] 6 2 ) , s pr ich t d i e t e chn ische Z u r ich tung d er Obe r se i te , o hne E in la s sung sspu ren f ü r
1 10 . Graba l tar d er Min ic ia S ecunda*
e i ne S ta tue , g egen e i ne I d en t if iz ierung d es S t e in s a l s B a s i s f ü r e i ne E h renma l . Auch w e isen d i e D ekora t ionen d e r
HE : Aqu i le ia , w obe i d i e d e ta i l l ie r ten H e rkunf t sangaben
N eben se i te a uf d en s epu lk ra len Kon tex t h in .
i m C IL n i ch t m i te inande r ü be re in s t immen . E s w e rden g enann t S .Z i l io u nd S .E g id io u nd V i l la S po le t in i .
3 .V ier te l d e s 1 .J h s . n .Ch r . ? 18
AO : Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 372
12 .G raba l tar d e sT iber iu sC laud iu sA s ty lu s*
K a lk s te in . H . 1 31 B r . 7 6 T .7 0
HE : D e rA l ta r wu rde z w ischen B e l igna u nd B e lvede re s üd l ich v on Aqu i le ia g efunden , w o s i ch e n t lang d e r
M in ic iae L (uc i ) f ( i l iae ) /S ecundae /a nnorum XV /A e rn i -
S t raße n ach G rado e i ne N ek ropo le b ef and .
l i aT ( i t i ) f ( i l ia ) /P rocu la /ma te r f ( ec i t ) .
AO : W ien , K un s th i s tor ische s Mu seum / An t iken samm l ung , I nv . I I 116
E rha l ten i s t d er A l ta rschaf t m i t d e m „Ke rn" d e r e hema -
K a lk s te in . H . 1 05 B r . 7 7 T .4 8
l i gen B ek rönung . Deren P rof i le s i nd a l lse i t ig a bge s ch lagen u nd w e isen S p i tzme iße lspuren a uf . D ie Ober f l äche wu rde m i t Z emen t n achgearbe i te t . O b d i ese r
T i (ber iu s ) C laud iu s /T i (ber i ) C laud i /E paph rod i t ian ( i ) /
„ Kern" u r sprüng l ich a l s G ebä lk m i t P u lv in ibek rönung
v e t (e ran i ) l e g ( ion i s ) V I I I C l (aud iae ) p ( iae ) f ( ide l is ) /
g earbe i te t o der a l s Ak ro terauf sa tz g eb i lde t w a r , i s t
f i l ( iu s ) A s ty lu s /d o lab ra r ( iu s ) c o l l (eg i i ) f ab r (um ) /v ivos
n i ch t meh r z u e n tsche iden . S pu ren i m u n te ren D r i t te l
f e c i t s i b i e t /J u l iae D iony s iad i /c on iug i /b ene d e s e me r (en t i ) .
d e s A l ta r s z eugen d avon , d aß e rl ängere Z e i t i m Wasser g es tanden h aben muß .
D e rA l ta r i s t i m u n te ren D r i t te l q ue r d u rchgeb rochen . E s
D e rA l ta r schaf t i s t a uf d re i S e i ten d u rch e i nA kan thu s ran -
f eh len e i n ige B ruch s tücke a n d en K an ten s ow ie T e i le d er
k enband g e rahm t . E in Kyma l e i te t z u d en l e e ren B i ldf lä -
o be ren P rof i l ierung . D ie l i nke N eben se i te z e ig tz udem i m
c hen d e r N eben se i ten b zw . z um I n sch r if t enf e ld a uf d e r
u n te ren D r i t te l k e ine g l a t te S t and le i s te , s onde r n e i n a u s g e spa r tes , s o rgf ä l t ig g eg lä t te te s F e ld . D e r S inn d i e se r Ab -
V o rd e r se i te ü be r .
a r be i tung w i rd n i ch t k l a r .
D ie R anken b es tehen a u s f l e isch igen B lä t te rn , d er en K on t u ren g eke rb t , a ber n ich t g eboh r t s i nd . S i e e rwach sen j e -
V om A l ta r socke l s i nd n och e i n Wu l s tu nd e in K yma e rha l -
w e i ls a u s e i nem d i cken Akan thu sbüsche l i m u n te ren T e i l
t e n . D arübe r e rheb t s i ch d e r n u r a uf d e r V o rde r se i te g e -
d e r R ahmung u nd t r ef f en o ben i n zwe i g egen läuf igen V o l u ten a uf e inande r . F ü r d i e D a t ierung e rwe i s t s i ch d i e B e -
r ahm te A l ta r schaf t . E ine K eh le , e i n K yma u nd e i ne v o r k ragende L e is te b i lden d en Ü be rgang z u rB ek rönung . Auf
a r be i tung d e r f l ora len D eko ra t ion a l s a u s sagek räf t ig ( s . h i e r : V4 . S .4 4 ) .
d er r e ch ten N eben se i te i s t e i n B ä r t ige r i n k u rze r t u n ica a bgeb i lde t . E r t r äg t ü be r d e r S chu l te r e i ne d o labra , d .h . e i ne A sc ia m i t l a ngem S t ie l . B e i d i esem G erä t h ande l t e s
D ie Mu t te r A em i l ia P rocu la , T och te r d e s T i tu s , h a t i h re r
s i ch um e i n H andw e rk szeug m i t e i ne r S chne ide a uf d e r
T och te r M in ic ia S ecunda , T och te r d es L uc iu s , d en A l ta r
e i nen u nd e i ner a bwä r t s g ebogenen S p i tze a uf d e r a nde r en S e i te . S i e i s t v i e lf ä l t ig n u tzba r z u r B ea rbe i tung v on
a ufge s te l l t . M in ic ia wu rde 1 5 J ah re a l t . D ie T och te r t r äg t w ede rn omen g en t i le n och c ognomen d e r Mu t te r , i h rV a te r
Ho lz m i t d e r S chne ide , a be r a uch z um E in re ißen v on
k önn te d emzuf o lge L uc iu s M in ic iu s g ehe ißen h aben .
Mauerwe rk o de rf ü rE rda rbe i ten ( vg l . : RE V [ 1 905 ] 1 274
( vg l . z u d i e se r I n sch r if t a uch G . B . B ru s in , I n sc r .Aqu i l .
s .v .D o lab ra [ S t reck ] ) . D a d e r S t if te r i n d er I n sch r if t a n -
1 294 , d er d i e l e tz te Z e i le a l sf ( ec i t ) v e l ( f i l iae ) l i e s t u nd d i e A l te r sangabe m i t XV I ) .
g i b t , d a s Am t e i ne s D o labra r iu s a u sgeüb t z u h aben , l i eg t h i e re i nw e i te rer F a l lv or ,i nd em s i ch d e rS t if t e rb e re i t sz u
3 .V ier te l 1 .J h . n . Ch r .
L ebze i ten a uf d em A l ta r h a t d a r s te l len l a ssen ( vg l . h i e r :
C IL V 1 303 ; I n sc r .Aqu i l . 1 294 m i t L i t v o r C IL .
I V .3 .1 . S .2 6 ) . D emen t sprechend i s t d i e F rau a uf d e r l i n k en N eben se i te s e ine G emah l in , I u l ia D iony s ia s d a rge s t e l l t . S i et r äg t e i n G ewand , ü be rd a s e i ne S to la g e leg t i s t , u nd h ä l t e i nen K ranz i nd e rl i nken H and . I h re H aa re s i nd , s ow e i t e rkennba r , i nd e rM i t te g e sche i te l tu nd w e rden am
1 11 . Graba l tar d es Luc ius Aces t iu s
H in te rkopf z u e i nem l o cke ren G ef l ech t a ufgenommen .
S a turn inus
T . C laud iu s A s ty lu s s t e l l t s i ch s e lb s t u nd s e iner F rau z u L ebze i ten d i e sen A l ta r a uf . S t a t t d e r e i nf achen F i l ia t ion ,
HE : B e l igna b e i Aqu i le ia .
S ohn d e s T iber iu s , g i b t e r d a rübe rh inau s n och d i e t r ia n om ina s e ine s V a te r s , T iber iu s C laud iu s E paph rod i t ianu s , s ow ie d e ssen b eru f l iche P os i t ion m i t a n , n äm l ich V e teran
AO : W ien , An t iken samm lung , I nv . I I 117 K a lk s te in . H . 10 B r . 7 7 T .5 8 L (uc io ) A ces t io L (uc i ) 1 ( ibe r to ) /S a tu rn ino /I I I I I v i ro / S t a t in ia /T hyme le /u xor f e c i t .
d e r l e g io V I I I C laud ia p ia f ide l i s . Ohne Zw e if e l i s t e r s t o lz a uf d en S ta tu s s e ines V a te r s , D aß e ri hn a n s o e xpo n i e r te r S t e l le n enn t , s che in t d i e h ohe Akzep tanz d e rV e te r anen i nd e r s t äd t ischen G eme in schaf t z u b e s tä t igen . D er S ohn s e lb s t w a r d o labrar ius i m C o l leg ium d e r F ab r i ( zu r
S t a t in ia T hyme le h a t i h rem Mann , L uc iu s A ce s t iu s S a t u rn inu s , d e r e i n F re ige lassene r d es L uc iu s w a r u nd d a s
D a t ierung s .h i e r : V . 2 . S .3 6 u nd 3 9 u nd V I .4 . S .5 5 ) .
Am t e i nes S ev ir i nneha t te , d en A l ta r a uf ge s te l l t .
H ad r ian isch
C IL V 9 65 ;A . C a lder in i , Aqu i le ia R omana ( 1 930 ) 1 79 ;R . No l l , G r iech ische u nd L a te in ische I n sch r if t en d e rW iene r
C IL V 9 08 ;A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) 3 11 f . ; R . No l l , G r iech i sche u nd L a te in i sche I n schr if t en d er
An t iken samm lung ( 1962 ) 7 9N r . 2 02 ; I n sc r .Aqu i l . 5 75 w o d a s S tück a l s v e r scho l len g i l t .
W iene r An t iken samm lung ( 1962 ) 7 0 N r . 19
2 01 ; D er s . ,
AAAd 2 3 , 1 983 , 2 39 i f . A bb . 2 ; G . Z imme r , R öm i sche
C (a io ) I u l io C (a i ) f ( i l io ) /P ob ( l i l ia t r ibu ) V a ler i / [a ]no e t
B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 2 12 N r . 1 63 , d er d en Au fbe -
O c ta / [v ] iae M(a rc i ) f ( i l iae ) F es tae / [ p ]a ren t ibu s b (ene )
w ahrung sor t m i t u nbekann t a ng ib t ; C . Z acca r ia , AAAd
m (er en t ibu s ) /C (a i i ) I u l i i P a te r /nu s e tV eru s .
2 9 , 1 987 , 1 29 i f ; I n sc r .Aqu i l . 2 747 m i t L i t v or C IL , w o
D ie l i nke v o rde re E cke d es A l ta r s wu rde i m Z uge e i ne r
d a s S tück a l s v e r scho l len g i l t .
Zwe i tverwendung a bgea rbe i te t . D ie ü br igen K an ten u nd P rof i le s i nd b e s toßen . Auf d e r Ober se i te f i nde t s i ch i m v orde ren B e re ich e i ne k l e ine r e ch teck ige E in t ief i ing , d i e
1 13 . G raba l tar d e sT i tu sV a len t inus P is in io*
mög l icherwe ise z u r B ef es t igungsvorr ich tung e i nes Auf s a tze s g ehör te . D ie Rück se i te i s t a bgea rbe i te t .
HE : Unbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
E ine h ohe S tand le is te , d i e d u rch e ine s chma le R i l le i m
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . ?
o be ren D r i t te l i n zwe i B e re iche g e te i l t i s t , e i n b re i te s
Ka lk s te in . H . 5 6 B r . 4 7T .3 2
K yma u nd e i ne e twa s s chma le re K eh le b i lden d en A l ta r T ( i to )V a len t ino /P i s in ione /C u rf ia Ma [ r ] /ce l ina ma [ r i to ]
s ocke l . D e r S chaf t i s t l ed ig l ich a uf d e r V o rde r se i te v on
/o p t imo b (ene ) m (e ren t i ) /e tI I f r a t r [ ibu s ] /p a ren t ibu s /
L e i s te u nd K yma g e rahm t . B e ide s i nd w iederum d u rch e i ne R i l le v one inande r g e t renn t . D ie N eben se i ten s i nd
v i (va ) f e (c i t ) e ts i [b i ] .
g eg lä t te t u nd u ngeschmück t . D ie P rof i le d e s S ocke ls D ie S ocke l d es A l ta r s i s tn i ch t meh rv o rhanden , d i e K an -
w iede rho len s i ch i n umgekeh r te r R e ihenf o lge a n d e r
t en u nd P rof i le s i nd g roß f läch ig a bgeb rochen . D a s P rof i l
B ek rönung , e i ne s chma le v ork ragende L e is te u nd e i n
d e r V o rde r se i te w i rd d u rch e i n g roße s , n ach t räg l ich e i n -
g e schwungene r h oher B lock b i lden d en Ab sch luß .
g e t ief te s L och g es tö r t . D ie D a r s te l lung d e r N eben se i ten
C a iu s I u l iu s P a ternu s u nd C a iu s I u l iu s V e ru s h aben i h ren
w e isen v i e le B e s toßungen a uf .
E l ter nC a iu sI u l iu sV a ler ianu s , a u s d er t r ibu sP ob l i l ia ,u nd
D ie V o rde r se i te d e sA l ta r s w i rd d u rch e i n K yma u nd e i ne
O c tav ia F es ta d en A l ta r a ufges te l l t . C ognom ina b e i i nge -
n u it r e ten k anon isch n ich tv or d em E nde d e s 1 .l b .n .C h r .
L e i s te g e rahm t . E in f l ache s K yma u nd e i ne s chma le v o r k ragende L e is te b i lden e i n k l e ine s G ebä lk .
a uf , d ahe ri s t h i e r e in mög l icher t em inus p os tq uem g ege b en ( vg l .A . A bramenko , D ie mun iz ipa le M i t te lsch ich ti m
D ie u nge rahm ten N eben se i ten z e igen j e e i nen E ro s .
k a i se rze i t l ichen I t a l ien [ 1993 ] 8 9 ) .
L ink s s t eh t e rm i t g ek reuz ten B e inen a uf e i ne umgekeh r t e , w oh l n i ch t b rennende , F acke l g e s tü tz t . E r h eb t s e ine
E nde 1 .J h . n .C h r . o der s pä te r?
r e ch te H and z u r l i nken S chu l te ru nd l e hn t d en K opf d a r -
C IL V 3 645 .
a n . I n d e r l i nken H and h ä l t e re i nen K ranz . D er K opf i s t w e i tgehend v e r r ieben , e r kennba r s i nd n och d i e h a lb l angen H aa re , d i e d u r ch R i tzung a l s S t rähnen c ha rak te r i s i e r t s i nd . H in te r s e ine rr e ch ten S chu l te r i s t e i n e i nze lne r k l e ine r F lüge l z u e rkennen , d essen S chwungf edern l e ich t
1 15 .G raba l tar d e s Ca iu s Cornel iu sS ucce ssu s*
n ach a ußen a bge spre iz t s i nd . E ine h ohe , g rob g ea rbe i te te
HE : D e rA l ta r wu rde i m Hof v on S ig . G iovann i B ia son
L e is te d i en t a l s S tand f läche . Auf d e r r e ch ten Neben se i te
i n Aqu i le ia g efunden .
s t eh t d e r E ros e benf a l l s a uf e i ne r L e is te , d i e i m o be r en
AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . N r .?
B e re ich a le rd ing s e twa s d if e renz ier te r g ea rbe i te t i s t . E r
K a lk s te in . H . 12 B r . 5 9 T .4 2 S chaf tB r . 4 5 T .4 5
s t eh t f r on ta l u nd h ä l t i nb e iden H änden e ine F acke l , d i e m i t d em b rennenden E nde n ach o ben z e ig t . H in te r s e inen
D ( is ) M (an ibu s ) / C (a i ) C o me l i /C (a i ) f ( i l i ) S ucce ss i /
S chu l tern s chauen k l e ine F lüge l , d i e a u s r unden b uc ld i -
m i l ( i t i s )
g en E lemen ten b es tehen , h ervo r . D e r s ch lech te E rha l -
c oh (or t is )
X I I u rb (anae )
/a nn (orum )
XV I I
m (en s ium ) V /C (a iu s ) C u son iu s /D iony s iu s e t /S t a t ia
t ungszu s tand d er E ro ten l ä ß t k e ine s t i l is t ische E ino rd -
C a le n epo t ( i ) /i n s o lac ium /L (uc i ) C av i l i S ecund in i e t/
n ung z u .
S ta t iae D anae /p a ren tum e i u s .
D ie I n sch r if t g ib t a n , d aß C u rf ia Ma rce l ina z u L ebze i ten i h rem Mann , T i tu s V a len t inu s P i s in io , d e r s i ch i h r g egen -
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd o berem Absch luß a u s
ü be rv e rd ien tg emach th a t , s ow ie d en B rüde r nu nd d en E l -
e i nem B lock g ea rbe i te t u nd w e is t n u r e in ige B e s toßugen
t e rn , d i e n amen t l ich n i ch t g enann t w e rden , d en A l ta r a uf -
a n d en K an ten a uf . Auf d e r O ber se i te i s t r e ch t s u nd l i nk s
g es te l l t h a t .
j e e i n g roße s q uad ra t isches Dübe l loch e rha l ten , w a s a uf
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r
e i ne z u sä tz l iche B ek rönung s ch l ießen l ä ß t . E ine b re i te S t and le is te i s t d u rch e ine t i ef e R i l le v on e i -
C IL V 3 792 .
n em Wu ls t , e i nem Kyma u nd e i ner K eh le g e t renn t . S i e b i lden g eme in sam d en S ocke l . D er A l ta r schaf ti s t v on e i -
1 14 . Graba l tar d es C a iu s I u l ius V a ler ianu s*
n e r L e is te u nd e i nem a u sgepräg ten Kyma a uf d re i S e i ten
HE : U nbekann t , w ah r sche in l ich Aqu i le ia .
B ek rönung b e s teh t a u s e ine r b re i ten K eh le , e i nem Kyma
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . ?
u nd e i ne r f l achen , v ork ragenden L e is te , a uf d i e e i ne e i n -
K a lk s te in . H . 9 4 B r . 5 7T .2 4
g ezogene D eckp la t te f o lg t .
g e rahm t . D ie Über le i tung z u r n ich t meh r v o rhandenen
1 20
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i nen Mann b e i d e r Au s -
16 . Graba l tar d er Luc ia V i tel ia S enec ila
w a idung e i ne s S chwe in s , d a s v o r i hm k opf i ibe r a n e i nem B a lken a uf gehäng t i s t . D e r Mann i s t m i t e i nem k u rzen
HE : Aqu i le ia
G ewand , d a s i n d e r T a i l le m i t e i nem b re i ten Gü r te l z u -
AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . n .v .
s ammengeha l ten w i rd , b ek le ide t . E r t r äg t e i nf ache Z e -
K a lk s te in . H . 1 06 B r . 5 6T .5 3 S chaf tB r . 4 5 T .4 1
h en sanda len .V o ri hm a uf d em B oden l i eg te i n Me s se rm i t e i ne r g e raden S chne ide u nd e i nem g ebogenen R ücken
L uc iae /V i te l l iae /q (uae ) e t S enec i l l (ae ) /L (uc i ) V i te l l i
( vg l . K a t . 1 30 ) . I n d e r H and h ä l t e re i ne F le ische rax t . E r
Ma te rn i ( c en tu r ion is ) l e g ( ion is ) X G em inae f i l ( iae ) /
i s t l e ich t a u s d em R e l ief h e rau sgewende t d a rge s te l l t . D ie Augen t r e ten e twa s h ervo ru nd w e rden v on d i cken L idern
[ S ]emp ron iu s S t e l la /[ ( cen tur io ) l ] eg ( ion i s ) XG em inae / c on iug i p i iss imae ec a s t iss imae .
um rahm t , ma rkan ti s t s e ine b re i te N a se u nd d a s a u s laden d e K inn . D ie G es ich t szüge s i nd n i ch t i d ea l z u n ennen ,
B e iB ru s in , I n stAqu i l . 2 770 , w ird d e rS te in a l sP os tamen t
a l lerd ing s f e h len a uch e i ndeu t ige Z e ichen f i r e i n P o r t rä t .
g ef i ih r t , Da s I n sch r if t enformu la r w e is t j edoch a uf d en G rabkon tex t h in .
S e in H aa r i s t d u rch e i nze lne d i cke L ocken l compa r t imen t e , d i e e ng am K opf a n l iegen , c ha rak te r i s ier t u nd b i lde t
D e r A l ta r i s t a n d er l i nken V o rde r se i te b e s toßen , s o d aß
e i nen g e raden S t irnab sch luß .
d i e I n sch r if tt e i lw e ise z e r s tör t i s t . S e ine O be r se i te i s t u n -
Auf d e r r e ch ten N eben se i te i s t e benf a l l s e i ne männ l iche
r e ge lmäß ig g eg lä t te t , z e ig t a ber k e ine V o r r ich tung f ü r e i -
F igu r d a rge s te l l t . S i e s t eh t f r on ta l , h a t d en K opf a be r z u
n en w e i te ren Auf sa tz .
i h rer R ech ten g ewende t . B ek le ide t i s t s i e m i t e i ne k u rzen t u n ica ,ü be rd i e e i ne p aenu la g e leg ti s t . I ns e ine rr e ch ten
E ine s chma le S t and le is te , e in Wu ls tu nd e i n K yma b i lden d en S ocke l d es A l ta r s .
H and t r äg td e r Mann e i np i lum , d a si nd e rM i t te e i ne o va le V e rd ickung a ufwe is t . E in k u rze r g lad iu s , d e r a n s e ine r r e ch ten H üf t e h äng t —d i e B ef e s t igung i s t n i ch t a u szu -
D e r S chaf t i s t u nge rahm t , d a rauf f o lg t e i ne s chma le L e i s t e , e i n Kyma u nd e i ne v ork ragende L e is te , d i e z u e i nem
machen ,u nd e i n v o lumen i n s e ine r l i nken H and v e r -
a uf A l ta r schaf tbre i te e i ngezogenen B lock ü be r le i ten . E r
v o l ls tänd igen s e ine A u s s ta t tung . D ie F üße s t ecken i ne i n -
i s ta uf d e rV orde r se i te a l s Kyma a u sgeb i lde tu nd m i tf l ach
f a chen S anda len . D ie G es ich t szüge d es D a rges te l l ten
a ufge leg ten Ak ro te ren v e rz ier t .
s i nd v e r r ieben , a l le in d i e Um r is se d e s a u sgepräg ten K inn s s i nd z u e r kennen . D ie H aa re l i egen a l s s chneckenf örm i -
D e r Um sch r if t Momm sen s z uf o lge ( C IL V 9 50 ) wu rde d e rA l ta rv on S empron iu s S t e l la s e ine rF rau , L uc ia V i te l -
g e , e i nze lne K ompa r t imen te e ng a m K opf a n . F ü r e i ne z e i t l iche
E ino rdnung
e rwe i sen
s i ch
d i e
l i a , o de r a uch S enec i l la g enann t , g ew idme t . B e i S enec i l la
s pez if i schen
h ande l te ss i ch um e i na gnomen , e i nen Namen , d er a nd en
Me rkma le d e rH aa r -u nd G ewandbehand lung a l s a u s sage -
e i gen t l ichen N amen d u rch q u i Iq uae e t o de r s i ve ( vg l . d azu Ka t . 1 74 ) a ngehäng t u nd d en K indern me is t s chon
k räf t ig ( s . h i e r : V . 2 . S .3 7 ; z u rI den t if iz ierung d e rF igu ren s .h i e r : I V .3 .2 .1 . S .2 7 ) .
b e i G ebu r t g egeben w ird . A gnom ina e r f reu ten s i ch i m
D e rA l ta r wu rde v on C a iu sC u son iu sD iony s iu su nd S t a t ia
V e r lauf d es 2 .J h . w ach sender B e l ieb the i t , o bg le ich s chon
C a le d en Manen d e sC a iu s C or n e l iu s S ucce ssu s , S ohn d e s
v e re inze l te B e isp ie le i m 1 .J h . n achzuwe isen s i nd ( vg l .
C a iu s , g ew idme t . S ucces su s w a r S o lda t d e r X I I s t äd t i s chen C ohor te , e rs t a rb m i t 1 7 J ah ren u nd f inf Mona ten ,
I .K a jan to , S upernom ina . A S tudy i n L a t in E p ig raphy . C ommen ta t ione s Humanarum L i t terarum 4 0 , 1 967 , 8 f f ) . E rk lä rend w i rd h inzugef i lg t , d aß s i e d i e T och te r d e s L u -
w a s e i n s eh r f r ühe s E in t r i t t sda tum i n d i e c ohor te s u rba n ae b edeu te t , d a s i m No rma lf a l l z w i schen 1 8u nd 2 1 J ah -
c i u sV i te l l iu s Ma te r nu si s t . J ene rw a rc en tur io i nd e rl e g io
r en l a g ( vg l . : H . F re i s , D ie c ohor te s u rbanae . 2 1 . B e ihef t
XG em ina ( s . h i e r : V I .4 . S .5 5 ) e ben so w ie d e r S t if t er d e s
B Jb [ 1 967 ] 4 7 —z u d i e sem A l ta ra uch 5 5 . 9 5 . ) . E ri s tw ie e i n S o lda t m i t p aenu la u nd p i lum a u sges ta t te t , u n te r -
A l ta r s . Auch h i e r i s t , w ie a uf d e r I n sch r if t d es A s ty lu s A l ta r s ( Ka t .112 ) z ugun s ten d e r Angaben d e r t r ia n om ina u nd d es B eruf s d e s V a te r s a uf d i e e i nf ache F i l ia t ion v e r -
s che ide ts i ch i nd i ese rA u srü s tung j edoch v on d em d e r se l b en K ohor te a ngehö renden Me te l lu s i nR egg io ( Ka t . 1 7 )
z i ch te t w orden ; e i n V orgehen , d a s w iede rum d i e h ohe
d e r z u sä tz l ich d en R und sch i ld t r äg t . D ie b e iden S t if t e r
g ese l lschaf t l iche Akzep tanz d e s V e teranen s ta tu s u n ter s t re ich t . D ie E rwähnung e i ne r c on iux s e tz t d en V e te ra -
b eze ichnen d en S ucces su s a l s n epos , w a s i n d i esem Z u sammenhang m i tN ef f e ü be r se tz t w e rden k ann . S i e R Ig en w e i te ra n , d en A l ta ra l sT ro s tb zw . z u rL inde rung ( de s
n en s ta tu s d es S empron iu s S te l la v o rau s , d a d i e S o lda ten
S chme rze s ) s e ine r E l te rn , L uc iu s G av i l iu s S ecund inu s
e r s t n ach i h rer E n t la ssung d a s R ech t h a t ten of iz ie l l z u h e i ra ten .
u nd S t a t ia D ana a uf ge s te l l t z u h aben . Auf f a l lend i s t , d aß e s s i ch d em N amen d e s V e r s to rbenen n ach n i ch t um d en
E nde 1 . —Anf ang 2 .J h . n .C h r .?
l e ib l ichen S ohn d es d o r t g enann ten V a te r s , L uc iu s G a -
C IL V 9 50 ; I n sc r . Aqu i l . 2 770 .
v i l iu s S ecund inu s , g ehande l t h aben k ann . H ad r ian isch C IL V 9 09 ; A . C a lde r in i , Aqu i le ia R omana ( 1930 ) i m
1 17 . Graba l tar d er Pub l ic ia Cor in th ia
K ap i te l „ La M i l iz ia" p a s s im ; G . Z imme r , R öm ische B e r uf sda r s te l lungen ( 1982 ) 9 7 N r . 6 ; C . F ranzon i , H ab i tu s
HE : Aqu i le ia „ a l mu ro f o ra to" .
a t que h ab i tudo m i l i t is I n scr .Aqu i l . 2 854 .
AO : V erona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . 9 5
( 1987 )
2 4
N r .
8 T af .
3 . 3 ;
K a lk s te in . H . 8 8 B r . 3 3 T .2 8 1 21
D ( is ) M(an ibu s ) /P ub l ic iae /C or in th iae /C (a iu s ) B a ss iu s
D ( i s ) M (an ibu s ) /Q (u in t i ) C a ss i /L ong in i /i u r is p er i t ( i ) /
/C or in th ian (u s ) /( c en tu r io ) c oho r ( t is ) X I I I /u rb (anae ) /
v ( ir i ) b (on i )? /T ( i tu s ) F l (av iu s ) V a ler ian (u s ) /h e res .
ma t r ( i )p i en t iss ( imae ) /l o c (u s ) d a t (u s ) aT u l io /P os idon io . D e rA l ta r z e ig t v or n e a n d e r g e schwungenen , e i ngezoge D e rA l ta r i s t b i s a uf w en ige B es toßungen a n d en K an ten g u t e rha l ten . E ine s chma le S t and le i s te , e i n Wu ls t u nd e i n Kyma b i lden
n en L e is te z we i Dübe l löche r , d i e z u r E in la ssung v on E isen s t if t en d i en ten , um G i r landen o de r ä hn l iche s a ufzu h ängen .
d en S ocke l . D a s G ebä lk b e s teh t a u s e i nem Wu ls t u nd e i -
E ine S t and le is te , K yma u nd K eh le b i lden d en A l ta r sok -
n em K yma , a uf d a s e i n e i nf acher B lock m i t g eschwunge -
k e l . I n umgekeh r te rR e ihenf o lge w iede rho l t s i ch d a s P ro -
n em E inzug f o lg t . H ie r i s t d i e e r s te Z e i le d e r I n sch r if t
f i l am o be ren E nde d e s A l ta r schaf t s , w obe i d i e S tand le i -
a ngebrach t . D e r A l ta r schaf t i s t n u r a uf d er V order se i te
s t e d u rch e i ne s chma le v o rk ragende L e i s te e r se tz t w ird .
d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t .
D a rübe r f o lg t d e r s chon g enann te h ohe , g eschwungene
C a iu s B a s s iu s C o r in th ianu s h a t s e ine r Mu t ter , P ub l ic ia C or in th ia , d en A l ta r a uf ges te l l t . D en B egräbn isp la tz h a t e i n T u l iu s P os idon ius z u r V erf ügung g es te l l t . E s w i rd
E inzug . D e r S chaf t i s t a uf d re i S e i ten v on L e is te u nd Kyma g e rahm t . T i tu s F l av iu sV a ler ianu s , h a td en Manen d e s Qu in tu s C a s -
n i ch tk l a r , i nw e lchem V e rhä l tn is e rz u rV e r s torbenen o de r d eren S ohn s t eh t . C . B a ss iu s C or in th ianu s w a r c en tur io
s i u s L ong inu s , d en A l ta r g ew idme t . E r b eze ichne t s i ch
d e r 1 3 . s t äd t ischen K ohor te . D ie E rwähnung d e r F orme l
R ech t sd ingen e r f ah ren s e in u nd b eze ichne t h i e r w enn
s e lbs t a l s E rben . I ur i s p er i tus b edeu te t s ov ie l w ie i n
D is Man ibus l ä ß te i ne E n t s tehung a bd em E nde d es 1 .J h s .
a uch n i ch ta u sdrück l ich d en B eruf s o d och d en mög l ichen
n . C h r . w ah r sche in l ich w e rden .
T ä t igke i t sbe re ich d es Q . C a ss iu s L ong inu s . P raenomen u nd n omen g en t i le d e s S t if te r s k önnen e i n H inwe i s a uf
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
s e ine G ebu r t i nf l av ische r Z e i t s e in .
C IL V 9 29 ; E . F re is , D ie c ohor te s u rbanae 2 1 . B e ih . B Jb ( 1967 ) 6 5 ; I n sc r .Aqu i l . 2 855 .
F lav i sch o de r s pä te r? C IL V 1 026 ; I n sc r .Aqu i l . 7 05 .
18 . G raba l tar d e s L u s iu sV er ecundu s
1 20 . G raba l tar d er C orne l ia Herm ione*
HE : Aqu i le ia
HE : D e rA l ta r w ird i m C IL u n te r z we i v e r sch iedenen
AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . ?
S tücken g ef üh r t , o bg le ich e ra u s e i nem S t e in g ea rbe i te t
K a lk s te in . H . 8 8 B r . 4 8 T .3 8
i s t . D ie H e rkunf t d e s S chaf t s w i rd m i t F ium ice l lo , d a s
T ( i to ) L u s io /V e recundo /a nnor (um ) XX I I I m (en s ium )V /L u s ia T er tu l la /f i l io p i en t iss im (o ) .
SO v on Aqu i le ia l i eg t , a ngegeben . AO : T r ie s t , Mu seo C iv ico d e l C a s te l lo d iS an G iu s to , I n v . ? K a lk s te in . H . 1 07 B r . 6 0 T .4 1
D er A l ta r i s t b i s a uf e i n ige Abs toßungen a n d en Kan ten g u t e rha l ten .
D ( is ) M (an ibu s ) s ( ecu r i ta te ) /[ V a ] le r iae S a tu rn in [ i ] / l i b (e r tae ) A r is toc l iae /C orne l iae /M(a rc i ) l i b (e r tae ) H e r -
D e r S ocke l w i rd a u s e i ne r S t and le i s te , e i nem Wu l s t , K yma
m ione /u xor i o p t imae /L (uc iu s )V a le r iu s /A r is tu s /I I I I I
u nd K eh le g eb i lde t . I n umgekeh r te r R e ihenf o lge w iede r -
v i r v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
h o l t s i ch d a s P rof i l am o be ren E nde d e s A l ta r schaf t s u nd l ä uf ti ne i ne rl e ich tg eschwungenen D eckp la t te a u s , d i em i t
D e rA l ta r socke l u nd e i n g roße rT e i l d e r l i nken S e i te s i nd
f l ach a uf ge leg ten A l c ro te ren g e schmück t i s t .
v e r lorengegangen . Auf d e rO be r se i te i s te i nq uad ra t ische s
D ie I n sch r if ti s t m i t L e is te u nd Kyma e i ngef aß t , wäh rend d i e N eben se i ten u ngerahm t u nd o hne D eko ra t ion s i nd .
Dübe l loch z u e rkennen . E rha l ten i s td e rA l ta r schaf t ,m i td e ra u s e i nem S tück g ea r b e i te ten B ek rönung . Zwe i s chma le L e i s ten , e i n K yma
L u s ia T er tu l la h a t i h rem S ohn , T i tu s L u s ius V e recundu s ,
u nd e i n Wu ls t b i lden d a s o be r e P rof i l , ü be rd em s i ch f o r -
d er i mA l te r v on 2 3 J ah ren u nd 5 Mona ten s t a rb , d i esen A l ta r a ufge s te l l t . D er S ohn h a t d a s n omen d e r Mu t ter ü bernommen ( vg l . d azu K a t . 6 5 . 6 9 ) .
me lhaf t g ea rbe i te te P u lv in i e rheben . D e r S chaf t i s t a uf d r e i S e i ten d u rch L e is te u nd K yma g e r ahm t . D ie S e i ten d e r P u lv in i s i nd d u rch e i ne b re i te K o r -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
d e l e i ngezogen , d i e V o rde r se i te i s t g eg lä t te tu nd t r äg t d i e
C IL V 3 658 = 8 417 ; I n sc r .Aqu i l . 1 254 .
e r s ten Z e i len d e r I n sch r if t . Auf d em B i ldf e ld d e r r e ch ten N eben se i te i s t e i ne O pf e r k anne d a rge s te l l t . G ef äßbauch u nd H enk e l s i nd d u rch
19 . G raba l tar d e s Qu in tu s C a s s iu s L ong inu s
B innenze ichnung a l s me ta l lenes G erä t g ekennze ichne t . D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i ne e i nf ache O pf e r scha le .
HE : Aqu i le ia AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . ?
D e rA l ta ri s td em e w igen Andenken d e rC o rne l ia H erm io n e g ew idme t . S i e w a r d i e F re ige la ssene e i nes Ma rcu s .
K a lk s te in . H . 10 B r . 4 3 T .3 3 G esam t B r . 5 8 1 22
L uc iu s V a ler iu s A r is tu s h a t z u L ebze i ten s e iner F rau d en A l ta ra uf s te l len l a ssen . D e r S t if te rb ek le ide te d as Am t e i -
1 22 . Graba l tar d es Luc iu sV a ler iu s Aga th ia*
n e s S ev in D ie z we i te u nd d r i t te Z e i le d e rI n sch r if ta uf d e r
HE : D e rA l ta r wu rde b e i G rado a u s d em Mee r g ebo rgen
B ek rönung s i nd z u e i nem s pä teren Z e i tpunk t a ngebrach t
—„ Ne l la R ov ina s ubacquea d iS .G o t ta rdo" .
w o rden . D a rauf l a ssen d i e f l üch t igen B uch s taben , d i e
AO : G rado n eben S .E uf em ia , I nv . ?
n i ch t a uf e i ne r g l e ichmäß igen Z e i lenhöhe g esch r ieben
K a lk s te in . H . 9 9 B r . 7 4 T .5 2 S ocke l H . 3 3
s i nd , s ch l ießen . S i e n ennen e i ne F re ige la ssene d e s S a t u rn inu s n amen s V a le r ia A r is toc l ia . D ie k l e in te i l ige a be r i n sgesam t b re i te P rof i l ierung u nd d i ek ompak te F orm d e s S chaf t es s p rechen f i re i ne E n t s te h ung i m 2 . J h . n . C h r . , e ben so d i e Abkü rzung f ü r D i s Man ibus s ecur i ta te ( vg l . : K . P aa sch A lma r , I n scr ip t ione s L a t inae [ 1 990 ] 3 86 ) . 2 .J h . n .C h r . C IL V 9 82 ; C IL V 1 437 ; C . Kunz , I l mu seo C iv ico d i An t ich i tä d iT r ie s te ( 1879 ) 4 2 ; I n scr .Aqu i l . 6 21 .
L (uc io ) V (a le r io ) /Aga th iae /V I v i r Aqu i l (e iae ) /V a ler ia E u tych ia /c on iug ( i ) p i is s imo v ( iva ) f ( ec i t ) /e t L (uc io ) V a ler io Aga tho C L I ? /e tV a ler io G ra to n ep (o t ibu s ) /e t V a ler iae Mne s i theae f ( i l iae ) /e t C (a io ) L uc re t io S ab ino f ( i l io )
/ l i b (e r t i s )
l i b (er tabu s )q (ue )
p o s t (e r i s )q (ue )
/
e o r (um ) . D e rh in te re T e i l d e sA l ta r schaf t s i s t v om S a lzwa sse r s t a rk a ngegr if f en . D ie B ek rönung f eh l t . D ie Z ugehör igke i t d e s S ocke ls i s t n i ch t g e s iche r t . D er S chaf ti s t a uf d r e i S e i ten v on e i ne r L e is te u nd e i nem K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten w a ren u nve rz ier t .
1 21 .G raba l tar d e s Ca ius Mercusenu s* HE : D e rA l ta r wu rde 1 933 b e i G rado a u s d em Mee r g ebo rgen . AO : G rado , n eben S .E uf em ia , I nv . ? K a lk s te in . H . 7 8 B r . 6 2 T .4 6 S ocke l H . 4 6 C (a io ) Me rcu seno /S ex ( t i ) f ( i l io ) v ( ivo ) /C (a iu s ) Mercu s enu s /S ua so rl i b (er tu s ) v ( ivu s ) f ( ec i t ) Appu le iae ( Ca iae ) 1 ( ibe r tae ) / My r t id i /C (a io ) Me rcu seno F lo ro f ( i l io ) /C e la -
Au s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß d e rA l ta r d em Anden k en d e s L uc iu sV a le r iu s Aga th ia , d em b esonde r s f r ommen E hemann , v on s e ine r F rau V a ler ia E u tych ia z u L ebze i ten g ew idme t i s t . V a le r iu s w a r S ev i r i n Aqu i le ia . E rwähn t w e rden a uße rdem L uc iu s V a ler iu s Aga thu s u nd V a le r iu s G ram s , d i e e n tw ede r d i e E nk e l o de r d i e N ef f en w a ren , s ow ie V a le r ia Mne s i thea e i ne T och te r , u nd e i n S ohn C . L uc re t iu s
S ab inu s .
D ie V erwand t schaf t sve rhä l tn isse
z w ischen d em z u le tz t g enann ten S ohn u nd d en ü br igen P e r sonen w e rden n i ch t d eu t l ich . E s k ann s i ch , d em Na -
d o 1 ( ibe r to ) .
men n ach z uu r te i len , w oh lk aum um d en l e ib l ichen S ohn
E rha l ten i s td er a uf d r e i S e i ten g e rahm te A l ta r schaf t . Auf -
D ie N amen A ga th ia , E u tych ia , Aga thu s u nd Mnes i thea
g rund d e s E rha l tung szu s tande s —d e rA l ta ri s tv om l a ngen Auf en tha l t i m Meerwa sse r z e rf re ssen — k ann ü be r d i e F o rm d e r R ahmung n i ch t s a u sgesag t w e rden . S i che r h a -
d es L .V a le r iu sA ga th ia u nd d e rV a ler ia E u tych ia h ande ln . l a s sen n i ch t u nbed ing t a uf g r iech ische H e rkunf t s ch l ie ß en . E s i s tj edoch z u v ermu ten , d aß d i e s o b enann ten u r s p rüng l ich l i be r t ine r H e rkunf t s i nd . I m N amen d e s C a iu s
b en a uf d en N eben se i ten k e ine D a r s te l lungen e x is t ier t .
L uc re t iu s S ab inu s w i rd d a s B emühen d e rE l tern d eu t l ich ,
D ie I n sch r if t b e sag t , d aß C a iu s Me rcu senu s S uaso r , e i n
s i ch r öm i sche r N amen sgebung a nzupa ssen .
F r e ige la s sene r , d en A l ta r z u L ebze i ten h a t a uf s te l len l a s s en f ü r C a iu s Mercu senu s , S ohn d e s S ex tu s , b e i d em e s s i ch v ermu t l ich um s e inen P a t ron h ande l t , u nd f ü r Appu l e ia My r t is , d i e F re ige la ssene d e r C a ia , s ow ie s e inem S ohn , C a iu s Mercu senu s F loru s , u nd f i r C e ladu s , s e inen
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine e i ndeu t igen Anha l t s p unk te v o r , d och s che in t d i e B uch s tabenf orm f i r e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . z u s p rechen . V d e G ra ss i , Aqu i lNo s t 2 3 , 1 952 , 3 5 Abb . 5 ;I n sc r .Aqu i l . 3 265 .
F re ige la ssenen . D a s Vh in te rd em e r s ten N amen w e is td a r a uf h i n , d aß d i e P e r son , f i r d i e d e rA l ta r g e s t if t e t wu rde , z um Z e i tpunk td er Auf s te l lung e benf a l ls n och l e b te . ( Vg l . h i e rzu d en A l ta r N r . 5 87 I nv . N r . 173 [ I nven ta rbuch
1 23 . Graba l tar f ür e in K ind d e s Qu in tu s*
Aqu i le ia , 1 903 ] . I n d essen I n sch r if t w ird e i n C a ius Me r c u senu s S a tu rn inu s , S ohn d es C a iu s , a l s S t if t er g enann t .
HE : D e rA l ta r wu rde b e i G rado a u s d em Mee r g ebo rgen .
Auf grund d e r Übere in s t immung d e r N amen i s t e i ne v e r -
AO : G rado n eben S .E uf em ia , I nv . ?
w and t schaf t l iche B indung z w ischen b e iden n i ch t a u szu -
K a lk s te in . H . 1 50 B r . 6 4T .8 2
s ch l ießen . J ene rA l ta r s t amm t a u s d e rV i l la V ecen t ina , i s t a ber h eu te v e r scho l len . )
[ .] Q (u in t i ) f ( i l i? ) / [ . ]ae / [ . ]M / [ . . ]E /[ . ]um / [ . ] n q
Wegen d e s s ch lech ten E rha l tung szu s tande s i s t e i ne D a t ie -
E rha l ten h a t s i ch e i n T e i l d e r V orde r se i te u nd d i e l i nke
r ung n i ch t mög l ich . Aufgrund d es f eh lenden c ognomen
N eben se i te d e sA l ta r s , d e ssen O be r f läche v on S a lzwa sse r
d e s Me rcu senu s i s te i ne E n t s tehung i nne rha lb d e r 1 .H ä lf -
z erf res sen i s t .
t ed e s 1 .J h s . n . Ch r . a nzunehmen .
D ie R ahmung a uf V o rde r - u nd N eben se i te e r f o lg t d u rch
1 .H ä lf t e 1 .J h . n . Ch r .
e i ne c a . 1 0 cm b re i te R ankenbor te . L e is te u nd K yma l e i -
I n set A qu i l . 3 295 .
t e n z um B i ldf e ld ü be r . D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i n 1 23
z we ige te i l te s F e ld , d a s d u rch e i ne i n f l achem R e l ief a n -
t una tu s s i ch s e lbs t , s e inem P a t ron Herac la s ow ie d em An -
g edeu te te N ischena rch i tek tu r g eg l ieder t i s t . Auf e i ner
d enken z we ie r w e i te re r P e r sonen , Amandu s u nd V eru s ,
S tand f läche s i nd d i e Um r is se e i ne r A t t isf igu r z u e rken -
d en A l ta r g ew idme t h a t .
n en .
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
I mu n te ren F e ld s t ü tzen z we i G re if en i h re V o rde r läuf e a uf e i nen K an tha ros . D ie T e i lung d es B i ldf e lde s i s t i n Aqu i l e ia s on s t n i ch t z u b eobach ten u nd s t e l l t s om i t e i ne Au s n ahme d a r .
1 25a . Graba l tar d e s Ca ius T ros ius A zbes tus*
D ie I n sch r if t i s t n u r f r agmen ta r isch e rha l ten . E in K ind
HE : B e lvede re b e i Aqu i le ia .
d es Qu in tu s , d a s a ufgrund d e rE ndung d e s d r i t ten Wor tes
AO : C o l la redo d i Mon ta lbano , I nv . ?
v ie l le ich t a l s s e ine T och te r a ngesp rochen w e rden d a rf ,
K a lk s te in . H . 6 5 B r . 5 5 T .4 3
w i rd e rwähn t . C (a iu s ) T ro s iu s ( Ca iae ) 1 ( iber tu s ) /A zbe s tu s /T ros iae
F ü r e ine D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
C (a iae ) g iber tae ) / Nymph in i c on iug i /F lacco f i l ( io ) a nn (o rum ) XX I I /1 ( ocu s ) m (onumen t i ) i ( n ) f r (on te ) p (ede s ) XV I i na gr (o ) p (ede s ) XXX I I .
V d e G ra s s i , Aqu i lNos t 2 3 , 1 952 , 3 4A bb . 4 .
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r A l ta r schaf t , a n d e ssen u n te rem
1 24 . Graba l tar d e s Luc ius Mag iu sL amyru s*
E nde m eh re re S tücke f eh len . D ie Da r s te l lungen a uf d en N eben se i ten s i nd a n d e r O ber f läche v e r r ieben .
HE : De rA l ta r wu rde b e i G rado a u s d em Mee rg eborgen . AO : G rado n eben S .E uf em ia , I nv . ?
D e r A l ta rkö rpe r i s t a uf d re i S e i ten v on e i ner L e is te u nd
Ka lk s te in . H . 9 0 B r . 7 2 T .5 0 S ocke l H . 4 3
e i nem b re i ten K yma e i ngef aß t .
L (uc io ) Mag io /L amy ro /V a le r ia T e r t ia / c on iug i /p i en t iss i mo v ( iva ) f ( ec i t ) .
D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i nen Mann , d e r e i n k n ie lan g es ,ü be rgegü r te te s G ewand t r äg t . E r s t eh t a uf e i ner u n re g e lmäß ig b ehauenen , l e ich tv ork ragenden F läche u nd h ä l t
E rha l ten i s t n u r d e rA l ta r schaf t , d e ra n d r e i S e i ten v on e i n er L e is te u nd e i nem Kyma g e rahm t w ird . D ie Z ugehö r i gke i t d e s S ocke ls i s t n i ch t g es icher t .
i ns e ine rl i nken H and e i ne h a lbgeöf fne te B uch ro l le u nd i n d e rr e ch ten e i nen l a ngen S t if t . Auf d er l i nk en N eben se i te s t eh t e i ne F rau l e ich t p onde r ier t a uf e ine r v o r s tehenden L e i s te u nd h ä l t i ni h re rl i nken Hand e inen r unden G egen -
Auf d e r l i nken N eben se i te f i nden s i ch R es te d e r D a r -
s t and , v i e l le ich t e i ne Dose . S ie i s t m i t e i ner t u n ica u nd
s t e l lung e i ne r O pf e rkanne m i t l angem H a l s , a uf d e rr e ch -
e i nem s ch räg d rap ie r ten Man te l b ek le ide t .
t en Neben se i te d i e O pf e r scha le .
C a iu sT ros iu sA zbe s tu s h a t s e ine rF rau , T ro s ia Nymph ine
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervor , d aß V a le r ia T e r t ia i h rem
u nd i h rem g eme in samen S ohn F laccu s , d e rm i t 2 2 J ah ren
E hemann , L uc iu s Mag iu s L amy ru s , z u L ebze i ten d i e sen
s t a rb , d en A l ta r a ufges te l l t . E r u nd s e ine F rau s i nd b e ide
A l tar h a t a uf s te l len l a ssen .
F re ige la ssene d e r se lben F rau , w ie a u s d em g l e ich lau ten d en n omen g en t i le h ervorgeh t . D ie G röße d es G raba rea l s
F ü r e ine D a t ierung g ib t e sk e ine H inwe i se .
w ird m i t 1 6 x3 2 F uß a ngegeben .
I n sc r .Aqu i l . 3 294 .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or . C IL V 1 419 ; I n sc r .Aqu i l . 1 560
1 25 . Graba l tar d es F or tuna tu s* HE : D e rA l ta r wu rde b e i G rado a u s d em Mee r g eborgen .
C iv ida le
AO : G rado n eben S .E uf em ia, I nv . ? K a lk s te in . H . 1 23 B r . 8 7 T .5 8 [ For ]tuna tu s /
[ s ] ib i
e t / [ . ]o
H e rac lae /
[ p a t r ]ono
/
1 26 . Graba l tar d e s P ubl iu s Grax iu s*
[ . ]epha in i /Amando / [ . ] tV e ro .
HE : C iv ida le , C o r so Mazz in i , 1 905 .
D ie Rück se i te d es A l ta r s f eh l t f a s t v ö l l ig , d i e l i nke Ne -
K a lk s te in . H . 8 7 B r . 5 8 T .7 7
AO : C iv ida le , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 362 b en se i te u nd d e r a ngrenzende T e i l d e rV o rde r se i te m i t d er I n sch r if ts i nd z e r s tör t . Auf d e rO be r se i te d e sA l ta r sb ef in -
P (ub l io ) G rax io P (ub l i ) f ( i l io ) / C AD Af r i /T i (be r i ) .
d e t s i ch e i ne E in t ief ung f i r d i eA sche d e rV e r s torbenen . D e r A l ta r wu rde b e re i t s i n d e r An t ike w iede rverwende t .
D e rA l ta r w a r v on e i ne rL e is te u nd e i nem K yma a uf d re i
S o i s t n u r d e r A l ta rkörpe r e rha l ten , d e r v on v orne n ach
S e i ten g e rahm t .
h in ten d u r ch e i ne r unde Ö f fnung v on 6 1 cm Du rchmes se r
D ie e r s ten B uch s taben j ede r Z e i le d e r I n sch r if t f eh len .
d u rchb rochen i s t , w odu rch d e r g röß te T e i l d e r I n sch r if t v e r lo reng ing . E r wu rde v e rmu t l ich a l s T e i l e i ne s K ana l s
M . E . k ann s i e d ah ingehend e r gänz t w e rden , d aß e i n F o r 1 24
b enu tz t , d a d i e S e i ten rände r v erwa schen s i nd . Auf d er
D e r S chaf t i s t m i t L e is te u nd K yma d re ise i t ig g e rahm t .
M i t te d e r O ber se i te i s t e i n 2 cm h ohe r R and v on 3 . 5 c m
D ie B ek rönung z e ig t a uf d e r V orde r se i te e i nen Z ungen -
D icke e r ha l ten . I n d e ssen M i t te b ef inde t s i ch e i n Dübe l l o ch v on 6 . 5 cm T ief e , 8 . 5 c m B re i te , 2 . 5 c m L änge . D er
t e n P u lv in i w e rden d u rch e i ne r unde , a ufge leg te K orde l
f r ies z w ischen z we i P u lv in iro l len . D ie a n d en S e i ten g la t -
ä uße re R and d e rO be r se i te i s tf e ine rg eg lä t te ta l s d i eü br i g e F läche .
z u sammengeha l ten .
D ie l i nke Neben se i te z e ig t e i nen
D e lph in , d e r m i t d e r Un te r se i te s e ines Mau ls a uf e i ne r v on F u rchen d u rchzogenen B a s is l i eg t , d i e We l len d a r -
D ie l i nke , g e rahm te N eben se i te z e ig t d i e D a r s te l lung e i -
s t e l len s o l len . D ie F lossen u nd d i e Un ter se i te s e ines L e i -
n e s t a nzenden S a ty r s . E r s t eh t m i t d em r e ch ten B e in a uf
b es s i nd s i che lf örm ig e i ngeke rb t . Auf d e r r e ch ten Ne -
e i ne r u n rege lmäß ig h e rau sgea rbe i te ten B a s i s , h eb t t ä nze r i sch d a sl i nke B e in n ach h in ten u nd h ä l ti ns e ine re rhobe -
b en se i te i s t d a s g l e iche Mo t iv s e i tenve rkeh r t d a rge s te l l t .
n en R ech ten e i n R hy ton , v on d em e i n S t rah l We in i nd en
D e r S ev i r P ub l iu s F ab iu s P h i le tu s h a t z u L ebze i ten s e i -
g eöf fne ten Mund f l ieß t . I m l i nken A rm t r äg t e r e i nen
n em P a t ron , P ub l iu s F ab iu s P uden s a u s d e rt r ibu s S cap t ia ,
T hy r so s s tab m i t w ehenden B ändern . E in L öwenf e l l i s t
u nd s e inem e i genem S ohn , P ub l ius F ab iu s V e recundu s ,
v orne a uf d e r B ru s t z u sammengenommen u nd f ä l l t i hm
e i nem F re ige la ssenen d e s P ub l iu s , d e r Augu s ta le w a r , d en
i m R ücken h e rab . E in S a ty r schwänzchen i s t e rkennba r . D as H aa rz w irbe l ts i ch a nd e rS t irn w ide r spen s t ig a uf . Auf
A l ta r a ufges te l l t . P uden s w a r S ev ir u nd Augu s ta le u nd
d e r r e ch ten N eben se i te w iede rho l t s i ch d i e D a r s te l lung
s e ine s S ev ira t s — ,a l so V e ran s ta l te rv on öf en t l ichen G la d i a to ren sp ie len . D ies k ennze ichne t i hn a l s w oh lhabenden
d arübe rh inau s a uch Munera r iu s —v ie l le ich t i m R ahmen
s e i tenverkeh r t .
Mann . P h i le tu s g edenk t a uch s e ine r F rau , F ab ia F es ta , e benf a l l s e i ne F re ige la ssene d es P ub l iu s , u nd s e ine r S öh -
F ü r d i e D a t ierung e rwe is ts i ch d i e Kö rpe rbehand lung u nd d i e Auf f a ssung d e r H aa re a l s a u s sagek räf t ig ( s . h i e r : V 3 .
n e , Adauc tu s u nd F e l ix ,
S .4 1) .
s ow ie d er F ab ia u nd a l len
F re ige la ssenen u nd d e ren Nachkommen . Auf f a l lend i s t ,
Au s d en I n sch r if t re s ten g eh t h e rvo r , d aß d e r A l ta r d em
d aß b e i d en a nz we i te ru nd d r i t te r S te l le g enann ten S öhne
P ub l iu s G rax iu s , S ohn d e s P ub l iu s , g ew idme t w a r .
l e d ig l ich d i e c ognom ina g enann t w e rden . D ie Angabe h in te r d em Namen d e s F e l ix : P .L IB b ez ieh t s i ch w oh l
1 .V ier te l 1 .J h . n .C h r .
a uch a uf s e inen B rude r , d .h .b e ide wa ren e benf a l ls F re i -
C IL V 1 776 .
g e la s sene d es P ub l iu s . D ie z u le tz t g enann te F ab ia k ann b e re i t s e i ne F re ige la ssene d es P h i le tu s s e in , a l len ü br igen i s t of en s ich t l ich v om P a t ron P .F ab iu s P uden sd i eF re ihe i t g egeben w o rden ( zu r I n sch r if tv g l . h ier : V I .3 . S .5 1) .
1 27 . Graba l tar d e s P ub l iu s F ab iu sP uden s*
D ie v e r r iebene O ber f läche d es A l ta r s l ä ß t e i ne D a t ierung HE : C iv ida le , i nd e rN ähe d e s g roßen T empe ls a uf ge f unden .
a ufg rund
s t i l is t i sche r V e rg le iche
n ich t
z u ,
a uch
d i e
I n sch r if t g ib t k e inen H inwe is a uf d i e E n t s tehung sze i t .
AO : C iv ida le , Mu seo C iv ico , I nv . 3 89
C IL V 1 765 .
Ka lk s te in . c a . : H . 1 50 B r . 8 5 T .4 7 P (ub l io ) F ab io P (ub l i ) f ( i l io ) S ca (p t ia t r ibu ) /P uden t i / I I I I I v i r (o ) e t Aug (u s ta l i ) / mun (e ra r io ) p a t rono e t /
1 28 . Graba l tar d e s Ones imus*
P (ub l io ) F ab io P (ub l i ) g iber to ) V e recundo /f i l ( io ) Au -
HE : Unbekann t
g u s ta l i /P (ub l iu s ) F ab iu s P (ub l i )1 ( iber tu s ) P h i le tu s /I I I I I
AO : Ud ine , Mu seo C iv ico , I nv . 1 63 K a lk s te in . H . 19 B r . 7 7 T .4 5
v i rv ( ivu s )f ( ec i t ) /F ab iae P (ub l i ) g ibe r tae )F e s tae c on iug i / Adauc to f i l ( io ) a nn (os ) XX / F e l ic i f i l ( io ) P (ub l i ) l i b (e r t i s ) /F ab iae P (ub l i ) 1 ( iber tae ) c (um ) o (mn ibu s )
D ( is ) M(an ibu s ) / Ones imu s / s e r (vu s ) v i l ( icu s ) v ec t iga l ( is ) /I ly r (ae ) S ever i l lae /u xor i /p i en t i ss ime
m (e is ) p (e r ) s e /l i b (er t i s ) l i b (er tabu s )q (ue ) .
/ /
a nn (o s ) XXV /e ts i b i v ivu s /f e c ( i t ) . D er A l ta r b e s teh t a u s e i nem g rob b ehauenen S ocke l , e i n em s ch lanken A l ta rkörpe r u nd e i ne r f l achen P u lv in ibe l c rönung . E r i s t a n d en S e i ten d e r L änge n ach g eb rochen
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t , d e r h eu te i m L ap ida r ium d e s Mu seum s o a uf ges te l l t i s t , d aß a uch d i e Un te r se i te
u nd b e re i t s i nd e r An t ike m i t E isenk lamme rn z u sammen -
u n te r such t w e rden k onn te . D abe i s t e l l te s i ch h e rau s , d aß
g eha l ten w o rden . D ie R ück se i te i s tz um S ocke lh in s ch räg D ie S e i tenwände d e r A u shöh lung e nden m i t e i ne r f i n -
r e ch t su nd l i nk sj ee i nq uad ra t isches Dübe l loch i nd i e Un t e r se i te e i nge t ief t s i nd , w e lche z u r B ef es t igung d e sA l ta r s chaf t s a uf e i nem S ocke l d i en ten . D ie Obe r se i te z e ig t d a -
g e rb re i ten L e is te , d i e a l s Au f lage f ü re i nen D ecke l d i en te .
g egen k e ine Dübe l löche r o de r K lamme r spu ren .
a n s te igend u nd z u r B ek rönung r e ch tw in ld ig a u sgehöh l t .
D iese Z u r ich tung z eug t v on e i ne rW iederve rw endung d e s
D e rA l ta r schaf tw ird a uf d re i S e i ten d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t .
A l ta r es a l s S a rkophag . D ie B e schäd igung d e sA l ta r s g eh t w oh l a uf d i e Umwand lung z u rück . Auf d e rV o rde r se i te i s t ü ber d e rI n sch r if te i nb re i te r , g eg lä t te te rS t re if en e rha l ten .
Auf d e r r e ch ten N eben se i te s t eh t a uf e ine r u n rege lmäß ig
Darübe rf i nden s i ch d i eR e s te d re ie rk l e ine rq uad ra t ische r
b ehauenen , v o rk ragenden S tand le is te e ine männ l iche F i -
Dübe l löche r .
g u r . S i e i s t b ek le ide t m i t e i nem k u rzen G ewand m i t w e i 1 25
t e nÄ rme ln . I nd en H änden h ä l t s i ee i ne a u se inande rgezo g ene S ch r if t ro l le . D ie n ack ten F üße s i nd i mV e rg le ich z u
d u rch K e rben g ekennze ichne t . S e ine Augen s i nd v on
d en k räf t igen B e inen z i e r l ich . G es ich t u nd Haa re s i nd ,
s chen d enen d i e Augäpf e l l e ich t h ervo rque l len .
w ie a uch d i e ü br ige F igu r , v erwa schen u nd v on S in ter ü be r lager t . E rkennba ri s tn och d i ei mN acken l ä nge re F r i s u r . A uf d e r l i nken N eben se i te s t eh t e i ne F rau a uf e iner B a s i s u nd b e t rach te t s i ch i ne i nem S p iege l , d en s i e i n i h r e rl i nken H and h ä l t . B ek le ide ti s ts i em i te i ne rt u n ica u nd e i nem f a l ten re ichen Ü be rgewand , d a s ü be r d e r l i nken S chu l te r i n e i nem B au sch v o r d en K ö rpe r g e leg t i s t . M i t i h re rr e ch ten H and g r e if t s i e i nd en B au sch . S i e t r äg t i h r H aa ra u s d e r S t irn g ekämm tu nd i mN acken z u e inem g e d r eh ten o de r g ef loch tenen Z opf z u sammengef aß t . Auf g rund d e s E rha l tung szu s tande s i s t e i ne S pez if iz ierung
s chma len , k an t ig umb rechenden L ider n g e rahm t , z w i -
Auf d e r r e ch ten N eben se i te i s t e benf a l ls e i n t a nzende r S a ty r d a rges te l l t , d e r a u s e i nem R hy ton t r ink t . A ls A t t r i b u th ä l t e re i n L agobo lon i ma ngew inke l ten r e ch ten A rm . S e in Män te lchen e nde t i n L öwen ta tzen . S e in G e s ich t i s t e xpre ss ive r g es ta l te t d u rch d i e Angabe k räf t ige r N a so la b ia lf a l ten , d i e i nd i e H au t e i ngeke rb t s i nd , u nd d i e d e ta i l l i er t a u sgea rbe i te ten Augen , d i e z u sä tz l ich e i ne P up i l le z e igen . D ie H aa re umgeben d en K opf a l s w ü s te , l o ck ige S t rähnen , d i et e i ls g eke rb tu nd t e i ls d u rch d en E in sa tz d e s B oh re r s a ufge locker t s i nd .
d e rF r isu ru nd s om i t e i ne z e i t l iche E ing renzung a uf s t i l i -
B e ide F igu ren f ü l len d a s g esam te B i ldf e ld a u s , w obe i d i e
s t i sche r o der i k onog raph ische r E bene n i ch t mög l ich .
F igu r d er l i nken N eben se i te m i t d em F e l lmän te lchen u nd
A u s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß Ones imu s e i n S k lave
d em R hy ton s oga r i nd i e R ahmung e i ngr e if t .
w a r u nd d a s Am t e i nes G e ldverwa l te r s b ek le ide te ( vg l .
D ie Un te r sch iede d e r D a r s te l lung b e sch ränken s i ch n i ch t
RE V I I I A2 [ 1 958 ] 2 136 s .v .V i l icu s [ En I 3 1 in ] ) . E rh a t s e i -
a l le in a uf d i ev e r sch iedenen A t t r ibu te , s i ew e rden a uch i m
n e rF rau , I ly ra S eve r i l la , d i e 3 0 J ah re a l t wu rde , u nd s i ch
V e rg le ich d e r b e iden G es ich te ru nd d e r Au sa rbe i tung d e r
s e lb s t d en A l ta r z u L ebze i ten a uf ge s te l l t . Du rch d i e V e r -
Haa re d eu t l ich . Auße rdem s i nd a uch d i e S t and f lächen u n -
w endung d e rF orme lD i s Man ibu s i s t e i ne E n t s tehung v or
t e r sch ied l ich g eb i lde t . D ie S t and f läche d e r r e ch ten N e -
d em E nde d es 1 .J h . n .C h r . n i ch t w ah r sche in l ich .
b en se i te i s t h öhe r u nd i nd en P rof i len n i ch t s o s o rgf ä l t ig a usgea rbe i te t w ie d i e d e r l i nken N eben se i te .
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r
D a Maße , Ma te r ia l u nd T hemenau swah l f ü r d i e Z u sam mengehö r igke i t d e r b e iden P la t ten s p rechen u nd d i e U n t e r sch iede k aum s t i l is t i sch z u e rk lä ren s i nd , k önnen w oh l
1 29 . Graba l tarneben se i ten*
am e he s ten zw e ie r le i H andwe rke rhände a ngenommen
HE : Ud ine , 1 906 b e i R es tau r ierung sa rbe i ten i m Dom
w e rden , d i e a n e i nem D enkma l a r be i te ten .
a uf gefunden . S i e s t ammen w ah r sche in l ich a u s Aqu i le ia .
F ü r d i e D a t ierung e rw e isen s i ch d i e K örpe rauf f a s sung
AO : Ud ine , Mu seo C iv ico , I nv . 1 42 u nd 1 41
s ow ie d i eG es ta l tung d e rH aa re a l s a u ssagek räf t ig ( s . h i e r :
K a lk s te in . I nv . N r . 1 42 H . 9 1 B r . 5 0T .2 2 /
V3 . S .4 1) .
I nv . N r . 1 41 H . 9 2 B r . 5 8 T . 1 8
An ton in isch
D ie b e iden S e i ten te i le s i nd 2 2 b zw . 1 8 cm d i ck e rha l ten , w obe i d i e R ahmung w en ige cm a uf d i e V orde r se i te um g r e if t . Dor ti s td e rS t e in s o rgf ä l t ig a bgea rbe i te tu nd i nd a s v e rb le ibende S tück i ng l e iche r Höhe wu rde o ben u nd =t e nj e e i n Dübe l loch e i nge t ief t . E s k onn te h i e r a l so e ine P l a t te m i t E isen s t if t en e i ngese tz t w e rden , d i e v i e l le ich t d i e I n schr if tt r ug . Mög l icherwe ise g eh t d i e se V or r ich tung a be r a uf d i e Zwe i tverwendung z u rück . Auf d e r r e ch ten N eben se i te i s t d i e R ahmung i m u n te ren T e i l d u rchb ro -
J u l ia C onco rd ia 1 30 . Graba l tar f ür d ie F am ine e i ne s P orc inar iu s* HE : D e rA l ta r wu rde 1 873 b e i C oncord ia , i nd e r „ Nec ro -
c hen , w obe i d i e P rof i le d e r R ahmung s o rgf ä l t ig d er Un t e rb r echung f o lgen . B e ide P la t ten z e igen v orne a uf d er O be r se i te j e e i nw e i te re s Dübe l loch , d a s i ne i nem Gußka -
p o le d iL evan te" a u sgegraben . AO : P or tog rua ro , Mu seo N az iona le C onco rd ie se d i P or togrua ro , I nv . 2 00
n a l e nde t . D e r h in te re Absch luß d e r l i nken Neben se i te ,
Ka lk s te in . H . 8 1 B r . 6 6T .5 7
e i n f o rme lhaf t g eb i lde te r P i la s te r , i s t n ach t räg l ich a nge s e tz t w orden .
[ . ]ae ma t r i /[ . ]umen ip a t r i /[ . ]a l i f r a t r i f i l io /[ . ] S eve ro
D ie l i nke N eben se i te z e ig t a uf e i ne rf l achen , t r apezf örm i -
f r a t r i
g en S t and f läche e i nen t a nzenden S a ty r , d e r d u rch s e ine
[ t (e s tamen to ) f ( ier i ) ] i ( u ss i t ) .
/ E phaga to
g iber to )
/ [ v iva ]
f ( ec i t )
G a l la
/
N ack the i t u nd e i n S chwänzchen a l s s o lche re rkennba ri s t . I ns e ine r e rhobenen r e ch ten H and h ä l t e re i n Rhy ton , a u s
D ie l i nke N eben se i te d e sA l ta r s i s t z e r s tör t , d am i t e i nhe r -
d em e re i nen S t rah l We in i ns e inen Mund f l ießen l ä ß t . E in
g ehend j ewe i ls d i e Anf ang sbuch s taben d e rI n sch r if t . T e i le
T hy r soss tab u nd e i n w a l lendes Män te lchen , d a s ü ber d i e
d e r o be ren u nd u n te ren P rof i le f eh len . Auf d e r O be r se i te
S chu l tern n ach h in ten g eworf en i s t , v e rvo l ls tänd igen s e i -
i s t e i ne 2 2 x3 6 cm g roße u nd 1 0 cm t i ef e Ö f fnung e r ha l -
n e„ Au srü s tung" . D en K opf d es S a ty r s umg ib th a lb langes ,
t en , d i e mög l iche rwe ise z u r Auf nahme d e rA sche d i en te .
l o ck ige s Haa r , d a sü be rd e rS t ir na uf gew irbe l ti s t . D ie e i n -
D ie Ö f fnung w i rd v on e i nem c a . 1cm h ohen R and umge b en . L ink s d avon b ef inde t s i ch e i n Dübe l loch .
z e lnen S t rähnen s i nd s chneckenf örm ig a uf ge ro l l t u nd 1 26
Auf d e r r e ch ten , u ngerahm ten N eben se i te f i nden s i ch i m
E xemp la ren m i t G iebe l a l s o be rem Absch luß , d e r s i ch
u nge rahm ten B i ldf e ld d i e r e a l is t isch g es ta l te ten We rk -
n och a uf s e ch s w e i te ren A l tä ren i nT r ie s t ( Ka t . 2 4 ) , Aqu i -
z euge e i nes F le ische r s . E in g roßes H ackbe i l m i t l anger
l e ia ( 40 . 4 7 . 5 0 . 8 0 ) u nd Ode rzo ( Ka t . 1 40 ) f i nden l ä ß t .
g e rade r S chne ide u nd g ebogenem Rücken , d e s sen G r if f ,
S erv iu s I u l iu s P a rda la u nd s e ine T och te r J u l ia S e rena h a -
d e r i n e i nem H aken a u s läuf t , v om F uß e i ne s S chwe ine -
b en z u L ebze i ten d e r F re ige la ssenen I u l ia C a rph ime d en
s ch inken s ü be r lager t w i rd . N eben d i esem i s t e i n w e i te re s
A l ta r a ufge s te l l t . V ermu t l ich w a r C a rph ime — d e ren N a -
k l e ines Messer m i t k nauf f örm igem G r if fz u s ehen . L ink s
m en r i ch t ig w ie a uch i nC IL V 6 446 C a rp ime l a u ten muß
s t eh t e i ne Waage . D ie d azugehö renden G ew ich te s i nd am
—d i e Mu t te rd e rS e rena u nd d emnach d i eL eben sgef äh r t in
u n te ren R and d er G röße n ach , a uf e i ne r S ch iene l i egend ,
d e s P a rda la . J ene r t r äg t e i nen d e r T ierwe l t e n t lehn ten
d a rge s te l l t . D e rG egen s tand , d e rs i ch z w ischen d en Waag -
N amen ( vg l . : I .K a jan to , S upernom ina . A S tudy i nL a t in
s cha len b ef inde t , k ann a l s We tz s tah l i d en t if iz ier t w e rden .
E p ig raphy . C ommen ta t ione s Humanorum L i t te rarum 4 0 ,
E in w e i te res Messer m i t l mauf f örm igem G r if fu nd g e ra -
1 967 , 3 28 P a rda lu s / a ) w obe i h i e r d i e f em in ine F orm d es
d e r K l inge v ervo l ls tänd ig t d i e D a r s te l lung . D ie e i nze lnen
Wor te s a uf f ä l l t . D a s n omen g en t i le , d a s h i e r a bgekü rz t e r -
G egen s tände s i nd i n f l achem R e l ief g egeben . I hnen f eh l t
s c he in t , wu rde v o r a l lem v on S k laven u nd F re ige la s senen
j edoch d i e p la s t ische Du rcha rbe i tung , s o d aß d i e K ompo -
i m Z uge i h re r E inbü rgerung a ngenommen . B ro i lo ( s . u .
s i t ion e i nen g raph ischen E indruck v e rm i t te l t .
1 07 ) n imm t a uf g rund d e r Namen sgebung e i ne D a t ierung
Aus d e r I n schr if t i s t z u e n tnehmen , d aß e i ne G a l la z u
i nd e re r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s . a n .
L ebze i ten i h ren E l tern , i h ren b e iden B rüder n u nd e inem
1 .H ä lf t e 1 .J h . n .C h r .
F re ige la s senen n amen s E phaga thu s d en A l ta r h a t a uf s te l l e n l a ssen . S i e e rf ü l l te d am i t d en t e s tamen ta r isch f e s tge -
C IL V 8 699 ; F . B ro i lo , I s cr iz ion i L ap idar ie L a t ine d e l
l e g ten Wun sch e i ne s d e r i nd e r I n sch r if t G enann ten .
Mu seo N az iona le C orncord ie se d i P or togrua ro I( 1980 ) 1 07 N r . 4 8 m i t ä l te re r L i t .
D ie B uch s tabenf orm u nd d i e i n d e r Au sf üh rung d e r I n s chr if t d eu t l ich b eme rkba ren Un s iche rhe i ten — d i e Buch s t aben b ef inden s i ch n i ch t a l le a uf e i ne rL in ie u nd v a r i ie r en i n d er G röße — v e ran la ssen B ro i lo ( s . u . ) e i ne
1 32 . G raba l tar d es P ub l iu s Ones imu s*
D a t ie rung i nd i e 2 .H ä lf t e d e s 2 .J h . n .C h r . o de rg a rn och s pä te rv o rzu sch lagen . E ine E n t s tehung i mf r ühen 2 .J h . n .
HE : F ossa l ta d iP or togrua ro , 1 884 a uf d em G rund s tück
C h r . o de re twa sf r ühe rv er t re ten Z imme r( s .u . )u nd Z ova t -
M . d e S an t i aG o rgo a ufgefunden .
t o( s . u . ) .
AO : P or togrua ro , Mu seo N az iona le C onco rd ie se d i P o r tog rua ro I nv . 857
F rühe s 2 .J h . n . Ch r .
K a lk s te in . H . 1 30 B r . 6 7 T .6 0
C IL V 8 06 ; G . B . B ru s in u .P .L . Z ova t to , Monumen t i r o man i ec r is t ian i d iI u l ia C onco rd ia ( 1960 ) 4 9 A bb . 6 2 ; P .
P (ub l iu s ) P opae [d iu s ] /One s im [u s ] /Aug (u s ta l is ) s i b i [ e t ]
L . Z ova t to , P or togrua ro . Mu seo Naz iona le C oncord iese ( 1971) 1 0 Abb . 1 9 ; B . S ca rpa B onazza , I u l ia C oncord ia
/CA I I LAETRN? /na u xor i o p t i [ (mae ) e t ] /[ P e ]r [e ]gr inae
d a l l 'e tä r o mana a l l 'e t ä moderna 2 ( 1978 ) 5 0 . 1 09 A bb . 3 2 ;
e o r [um ] .
l i b (e r tae ) v ( ivu s ) [ f ( ec i t ) ] /[ s u ] isque p os t (e r i s ) q (ue )
F .B ro i lo , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l Mu seo N az iona l e C onco rd iese d i P or tog rua ro I( 1980 ) 1 05 N r . 4 7 ; G .
V om A l ta ri s tl e d ig l ich d i ev o rde re l i nke H ä lf t em i tT e i len
Z i mme r , R öm ische B eruf sda r s te l lungen ( 1982 ) 1 04 f .
d e r I n sch r if t u nd e i n S tück d e r l i nken N eben se i te e rha l -
N r . 1 4 , d or t a uch z u sammengef aß te L i te ra tu r .
t e n . D e r S ocke l i s t v e r lorengegangen , d i e v o rk ragenden T e i le d e r B ek rönung , d i e i ne i nf achen P u lv in i e nde t , s i nd b e s toßen .
1 31 . Graba l tar d e s S ervu sI u l iu sP arda la*
Zw i schen d en P u lv in i b i lden a uf rech t s tehende Z ungen , d i e i mu n te ren B e re ich v on k l e inen K uge ln v e rdeck t s i nd ,
HE : C oncord ia , i n d e r Nähe d e s s pä tan t iken B ogen s .
d en S chmuck d e rV o rde r se i te .
AO : P or togrua ro , Mu seo N az iona le C oncord ie se d i P o r togrua ro , I nv . 2 12
D ie S e i ten d e s A l ta r s w a r en u r sprüng l ich g erahm t . Auf
K a lk s te in . H . 1 06 B .49 T .3 6
d e r e r ha l tenen N eben se i te s i nd d i e R es te e i ne r O pf e rkan n e z u e rkennen , d emen t sp rechend w a ra uf d e rg egenübe r -
H ave te /S e r (v iu s ) I u l i (u s ) /P a rda la e tI u l ia S e rena /f i l ia
l i egenden S e i te w oh l e i ne O pf e r scha le d a rge s te l l t .
/e t t u q u isqu is /e s v a le l i b (er t is ) l i b (er tabu s ) q (ue ) / v ( ivu s ) f ( ec i t ) /I u l iae C a rph im (e ) /l i b (er tae ) .
P ub l iu s P opaed iu s One s imu s w a r Augu s ta le u nd h a t s e i n e r F rau , d e ren N amen n i ch t z u r ekon s tru ie r en i s t , s ow ie s e ine rF re ige la s senen P e reg r ina u nd s e inen N achkommen
D e rA l ta r i s t a u s e i nem S tück g ea rbe i te t .
d en A l ta r a ufge s te l l t .
E ine h ohe S tand le is te , e i n Wu ls tu nd e i nK yma b i lden d en
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine H inwe ise v o r .
S ocke l ü be r d em s i ch d e r s ch lanke u nge rahm te A l ta r s chaf t e rheb t . E in e i nf ache s K yma b i lde t d en Ü bergang
S upp l . I t . V , 1 226 ; F .B ro i lo , I s c r iz ion i L ap ida r ie L a t ine
z u r B ek rönung , d i e a u s e i nem u ndekor ier ten G iebe l b e -
d e l Mu seo N az iona le ( 1 980 ) 9 3 N r . 4 1 .
s t eh t . I n d er ä uße ren F ormgebung g ehör t d e rA l ta rz u d en 1 27
C onco rd ie se
d i P o r togrua ro
I
1 33 . Graba l tar Ca iu sL aec in iacu s Max imus*
E ck en s i nd b e s toßen . Auf d e rO be r se i te h a t s i ch e i ne 7x7
HE : D e rA l ta r wu rde z u B eg inn d e s 1 7 . J h s . i n
z u r B ef e s t igung svor r ich tung e i ne s Auf sa tze s g ehör te .
cm g roße u nd 5cm t i ef eÖ f fnung e rha l ten ,d i eu r sprüng l ich
Noga redo b e i C oncord ia g efunden u nd g e lang te i nd i e
D re i S e i ten d es A l ta r s s i nd v on e i ner L e is te u nd e inem K yma g e rahm t . D ie l i nke Neben se i te z e ig t e i ne b auch ige
S amm lung Mu sche t t i . AO : P or tog rua ro , Mu seo N az iona le C onco rd ie se d i
K anne o hne B innenze ichnung . Auf d er r e ch ten Neben se i -
P or togrua ro , I nv . 8 823
t ei s t e i ne O pf e r scha le i nB os se a ngedeu te t .
K a lk s te in . H . 1 00 B r . 5 6T .4 2
P ub l iu s C a ss iu s U r s io h a t s e ine rT och te r d en A l ta r a ufge D ( i s ) M (an ibu s ) /C (a iu s ) L aec in iacu s /Max imu s s i b ( i ) / e t V ed iae R e s tu / tae u xor i /l i be r t ( i ) l i bergabu sque ) / v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
s t e l l t . D ie E rwähnung d er F orme l D i s Man ibus mach t e in D a t um v o r d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . a l s E n ts tehungsze i t n i ch t w ah r sche in l ich .
D e rA l ta r i s t v o l ls tänd ig e rha l ten . D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne r S t and le is te , d i e d u rch e i ne
E nde 1 .J h . n .C h r . o der s pä ter .
R i l le v on e i nem T oru s g e t renn t i s t , d a rauf f o lgen e i n
C IL V 8 684 ; E B ro i lo , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l
K yma u nd e i ne K eh le . D e r o be re A bsch luß w ird a u s e i -
Mu seo N az iona le C oncord iese d i P or tog rua ro I ( 1980 )
n em K yma , e i ne rL e is te u nd e i nem w e i te ren K yma g eb i l -
1 08 N r . 4 9 , d or t a uch ä l tere L i t .
d e t . D a s u n tere P rof i l s ow ie d a s K yma d e r B ek rönung w e isen Z ahne i sen spu ren a uf , d i e h i e r n i ch t a l s I nd iz f u r Unf er t igke i t s t ehen , s ondern a l s o p t ische Au f lockerung u nd D eko ra t ion se lemen t g ew e r te t w e rden mü s sen . B e ide N eben se i ten s i nd d u rch e i ne f l ache L e is te g e rahm t . D ie V o rde r se i te i s t u nge rahm t u nd g eg lä t te t . L ink s e r s che in t e i ne f a s t d a s g anze B i ldf e ld a u sf ü l lende O pf e r k anne m i t a u sgep räg ter B innenze ichnung . Auf d e r r e ch t e n N eben se i te i s t e i ne O pf e r scha le d a rge s te l l t . D ie n ach lä s s ig u nd a n sche inend f r e ihand g rav ie r te I n -
1 35 . Graba l tar d es Qu in tu s Dec iu s P o thumenus* HE : I n Noga redo b e i C onco rd ia g efunden , s e i t 1 749 i n d er S amm lung Mu sche t t i g ef üh r t . AO : P or togrua ro , Mu seo Naz iona le C onco rd ie se d i P or tog rua ro , I nv . 8 820 K a lk s te in . H . 16 B r . 5 8 T .4 4
s ch r if t d e s C a iu s L aec in iacu s Max imu s u nd s e ine r F rau V ed ia R e s tu ta g ehör t s i che r z u r u r sprüng l ichen A l ta r -
Q (u in to ) D ec io /Q (u in t i ) f i ( l io ) C l (aud ia t r ibu ) /P o thu -
a u s s ta t tung u nd h a t n ich t , w ie G . B . B ru s in ( s .u . 5 0 ) a n -
me /no a nn (orum ) V /men s ( ium ) V I d ie / rum XX /f i l io /
n ehmen möch te , i m R ahmen e i ne r Zw e i tverwendung d i e
d u lc iss imo /D ec i i H e l iu s /e tC hre s te /p a ren tes .
e r s te I n sch r if t a u sge lösch t . D ie K omb ina t ion v on u nge r ahm ter V o rde r se i te m i t g e rahm ten N eben se i ten i s t z wa r u ngewöhn l ich , d och g ib t e s k e ine Aba rbe i tung sspu ren , d i e a uf e i ne Zwe i tverwendung h inwe isen .
D er A l ta r i s t a u s e i nem B lock g ef er t ig t . R ech t s , a uf d e r R ück se i te , i s tv er t ika l e i n 1 3 cm b re i ter S t re if en g eg lä t te t , d e r w oh l v on e ine r Zwe i tverwendung h er rüh r t .
D ie E rwähnung d er F o rme l D i s Man ibu s mach t e i ne D a t ierung v o rd em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . n i ch t mög l ich .
E ine s chma le S tand le is te , e i n K yma u nd e i ne Keh le b i lden
E ine g enaue r e E ingrenzung e n tf ä l l t .
d en A l ta r socke l .
I n umgekeh r te r R e ihenfo lge
w iede rho len s i ch d i e E lemen te i n d er B ek rönung . D e r S chaf t w i rd v on e i ne r L e is te u nd e i nem K yma g erahm t ,
E nde d e s 1 .J h s . n . Ch r . o de r s pä te r .
b e ide E lemen te w erden d u rch e i ne s chma le R i l le v one in -
C IL V 1 929 ; 5 0 Abb . 6 3 ; F .B ro i lo , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l Mu seo Naz iona le C onco rd ie se d iP or togrua ro I ( 1980 ) 1 03 f .N r . 4 6 .
a nder g e t renn t . D ie Neben se i ten s i nd u ngerahm tu nd g la t t g e lassen . D er A l ta r wu rde d em Qu in tu s D ec iu s P o thumenu s , d er i n d i e t r ibus C laud ia e ingesch r ieben w a r , v on s e inen E l te r n ,
1 34 . Graba l tar d er C a ss ia D idyme*
D ec iu s H e l iu s u nd D ec ia C h res te , a ufges te l l t . E r w ird a l s
HE : D e rA l ta r w a r i m s üd l ichen T e i l d e rN ek ropo le
N amen i n sch r if t l ich n i ch t f ühr t ( zu r I den t if iz ierung d e s
b e i C onco rd ia a l s S po l ie am s pä tan t iken B ogen v e rbau t
H e l iu s v g l . B ro i lo s .u . 3 0 ) . D ie B uch s tabenf orm s ow ie
S ohn d e s Qu in tu s b eze ichne t , o bg le ich d e r V a ter d iesen
u nd wu rde 1 875 g ebo rgen .
d i e ME — L iga tu r i n d e r 3 .Z e i le , l a ssen a uf e i ne E n ts te -
AO : P or togrua ro , Mu seo N az iona le C onco rd ie se d i
h ung i m2 .J h . n . Ch r . s ch l ießen ( Zum Au fkommen d e rL i -
P or togrua ro , I nv . 19
g a tu ren a uf S t e in in sch r if ten um 1 50 n . Ch r . v g l . E . Meye r ,
K a lk s te in . H . 8 8 B . 5 4 T .5 0
E inf ührung i n d i e l a te in ische E p igraph ik 1 973 ] 4 2 ) .
D ( is ) M(an ibu s ) C a ss iae /D idyme s /P (ub l iu s ) C a s s iu s /
2 .J h . n .C h r . C IL V , 1 921 ; F . B ro i lo , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l
U r s io /f i l iae /p i en t iss im (ae ) .
Mu seo N az iona le C oncord ie se d i P or togruaro I ( 1980 ) P o s tamen t u nd B ek rönung d e s A l ta r s f eh len , K an ten u nd
1 02 N r . 4 5 . 1 28
1 36 . G raba l tar d e sB a to la*
1 .H ä lf t e 1 .J h . n .C h r .
HE : D e rA l ta r wu rde i nC ao r le , e i nem H af enor t s üd l ich v on P o r togrua ro g efunden .
Mu seo Naz iona le C oncord iese d iP or togrua ro 1( 1 980 ) 6 2
C IL V 1 956 ; F . B ro i lo , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l N r . 2 5 , d or t a uch ä l te r L i t .
AO : P o r togrua ro , Mu seo Naz iona le C oncord ie se d i P o r togrua ro , I nv . 8 711 K a lk s te in . H . 7 8 B r . 5 3 T .5 5 B a to la [e ]
D io in i s
f ( i l io )
/ d e
l i bu r [na ]
C lupeo
O p i te rg ium
/
t ( es tamen to ) [ f ] ( ie r i )i ( u ss i t ) /P a iu sV e [ r ]zon is f ( i l iu s ) /d e M[a ]r te /b i c [ r ]o ta /v ( ivu s ) f ( ec i t ) s [ ib i ] e ts u is .
1 37 . Graba l tar d e s Marcu s S oce l l iu s C leno*
D e rA l ta ri s tl ä ng s d e rM i t te d u rchgeschn i t ten , s o d aß T e i -
HE : I n d e rV o r s tad t „Madda lena" v on Ode rzo g efunden , e hema ls z u r S amm lung F rancu i , i n d e r C a sa G a lvagna g ehör ig .
l ed e rI n sch r if tf eh len . Auf d e rO be r se i te i s t e i ne Ö f fnung f ü r d i e A sche e i nge t ief t , d i e v on zw e i k l e inen Dübe l lö -
AO : Oderzo , Mu seo C iv ico , I nv . M .C . 6 06
c hern f l ank ier t w i rd .
K a lk s te in . H . 7 3 B r . 5 9 T .3 7
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r a r ch i tek ton isch g eg l iede r te A l t a r schaf t , d e ru n ten m i t e i ne rf l achen L e i s te b eg inn t . D a r -
M(a rcu s ) S oce l l iu s /C leno /t ( e s tamen to ) f ( ier i ) i ( u ss i t )
a uf s i nd a n d e rV o rde r se i te a uf j e e i ne f l ache P l in the d i e
s i b i e t /S oce l l ia i M(a rc i ) 1 ( iber tae ) /P i l inna i /ma tr i .
k anne l ie r ten S äu len , d i e i n B la t tkap i te l len e nden , g e s t e l l t . S i e b i lden g l e ichze i t ig d i e v o rde re B egrenzung d er N eben se i ten . D ie N eben se i ten s ch l ießen m i t g la t ten P i la s t ern a b , d i e e benf a l l s i n B la t tkap i te l len e nden . D e r A r c h i t rav w e i s t z we i F a sz ien a uf u nd b i lde t d en o be ren A b s ch luß d e s A l ta r s .
D a s o be re P rof i l d e sA l ta r s i s tb es toßen . Auf d e rO be r se i t ei s t e ine r unde Öf f nung v on 2 9 cm Du rchmes se r e rha l t en . S ie w ird v on e i nem c a . 3 cm h ohen R and umgeben . R ech ts u nd l i nk s d avon s i nd k l e ine Dübe l löcher z ue rken n en , d i e z u r B ef es t igung e ine s Auf sa tze s g ed ien t h aben .
Wäh rend d i e D a r s te l lung d e r l i nk en N eben se i te f a s t v o l l -
E ine s chma le S t and le is te u nd e i nK yma b i lden d en S ocke l .
s t änd ig a bgea rbe i te t i s t — man e rkenn t l e d ig l ich d i e Um -
D a s o be re P rof i l b e s teh t a u s e i nem K yma , z w e i s chma len
r i s se e i ne r men sch l ichen G e s ta l t —z e ig td i er e ch te N eben -
F a sz ien u nd e i ne r e hema ls v o rk ragenden L e is te .
s e i te e i ne A t t i sf igu r m i t v o r d em Kö rpe r g ek reuz ten
D e rA l ta r schaf ti s tu ngerahm tu nd a uf d re i S e i ten s o rgf ä l -
r e ch ten A rm u nd g e senk tem K opf . B a to la h a t i n s e inem T es tamen t d i e E rr ich tung d es A l -
t i g g eg lä t te t .
t a r sb es t imm t . P a iu s , S ohn d es V e rzo , h a t s e inen Wun sch
Ma rcu s S oce l l iu s C leno h a t i n s e inem T e s tamen t b e -
e r fü l l t u nd g l e ichze i t ig s e ine r e i genen F am i l ie g edach t . B e ide g ehör ten e i ne r S ch if f sbe sa tzung a n . B a to la d er
s t i mm t , d aß i hm s e lbs tu nd s e ine r Mu t te rS oce l l ia P i l inna ,
l i burna C lupeo u nd P a iu s d er b i cro ta Mar s . D ie b i cro ta
w e rde . D ie Da t iv -Endungen i m N amen d e r F rau s i nd i n
i s t , ä hn l ich w ie e i ne l i burna , e in l e ich tes w end ige s S ch if f . A l le in d i ese I n sch r if t b e leg t d en Namen f ü r
w e is t l au t F or la t i ( s . u . ) i n d i ese Z e i t .
e i ne r F re ige la ssenen d es Ma rcu s , d e r A l ta r a uf ges te l l t c l aud i sche r Z e i t g e läuf ig , a uch d e r B uch s tabenduc tu s
d i ese S ch if f sa r t ( vg l . : H .D . L . V ie reck , D ie r öm ische
C laud isch .
F lo t te 1 975 , 3 0 -32 ) . D ie E rwähnung b e ide r S ch if f e i m Z u sammenhang m i t d em F undor t , d er u .U . m i t d em a n -
C IL V 2 081 ; B . F o r la t iT ama ro , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t i -
t i ken , b e i P l in iu s g enann ten p or tu s L iquen t iae , i den t i sch i s t , u nd d i e T a t sache , d aß d or t G rabbau ten z we ie r
n e d e l Mu seo C iv ico d i Ode rzo ( 1976 ) 7 0 N r . 4 1 , d or t a uch ä l te re L i t .
w e i te re r
c l ass iar i i
g efunden
wu rden ,
f üh r t
B ro i lo
( s . u . ) z u d er V e rmu tung , d aß h i er z e i twe ise e i ne Ab te i l ung r öm ische r S ch if f e g e legen h aben k önn te , d eren G esam tve rband z u r r a venna t ischen F lo t te g ehör t h aben
1 38 . Graba l tar d er S ecunda
d ü rf t e .
HE : Ode rzo , C a sa P o rc ia Ama l teo
D ie
B esa tzungsm i tg l ieder ,
r avenna t ischen
F lo t te ,
wu rden
i n sbesonde re
n eben
S k laven
d er u nd
F re ige la ssenen z unehmend a u s P eregr inen v on I lyr ien
AO : Ode rzo , Mu seo C iv ico , I nv . M .C . 6 13 K a lk s te in . H . 7 6 B r . 1 7 T .2 9
u nd T h rak ien r ek ru t ier t ( A .E . 1 972 , 1 95 -198 ) . B e ide V o [ . . ] /S ec (unda ) [ . ] /D ( is ) M[ (an ibu s ) . . ] /t [ (es tamen to )
Namen s che inen a u s d i esen R eg ionen z u s t ammen ( vg l . : H . K rahe , L ex icon a l t i l lyr ische r P e r sonennamen
f ( ie r i ) i ( u s s i t ) ] .
1 929 , 1 7 . 8 4 . 1 26 ) . F ü r d i e D a t ierung i n v or f lav ische Z e i t e rwe isen s i ch d i e Namenangaben i n V erb indung
V om A l ta r i s t n u r d a s l i nke , i m o be ren T e i l b e s toßene D r i t te l e rha l ten , d e r R es t i s t w eggeb rochen .
m i t d em B eruf d e r G enann ten a l s a u ssagek räf t ig ( s . h ier : V I .4 . S .5 6 ) .
D e r S ocke l b es teh t a u s e iner e i nf achen S tand f läche , v on
E ine s t i l i s t i sche E ino rdnung k ann w egen d es s ch lech ten
d er e i nK yma z um S chaf tü be r le i te t . D iese ri s tu nge rahm t
E rha l tung szu s tande s d e r D a r s te l lung n i ch t v o rgenommen w erden .
u nd a uf d e r e rha l tenen Neben se i te g eg lä t te t . D a s o bere P rof i lb es tand v e rmu t l ich a us e i nem K yma u nd e i ner L e i1 29
s t e . D a rübe r s e tzen d i e f o rme lhaf t g eb i lde ten P u lv in i a n , zw i schen d i e e i n M i t te lak ro te r e i nge schoben w a r , d er n och i m An sa tz e rkennba r i s t .
1 40 . Graba l tar d er C lod ia Marcel ina* HE : Unbekann t .
D ie I n sch r if t i s t w e i tgehend z e r s tör t . Da s Auf t re ten d e r F o rme lD i s Man ibus w e is td em A l ta re i ne E n t s tehung f r ü h es ten sa bd em E nde d es 1 .J h s .z u( vg l . a uch F or la t i , s .u . , d i e a ufgrund d e r B uch s tabenf orm z u r s e lben D a t ierung g e lang t ) .
AO : Ode rzo , Mu seo C iv ico , I nv . I g . 1 46 .103 Ma rmor . H . 4 9 B r . 4 3 T .4 4 D ( is ) M(an ibu s ) /C l (od iae ) Ma rce l l i /nae a m icae /s uae c a r iss i /mae ( q )um s ue /v ix i t a nn (o s ) XV I I I /P (ub l iu s ) A e l [ iu sl
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . C IL ,V ,8 790 ; B . F or la t iT ama ro , I s cr iz ion iL ap ida r ie L a t i n e d e l Mu seo C iv ico d i Oderzo ( 1976 ) 6 6 N r . 3 7 , d or t a uch ä l te re L i t .
D e ru n tere T e i l d e sA l ta r sm i td em S ocke li s tv e r lo ren . E in g roßes S tück i s t a n d e r r e ch ten h in te ren E cke w eggebro c hen .A l le P rof i le s i nd b es toßen . E sh ande l ts i ch um e i nen n i ed r igen A l ta r , w ie a u s d e r R ahmung , d i e u nm i t te lba r u n te rha lb d e r l e tz ten e rha l tenen Z e i le b eg inn t , a bzu le i ten i s t .
1 39 . Graba l tar d e s Marcu s Fu lv iu s
E in K yma , e i ne F a sz ie u nd e i ne v o rk r agende L e is te
Marce l l inus*
b i lden d a s G e s im s . D a rübe r s e tzen d i e P u lv in i a n , d i e
HE : Oderzo
s e i t l ich — s owe i t e rha l ten — m i t l a ngge s t reck ten B lä t te rn
AO : Oderzo , Mu seo C iv ico , I nv . M .C . 5 50
v e rz ier t s i nd u nd i n d er M i t te d u rch e i ne K o rde l z u sam -
K a lk s te in . H . 1 24 B r . 6 1 T .5 4
mengeha l ten w e rden . I n d e r M i t te d e r V o rd e r se i te e rheb t
M(a rcu s ) F u lv iu s M(a r c i ) f ( i l iu s ) /Ma rce l l inu s /V I v i r
B lü ten g ef l i l l t i s t .
s i ch e i n k l e ine r G iebe l , d e r e benf a l ls g e rahm t u nd m i t C onco rd iae / e t Op i te rg i
s i b i
e t /R enn iae
( Ca iae )
l i b (e r tae ) L yg i c i i /u xor i o p t imae v ( ivu s ) f ( ec i t ) /i nf r on te p (edes ) .
D e r A l ta r schaf t i s t v orne v on e i ne r L e i s te u nd e i nem K yma g e rahm t . D ie Neben se i ten z e igen r e ch t s e i ne O p f e rkanne u nd l i nk s e i ne O pf e r scha le .
D e rA l ta r i s t a n meh re ren S t e l len g ebrochen . S o f eh l t d i e
D ie I n sch r if t i s t v erwa schen , d och k ann m an i h r e n tneh -
r e ch te u n te re E cke , d e r g esam te S ocke l u nd g roße T e i le
men , d aß d en Manen d e r C lod ia Ma rce l l ina , d e r s chön -
d e s o be ren Ab sch lu sse s . Auf d e rO ber se i te i s ti nd er M i t te
s t en F reund in —d e sP .A e l [ iu s? ] , d e rh i e ra l s S t if te ra uf t r i t t
e i n q ue r rech teck ige s Dübe l loch z u r B ef es t igung e i nes
—d e rA l ta r g ew idme t wu rde . S i e w a r a ch tzehn J ah re a l t .
Auf sa tzes e rha l ten . D er A l ta r schaf t i s t a uf d re i S e i ten v on e ine r L e is te u nd
Auf g rund d e r E rwähnung d e r F orme l D i s Man ibu s i s t e i ne E n t s tehung n i ch t v o r d em s pä ten 1 .J h . n .C h r . a nzu -
e i nem K yma g e rahm t .
n ehmen . D ie b re i te R ahmung d es A l ta r schaf t s s p r ich t
D ie N eben se i ten s i nd m i t e inem g roßen K ra ter , a u s d em
e he r f ü r e i ne D a t ierung i m2 .J h . n .C h r .
We in ranken i n meh re ren S p i ra len n ach o ben w ach sen , g e -
E nde 1 . —Anf ang 2 .J h . n .C h r .
s chmück t . Zw ischen d en B lä t tern h ängen d i cke F ruch t d o lden , d i e d u rch meh rere e i nze lne r unde Kuge ln c ha r ak te r is ier t s i nd . Auf d e r l i nken N eben se i te s i nd n urmeh r d i e R anken e rha l ten . D e r o be re Ab sch luß d es A l ta r s w a r
A l t inum
u r sprüng l ich v on L öwen f l ank ier t . S e i t l ich s i nd n och d i e H in te r te i le d er T ie re z u e rkennen . Auf d e r l i nken N eben -
1 41 . Graba l tar d es Luc iu s S ta t ius F au s tus*
s e i te i s t n och d e r R e s t e i ne s m i t B lü ten v e rz ier ten Ak ro t e r s z u s ehen . D ie K omb ina t ion v on L öwen , Ak ro te ren
HE : A l t ino
u nd w ah r sche in l ich e i ne r P y ram ide i s t u n te r d en G raba l -
AO : D er A l ta rb ef inde t s i ch h eu te i nV ened ig , a n d e r
t ä ren d i ese r G egend n i ch t b e leg t , w oh l a be r i n Aqu i le ia
P on te d e i P re t i , w o e ri nd i e E ck e e i nes Wohnhau ses
K a t . 4 6 ( Löwen a l s T e i l d er B ek rönung f i nden s i ch a uch
v e rbau t wu rde u nd s om i t n u rt e i lwe ise s i ch tba r i s t .
a uf K a t . 4 7 u .5 2 ) .
Au r is ina K a lk s te in . H . 8 4 B r . 4 8 T .4 8
D e r G raba l ta r inhabe r , Ma rcu s F u lv iu s Ma rce l l inu s , S ohn
L (uc io ) S ta t io S ab ( in i ) 1 ( iber to ) /F au s to /e t Na ta l in i / L (uc iu s ) S ta t iu s P ruden s /c on l ibe r to /v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
d e s Ma rcu s , w a r S ev ir i n C onco rd ia u nd Op i terg ium . Z u L ebze i ten e r r ich te te e rs e ine rF rau R enn ia , d i e d i eF re ige l a ssene e i ne r F rau w a r , d en A l ta r . Auff ä l l ig i s t , d aß Ma r -
E rha l ten i s t d e r m i t S ty loba t u nd A rch i t rav a u s e i nem
c e l l inu s S ev i r d e r C o Ion ia C onco rd ia u nd d es Mun ic ip i -
B lock g ea rbe i te te A l ta r . E s f eh l t e i n S tück d e r r e ch ten
um s O p i te rg ium w a r .
S äu le . D ie Obe rf läche i s t d u r ch W i t te rung se inf lü sse v e r -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine e i ndeu t igen Anha l t s -
w a schen . D ie O be r se i te s o l l e i ne U rnene in t iefung z e igen .
p unk te v or .
Auf e i nem f l achen S ty loba t e r heben s i ch a n d e r V o rde r -
B . F o r la t i T ama ro , I s cr iz ion i L ap ida r ie L a t ine d e l Mu seo
s e i te d e s A l ta r s z w e i g egen läuf ig k anne l ier te S äu len . D ie
C iv ico d i Ode rzo ( 1976 ) 2 8 N r . 5 ,d or t a uch ä l tere L i t .
h in te re B eg renzung d e r l i nken N eben se i te w i rd v on e i 1 30
n em P i la s te r g eb i lde t . D ie S tü tzen e nden i nB la t tkap i te l -
s chma le K o rde l e i ngezogen w e rden . Zw ischen d en P u lv i -
l e n , a uf d enen e i n A rch i t rav m i t e i nem d a rauf f o lgenden K yma r uh t .
n ii s t e i n r e ch teck ige r B lock s t ehengeb l ieben , a uf d essen O be r se i te e i ne B ef es t igungsvor r ich tung f ü r e i nen k l e inen Auf sa tz z u e rkennen i s t .
D ie D ekora t ion a uf d er l i nken N eben se i te b es teh t a us z we i ü be re inande r g es taf f e l ten Akan thu spf lanzen m i t
D e rA l ta r schaf tz e ig t a uf d e rV orde r se i te , ü be r e i ne r s um -
a ufgef ächer ten B lä t tern u nd e i nze lnen B lü ten . D er P i -
ma r isch a u sgef üh r ten G i r lande , d i e R es te d er I n sch r if t .
l a s te r z e ig t ü be re inander a ngeordne te L o tu sb lü ten u nd
D ie G i r lande w e is t a n i h ren E nden v e re inf ach t g eb i lde te
B lä t te r . Übe r d i e p las t ische Ausa rbe i tung z u e i ner D a t i e rung z u g e langen , e rwe is t s i ch a ufgrund d e s E rha l -
v e rbunden s i nd . D ie B andenden f o lgen d e r i nne ren u nd
t ung szu s tandes a l s s chw ier ig . L ed ig l ich d i e v ere inze l t
d e r ä uße ren Ku rve d e r G ir lande .
Man sche t ten a uf , d i e d u rch e i ne S ch lauf e m i t B ändern
a uf t re tenden B oh r löcher z w ischen d en B la t tf ingern
Auf d en N eben se i ten i s t j e e i n S ch i ld v o r g ek reuz ten
l a ssen a uf F ormen s ch l ießen , d i e a uf L ich t -Scha t ten
S pee ren z u e rkennen .
W i rkung a nge leg t w a ren . D ieses s e tz t f l av ische S t i lf or m en v oraus .
D ie I n sch r if t b es teh t a u s d re i Z e i len , w obe i d i e e r s te
A u s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß d e r A l ta r d em L uc iu s
s chon a uf d e rl e tz ten L e is te d e rB ek rönung b eg inn t . N ach d e r E rgänzung v on R osada i s t d i e I n sch r if t w ie o ben a n -
S t a t iu s F au s tu s v on s e inem M i tf re ige la ssenen L uc iu s S t a -
g egeben z u l e sen . D e r S ohn , R ec tu s , h a t s e inen E l tern , C a iu s L ua t iu s u nd C a ia L ua t ia , d en A l ta r a ufges te l l t . D ie
t i u s P ruden s z u L ebze i ten a uf ge s te l l t wu rde . P raenomen u nd n omen g en t i le d e s S t if t e r s s ow ie d e s V e r s to rbenen s t immen ü be re in , s o d aß d i e A ngabe z u r g eme in samen
E l te r n s t amm ten of enba r a us d em B e s i tz d esse lben P a t r on s . O b s i e z um Z e i tpunk t d e r A l ta rauf s te l lung b e re i t s
F r e i la ssung u n te r s tü tz t w i rd . I nd e r d r i t ten Z e i le w i rd e i n
f r e ige la ssen w a ren , o der n i ch t , g eh ta u s d e rI n sch r if tn i ch t
N a ta l inu s g enann t , d em d e rA l ta r e benf a l l s g ew idme t i s t .
e i ndeu t ig h e rvo r .
G ra s s i ( s . u . 4 38 ) n imm t e i ne n ach t räg l iche E in t ragung a ufg rund d e r l e ich t u n rege lmäß igen B uch s taben u nd d e s
D e r A l ta rau fbau u nd d e r G i r landen schmuck a uf d e r V o r -
f e h le rhaf t en K a su s a n ( Gen i t iv a n s te l le v on D a t iv ) . A l le r -
d e r se i te e r inner t a n d a s E xemp la r a u s P adua ( Ka t . 1 44 ) ,
d i ng s s i nd a uch d i eü br igen d r e iZ e i len w en ige rs o rgf ä l t ig
d a s w oh l a u s d e r e r s ten Häf t e d e s 1 .J h s . n .C h r . s t amm t .
g ea rbe i te t . S e ine V ermu tung w i rd j edoch u n te r s tü tz t , d a
E r s te H ä lf te d e s 1 .. 1 h . n .C h r .
N a ta l inu s a uch i nd en l e tzen Z e i len n i ch t n ähe r c ha rak te r i s ie r t w i rd , s e ine B ez iehung z um S t if t e r —e n tgegen d en
A . C a l lega r i , I l Museo d iT orce l lo ( 1930 ) 1 3 N r . 2 .
a nde ren Angaben — u nk la r b l e ib t . F lav isch? C IL V 2 269 ; P .Z ama r ch i G ra s s i , S tud ia A rcheo log ica 7 0 , 1 994 , 4 37 f .A bb . 1 3 .
1 43 . Graba l tar d er T eren t ia H ice te* HE : Unbekann t AO : V ened ig , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 6 4 B r . 8 2 T . 8 5
D e l ta
T e ren t ia C (a iae ) 1 ( ibe r ta ) H ice te /s i b i ma t r i p a th s o ror i / t e s tamen to f i er i i u ss i t .
1 42 . Graba l tar d es Ca iu s Lua t iu s*
D e r A l ta r i s t a uf d e r V o rder se i te g eb rochen , d i e u n te re
HE : D e rA l ta r wu rde 1 880 a ngeb l ich c a . 2Me i len v on T o rce l lo e n tf ern t a ufgef unden .
r e ch te E cke i s t mode r ne rgänz t . Auf d e rO be r se i te i s te i ne g roße r e ch teck ige Ö f fnung e rha l ten , d i e z u r Aufnahme
AO : I s o la d iT o rce l lo , Mu seo d iT or ce l lo , I nv . ?
d e rA sche b es t imm t w a r . I n sge sam t d i en ten s ech s Dübe l l ö che r , t e i lwe ise m i t Gußkanä len , z u r B ef es t igung e i nes
K a lk s te in . H . 1 05 B r . 5 9 T .4 1
D ecke ls . Auf d e r l i nken Neben se i te i s t e i ne mode r n e I n -
C (a io ) L ua t i (o )? p a t r ( i ) /C (a iae ) L ua t ia (e ) ma t r ( i ) /R ec t u s f i l iu ( s ) .
s ch r if t a ngebrach t . E ine S t and le is te u nd e ine a bge sch räg te L e is te b i lden d en S ocke l , ü be r d em s i ch d er u ngeschmück te u nd n i ch t g e -
D e rA l ta ri s td u rch W i t terung se in f lü sse u nd Wa sse ra nd e r O be r f läche s t a rk b ee in t räch t ig t , s o d aß d i e e i nze lnen D eko ra t ion se lemen te u nd d i e I n sch r if tk aum z u e rkennen
r ahm te S chaf t e rheb t . E r i s t a n d en K an ten a bgesch räg t . D a s o bere P rof i l b es teh t a u s e i nem Kyma u nd e i ne r L e i s t e .
s i nd . I n d en s e i t l ichen S ocke lp rof i len i s t j e e i ne E in t ie f ung f ü r K lammer n e rha l ten .
F orm u nd Maße d es A l ta r s e n t sprechen n i ch t d em ü b l i -
D a s u n te re P rof i l i s t a l s v or s tehende L e i s te , a uf d i e e i n K yma f o lg t , e rha l ten . D a rübe re rheb t s i ch n ach e i ner w e i -
c hen Au fbau , d a d e r S chaf tb re i ter a l s h och i s t . T e ren t ia H ice te , d i e F re ige la ssene e i ne rF rau , h a t i ni h rem T es tamen td i e Auf s te l lung d es A schena l ta r sf ü rs i ch s e lbs t ,
t e ren f l achen L e i s te d e ru nge rahm te A l ta r schaf t . Meh re re s chma le
u nd
e i ne
v o rk ragende
L e is te
l e i ten
z u r
i h re E l te r nu nd i h re S chwes te r b es t imm t .
P u lv in ibe l c rönung ü be r , d i e a uf d e rV o rde r se i te v on e i ne r S p i ra le g e schmück t s i nd u nd a n d en S e i ten d u rch e i ne
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r . 1 31
1 44 . G raba l tar e i ner Unbekann ten*
F re ige la ssene e i ne s C a iu s , w obe i n i ch t e i ndeu t ig z u e n t -
HE : U nbekann t
r en , w a sa nzunehmen i s t , o de ro bF loru ss chon d e rF re ige -
AO : V ened ig , Museo A rcheo log ico , I nv . ?
l a ssene d es G ra tu s i s t .
s che iden i s t , o b s i e d em g l e ichen P a t ron v e rp f l ich te t w a -
Ma rmo r . H . 9 7 B r . 5 4 T .8 4
E s l i egen k e ine Anha l t spunk te f ü r e i ne D a t ierung v o r .
Q (u in t i ) f ( i l iae ) /[ . ]ae / [ . ]veru s / [— ] /[ ux ]or i
C IL V 2 272 .
v ( ivu s ) f ( ec i t ) . E rha l ten i s t d i e r e ch te H ä lf te d es A l ta r schaf t s m i t s orgf ä l t i g g eg lä t te te rO be r se i te u nd d em R es td e ra us f ünf Z e i len b es tehenden I n sch r if t . D er A l ta rz e ig t a n d en b e iden e rha l tenen S e i ten e ine a uf w end ige R ahmung , d i e a u s Akan thu s ranken b es teh t . Auf
T a rv i s ium 1 46 .N eben se i te e ine s G raba l tar s*
d er l i nken N eben se i te e rwäch s t d i e R anke a u s e i ne r
HE : Unbekann t
H enke l scha le , d i e i nd e r M i t te d e s o be ren R ahmenf e lde s
AO : T rev i so , Mu seo C iv ico , I nv . 3 305
d a rge s te l l t
Ka lk s te in . H . 8 6 B r . 4 1 T .3 6
i s t .
E in
S che reng la t tb la t t i cyma
b i lde t
d en
Übe rgang z um B i ld - u nd I n sch r if t enf e ld . Da s Akan thu s r ankenband i s t d u rch e i ne s chma le L e is te v om Kyma u nd
E s h ande l t s i ch um d i e N eben se i te e i ne s A l ta r s , d e ssen
d er a ngrenzenden s e i t l ichen L e is te g e t renn t . D ie Neben -
ü br ige S e i ten i m Z uge e i ne r Zw e i tve rwendung z e r s tör t
s e i te w i rd v on e i nem We in s tock , a n d em zwe i Buk ran ien
wu rden . E r i s t a n d en K an ten b e s toßen , a uch d i e O ber -
a uf gehäng t s i nd , g eschmück t . D ie B uk ran ien z e igen g e -
f l äche i s t t e i lwe ise a bgesp l i t ter t . D ie O be r se i te z e ig t e i ne
s pa l tene N a senknochen u nd v or t re tende Augenhöh len .
1 2 x1 4 cm g roße Ö f fnung , d i e v on B le iguß f a s t g änz l ich
An i h r en H örne r n s i nd B ände r b ef es t ig t , d i e i n e in igen
a u sgef ü l l t i s t . R ech ts d aneben b ef inde t s i ch e i n q uad ra t i -
We l len a n d en S e i ten h e rabhängen .
s ches Dübe l loch , d a s e benf a l ls m i t B le iguß v e rf ü l l t i s t .
D ie f l e isch ige Auf f a s sung d e r Akan thu sranken u nd d e r
I m B i ldf e ld e rkenn t man n och i n e i ne r n i schenf örm igen
t i efgre if ende E in sa tz d e s B oh re r s s ow ie d i e F orm d e r
A rch i tek tu r e i nen f a cke l t ragenden E ros . E r s t eh t r e ch t s
Buk ran ien w e i sen d en A l ta r i n n achhad r ian ische Z e i t
p onde r ier t , f r on ta l u nd h ä l t e i ne a uf rech t b rennende
( vg l . h i e r : V4 . S .4 6 ) .
F acke l v o r s e inem Körpe r . Um d i e Hüf ten h a t e r e i n
D e r A l ta r w a r d em Andenken e i ner F rau g ew idme t , w ie a u s d en Wo r tendungen h e rvo rgeh t . E in V eru s o de r S eve r u s h a t i h r d en A l ta r z u L ebze i ten a uf s te l len l a ssen .
S tof fband g esch lungen , d es sen E nden a m R e l iefgrund l o se a uf gef äche r t h e rabhängen . D ie Um r is se d e s G e s ich t s s i nd r und u nd v o l l . E r t r äg t d i e i n d i cken S t rähnenkom p ar t imen ten g e leg ten H aa re s chu l te r lang . D u r ch d i e p a r a l le le , s t rah lenf örm ige R i tzung e r sche inen d i e H aa re w ie
Nachhad r ian isch .
e i n K ranz um s e inen K opf . D ie F lüge l b e s tehen a u s e i ne r R e ihe u n rege lmäß ig g eschupp te r F laumf ed e rn u nd m eh -
1 45 .G raba l tar d e s C a iu sT i turn iu s Gra tu s*
r e ren s enk rech ten , d u rch s chma le M i t te lg ra te g ekenn -
HE : I s o la d iS an t ' Ange lo d e l la P o lve re
E ros i nd i e M i t te d e s 1 .J h s . n .C h r .
z e ichne te S chwungf edern . V . G a l l iz io ( s . u . ) d a t ier t d en
AO : V ened ig , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 2 93
V . Ga l l iz io , S cu l tu re G reche eR omane d e l Mu seo C iv ico
K a lk s te in . H . 9 4 B r . 5 6T .4 0
d iT rev iso ( 1982 ) 2 02 N r . 7 3 , d or t a uch ä l te re L i t .
C (a io ) T i turn io /C (a i ) 1 ( iber to ) G ra to /C (a iu s ) T i turn iu s C (a i ) g iber tu s ) /F loru s /f i er i i u ss i t .
1 47 . G raba l tar d es T i tu sA em i l iu s C a s tu s
E rha l ten i s t l ed ig l ich d e r A l ta r schaf t , d essen v orde re
HE : B e l luno , P or ta D an te
r e ch te u nd h in te re l i nke E cke b es toßen s i nd . D ie Obe r se i t e z e ig t e i ne r unde E in t ief ung , d i e z u r Aufnahme d e r A sche b e s t imm t w a r . Zwe i e inande r d iagona l g egen ü be r l iegende Dübe l löche r d i en ten z u r B ef es t igung e i ne s
D er S chaf tw ird a uf v i e r S e i ten v on S äu len , d ie a uf e i ne r e i ngef aß t .
Ka lk s te in H . 1 02 B r . 7 3 T .4 9 T ( i to ) A em i l io /P ap ( ir ia t r ibu ) C a s to /e x t e s tame (n to ) T u rran iae / P lac idae / P (ub l iu s ) T u r ran iu s S everu s /
D ecke l s .
e i nf achen S t and le is te s t ehen ,
AO : Mu seo C iv ico d iB e l luno , I nv . ?
T ( i tu s ) T u r ran iu s I u s tu s /p osuen in t .
Man e rkenn t
e ben n och d i e B la t tdeko ra t ion d er S äu len schäf te . S ie e n -
E rha l ten i s t l e d ig l ich d e ra uf d r e i S e i ten d u r ch e i ne b re i te
d en i n B la t tkap i te l len , a uf d enen e i n d re if ach f a sz ier te r
L e is te u nd e i nK yma g e rahm te A l ta r schaf t . D ie N eben se i t en s i nd g eg lä t te t .
A rch i t rav r uh t . D ie B i ldf e lde rd e rN ebense i ten s i nd u nge s chmück t .
T i tu sA em i l iu s C a s tu s a u s d e rt r ibu sP ap i r ia h a ti ns e inem
C a iu s T i tu rn iu s F loru s h a t b es t imm t , d aß d em C a iu s
T es tamen t d i e Auf s te l lung d e s A l ta r s f ü r s i ch s e lbs t u nd
T i tu rn iu s G ra tu s d e r A l ta r a uf ges te l l t w ird . B e ide s i nd
s e ine F rau ,T u r ran ia P lac ida , f e s tge leg t . P ub l iu sT u r ran iu s 1 32
S eve ru s u nd T i tu s T u r ran iu s I u s tu s , d i e w oh l d i e B rüder
i s t i m o be ren D r i t te l d u rch e i nen f l achen V or sp rung z u -
d e r P lac ida s i nd , h aben s e inen l e tz ten W i l len e rf ü l l l t u nd
s ä tz l ich g eg l iede r t . E in K yma u nd e i ne v o rk ragende L e i -
d en A l ta r e r r ich te t . F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine a u s re ichenden Anha l t s p unk te v o r . L . L azza ro i n : S upp lemen ta I t a l ica , Nuova S er ie 4 , 1 988 , 3 31 N r . 1 .
s t e b i lden d en Ü be rgang z u r B ek rönung , d i e a u s e i nem B lock u nd f o rme lhaf t a u sgea rbe i te ten P u lv in i b e s teh t . D ie r e ch te N eben se i te z i e ren z w e i g ek reuz te L anzen , a uf d e r l i nken N eben se i te i s t e i n s cu tum d a rge s te l l t . Auf d e r V o rde r se i te b ef inde t s i ch e i ne i nk räf t igem R e l ief a uf ge l e g te G i r lande . S i e i s t a n b re i ten , r und e ndenden B ändern b ef es t ig t , d i e s e i t l ich h e rabhängen . S i e b es teh t a u s e ngge s t eck ten B lä t ter n , d e ren Um r i s se man a n d en o be ren E n -
A t e s t e 1 48 .G raba l tar d e s C a iu sF lav iu s P i sca tor* HE : D e rA l ta r wu rde i nE s te , i m H au se d es S g . Gug l ie l mo P o t i a uf gefunden . AO : E s te , Mu seo Naz iona le A te s t ino , I nv . I .G . 1 440 K a lk s te in . H . 7 2 B r . 4 9 T .2 5
d en d e r G i r lande n och s chwach e rkennen k ann . D e rN ame d e sV e r s to rbenen , C a iu sV e r s in iu s , i s t a uf d em f l achen V o r sp rung i m o be ren D r i t te l d e s S chaf t s a nge g eben , d i e F i l ia t ion u nd d i e T r ibu sangabe s ow ie s e in A l te r ( 27 ) s t ehen ü be r b zw . i m i nne ren B ogen d e r G i r l a nde . (z u rD a t ierung v g l . h i e r : V4 . S .4 7 ) . D a s f eh lende c ognomen w e i s t a uf e i ne E n t s tehung i n d e r e r s ten H ä lf t e d e s 1 .J h s . n .C h r . h i n . E r s te H ä lf t e d e s 1 .J h s . n .C h r .
C (a iu s ) F l av iu s C (a i ) f ( i l iu s ) / R om ( i l ia t r ibu ) P i sca tor .
C IL V 2 725 .
D e r a u s e i nem B lock m i t S ocke l , S chaf tu nd o be rem Ab s ch luß g ea rbe i te te A l ta r i s t r e la t iv g u t e rha l ten . Auf d e r
1 50 . G raba l tar d er C a tu l la Max ima
O be r se i te b ef inde t s i ch i nd e r M i t te e in q uer rech teck iges Dübe l loch .
HE : C ap i te l lo d e l la L ova ra , b e i E s te
Ü be r e i ne r m i t d em Z ahne i sen b ea rbe i te ten S ocke lf läche
AO : E s te , Mu seo N az iona le d iA tes t ino , I nv . I .G . 1 355
e r heb t s i ch n ach e i ner b re i ten L e is te d e rA l ta r schaf t . E r i s t
K a lk s te in . H .? B r . 4 2 T .2 9
u nge rahm t u nd a uf d en N eben se i ten u nve rz ie r t . Auf d e r C a tu l la Q (u in t i ) f ( i l ia ) /Max ima /a nnorum /XV I I .
L e i s te , d i e z u rB ek rönung ü be r le i te t , i s t d i e e r s te Z e i le d e r I n sch r if t e i ngeme iße l t . D a rübe r b i lde t e i n i n Maßen u nd O be r f lächen s t ruk tu r m i t d e r S ocke l f läche ü be re in s t im -
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u se i nem
m end e rT e i l d i e u n te re E bene d e rB ekrönung , d i e a u s P u l -
B lock g ea rbe i te t u nd w e is t k e ine B es toßungen a uf . Zwe i
v in i b e s teh t . S i e s i nd n i ch t a uf d e r g esam ten N eben se i te
K lamme r spu ren a nd en S e i ten d e sr e ch teck igen Auf sa tze s
a u sgeb i lde t , s ondern a uf d i e V o rde ran s ich t b e sch ränk t .
l a ssen a uf e i ne w e i te re B ek rönung s ch l ießen .
C a iu s F lav iu s P i sca tor , e i n S ohn d es C a iu s , s t amm t a u s
Ü be r e i ne r L e i s te u nd e i nem f a l lenden K yma e rheb t s i ch
d e r t r ibu s R om i l ia . S e in c ognomen k önn te , wör t l ich g e -
e i ne b re i te , g eg lä t te te u nd u nve rz ier te Z one , d i e d e r
n ommen , Auf sch luß ü be r s e inen B eruf g eben — n äm l ich
B re i te d es A l ta r schaf t es e n t sp r ich t . D ie se w i rd d u rch e i n
F i scher .
K yma , e i ne h e rvo r spr ingende L e is te u nd e i n w e i te re s K yma m i t d em u n te ren T e i l v e rbunden .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
K yma , L e is te u nd e i ne e i ngezogene g eg lä t te te F läche b i l -
C IL V 2 628 ; G . F u r lane t to , L e An t iche L ap id i d e l Mu seo
d en d en u n te ren T e i l d e r B ek rönung , d i e a u s P u lv in i m i t
d iE s te ( 1 837 ) 1 28 N r . 3 8 .
e i nem e rhöh ten M i t te l te i l b e s teh t . D ie P u lv in i s i nd a uf d e r V o rde r se i te m i t B lü ten g ef ü l l t . D a s Mo t iv w ird a uf d em e rhöh ten M i t te l te i l z w ischen d en P u lv in i a uf gegr if -
1 49 . G raba l tar d e s C a iu sV er s in iu s*
f en . An d en S e i ten z e igen d i e P u lv in i g ezack te Akan thu s b l ä t te r , d i e m i t e i ne r K o rde l z u sammenge schnü r t s i nd .
HE : Zw i schen E s te u nd Mon tegnano . AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . ?
D e r A l ta r schaf t i s t g eg lä t te t , u nge rahm t u nd z e ig t k e ine
K a lk s te in . H . 18 B r . 4 2 T .4 2 S chaf tB r . 3 7 T .3 8
p l a s t ische D eko ra t ion a uf d en N eben se i ten . D e r Au fbau d e sA l ta re s w e ich tv on d en ü br igen d e rR eg i -
C (a iu s ) V e r s in iu s /C (a i ) f ( i l iu s ) R om ( i l ia t r ibu ) /a n (nos )
o n a b , l ä ß t s i ch a be r i nE s te a n s ogenann ten G rabaed icu -
XXV I I .
l e nn achwe i sen . D o r tw i rd i m Un te r sch ied z ud en G raba l t ä ren
D e rA l ta ri s tm i tS ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u s e i nem
d i e
u n te re
g eg lä t te te
Z one
m i t
d e r
I n sch r if t
v e r sehen , w äh rend d i e o be re e i ne rN ische m i tP o r t rä ts d e r
B lock g ea rbe i te t . D ie D a r s te l lung a uf d e r V orde r se i te i s t
V e r s to rbenen v o rbeha l ten i s t ( vg l . E s te , I .G . 1 356 , C IL V ,
d u rch W i t terungse in f lü sse v erwa schen .
2 574 ) . E s h ande l t s i ch h i e r um e i ne V erm ischung d e r
E ine h ohe S t and le is te u nd e i n K yma b i lden d en S ocke l ,
G rabma lf ormen , d i e v i e l le ich t d em Wun sch e i ne r N eu -
ü ber d em s i ch d e r s ch lanke u nge rahm te S chaf t e rheb t . E r
s chöpfung n achkam . 1 33
C a tu l la Max ima , T och te rd e s Qu in t iu s , wu rde 1 7 J ah r e a l t . F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
S chw er td a rges te l l t . D ie l i nke N eben se i te z e ig td i e a nde re B e in sch iene u nd d en C en tu r ionen s tab , d e r h in te r d e r S ch iene h e rvor rag t .
C IL V 2 595 .
D a k e ine I n schr if t v orge sehen w a r , e i ne a uf gema l te I n s ch r if tn i ch t i nF rage k omm t , muß e s s i ch um e i nen A l ta r h ande ln , d er a l s N ebenmonumen t i nne rha lb e i ne s G rab -
1 51 . Graba l tar d e s Nymph iu s*
a r ea ls g e s tanden h a t , i nd em a nde re D enkmä le r Au skunf t
HE : D e rA l ta r wu rde 1 874 i nE s te , i nd e rN ek ropo le
ü be r d en B e s ta t te ten g aben . D e r A l ta r e r inne r t i n F orm
C apodag l io b e i Mo r lungo a ufgefunden .
u nd Au sf i ihrung a nd i e S t e le d es L .B la t t iu s( vg l . F ranzon i
AO : E s te , Mu seo N az iona le d 'A te s t ino , I nv . I .G .1431
s .u .4 9 N r . 2 8T af . XV 1 . 2 ) , d i e a ufgrund d e rE rwähnung
Ka lk s te in . H . 5 9 B r . 3 5 T .2 7
d e r l e g io 1 1 1 Macedon ia , d i e u n te r V espa s ian a ufge lös t wu rde , e i nen t e rm inus a n te q uem f u r d es sen E n t s tehung g i b t . R i t te r l ing , RE X I I ( 1929 ) 150 s .v .l e g io , u nd i hm
Nymph iu s /Ru t i l iae /C e l idon is .
f o lgend F ranzon i ( s . u . ) h a l ten e s f ü r mög l ich , d aß g e De rk l e ine A l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u s
n ann te r B la t t iu s e i n M i tg l ied d e r am E nde d e s 1 .J h s . v .
e inem B lock g ea rbe i te t u nd g u t e rha l ten . Auf b e iden S e i -
C h r . a u s A te s t ino a bgezogenen E inhe i t w a ru nd g e langen
t en d e r S ocke lzone s i nd K lamme r spu ren z u e rkennen , a uf
s o z u e i ne r a ugu s te i schen D a t ie rung d es A l ta r s . Wegen
d er r e ch ten Neben se i te n och m i t e rha l tenem B le iguß .
d e r g enann ten Ü bere in s t immungen i s t e i ne D a t ie rung i m
Auch a n d en Neben se i ten d e ri nf l achem R e l ief a ufge leg -
f r ühen 1 .J h . n .C h r . z u v e t re ten .
t en Ak ro te rbek rönung f i nden s i ch K lamme r spu ren .
C . F ranzon i , H ab i tu s a t que h ab i tudo m i l i t is ( 1987 ) 5 0 N r .
Übe r d em S ocke l , b e s tehend a u s e i ne r L e is te u nd z w e i
2 9 T af . 1 5 , d or t a uch ä l te re L i t .
Kyma ta , e rheb t s i ch d e r g eg lä t te te u nd a uf d re i S e i ten v erz ier te A l ta r schaf t . D ie V orde r se i te z e ig t u n te r d e r I n s ch r if t e i ne G ir lande , d i e a n Man sche t ten m i t j e e i nem b re i ten , a bgerunde te ten B and a ufgehäng t i s t . D ie E nden d er T än ien h ängen g l a t tu nd b ewegung s los h e rab . D ie f l a c hen , n u r a n d e r O ber f läche d if e renz ier ten F rüch te u nd B lä t te r s i nd m i t e i nem B and umwunden . D ie N eben se i ten z e igen j e e i ne g roße Akan thu sb lü te .
1 53 . Graba l tar d er B la t t ia F ac i l i s* HE : Mon se l ice , l o c . F regose , 1 892 . AO : E s te , Mu seo Naz iona le d 'A tes t ino , I nv . I .G .1322 K a lk s te in . H . 8 5 B r . 4 0T .3 2 B la t t iae /L (uc i ) 1 ( ibe r ta ) F ac i l i /P ae ta ma te r /p os i t .
D ie I n sch r if t n enn t e i nen Nymph iu s , a uße rdem n och d i e Namen R u t i l ia u nd C e l ido . I nw e lche rB ez iehung d i e G e -
D e r m i t S ocke l , S chaf t u nd B ek rönung a u s e i nem B lock
n ann ten z ue inande r s t ehen , i s t n i ch t k l a r .
g ea rbe i te te A l ta ri s t v o l l s tänd ig e rha l ten . I m S ocke lbe re ich
D ie F orm d e rG ir lande u nd d i e Au fhängung w e is t s i e d em
A l ta r s e i nge t ief t , r e ch t s i s t d i e K lamme rn och z u s ehen .
f r ühen 1 .J h . n .C h r . z u ( vg l . h i e r : V4 . S .4 7 ) .
s i nd a uf b e iden S e i ten K lamme r spu ren z u rB ef e s t igung d e s
Übe re i ne rb re i ten L e i s te u nd e i nem Kyma e rheb t s i ch d e r
F rühes 1 .J h . n .C h r .
u nge rahm te A l ta r schaf t . E in K yma u nd e i ne s chma le L e i -
C IL V 8 833
s t e l e i ten z u r B ek rönung i n F orm v on P u lv in i ü be r . S i e s i nd n u r a uf d e r V o rde r se i te m i t B lü ten g e schmück t u nd b l e iben a n d en N eben se i ten u ndekor ier t . Auf d e r O be r se i t ei s t e i n d i cke rP in ienzapf en m i t t ig e i nge la ssen . D ie N e -
1 52 . Graba l tar e ine s u nbekann ten C en tur io*
b en se i ten d e s A l ta r s s i nd g eg lä t te t .
HE : M ig l iad ino , S .F idenz io
Au s d e r I n sch r if t g eh t h ervo r , d aß a n d i esem O r t B la t t ia
AO : E s te , Museo Naz iona le d 'A tes t ino , I nv . I .G .1536
F ac i l is b eg raben l i eg t . A ls F re ige la ssene d e s L uc iu s wu r -
Ka lk s te in . H . 8 7 B r . 4 4T .3 0
d e i h r d er A l ta r v on i h re r Mu t te r , P ae ta , a ufge s te l l t .
D ie u n te re S ocke lzone d es i m ü br igen g u t e rha l tenen A l -
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
t a r si s tb es toßen . D ie O ber se i te z e ig te i ne 5cm b re i ta bge -
C IL XV 4 196 . 6 805 .
a rbe i te te R andzone , d i e a n d e r h in te ren B eg renzung d e s A l ta r s e i n Dübe l loch a ufwe is t . Du r ch d i e Aba rbe i tung i s t d er M i t te l te i l l e ich t e rhöh t . Wah r sche in l ich h a t d i e O be r s e i te e r s tb e i d er Zwe i tverwendung i h rh eu t iges Au s sehen
P a tav ium
e rha l ten . D ie d eko r ier ten Neben se i ten s i nd v on e i nf achen P i la s te rn ,
1 54 . Graba l tar d e s Luc ius D ec id iu s*
d i e a uf e i nem n i ed r igen E p i s ty l s t ehen , g e rahm t . S i e e nden i ng l a t ten K ap i te l len a uf d enen d e rA rch i t rav r uh t .
HE : D e rA l ta r wu rde 1 898 i nP adua i ne i ne rF abr ik i n
D ie V o rde r se i te z e ig ti nd e ro be ren H ä lf te e i nen H e lm m i t Wangen ldappen u nd B u sch , d a run te r e i nen S ch i ld . A uf
d e r V ia S avona ro la g efunden . AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . 5 06
d er r e ch ten Neben se i te i s t e i ne B e in sch iene u nd e i n
T rach i t . H . 1 00 B r . 5 9 T .5 6 1 34
L (uc iu s ) D ec ( id iu s ) [ L (uc i ) ] f ( i l iu s ) R om ( i l ia t r ibu ) .
1 56 . Graba l tar d e sT i tu s Aurel iu s F e l ix*
D er S t e in i s t i nd e r M i t te g eb rochen u nd z e ig t i m o beren T e i l B e s toßungen . I n d e r S ocke lzone s i nd p aarwe ise
HE : Unbekann t AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . 2 37
K lamme r spu ren e rha l ten .
K a lk s te in . H . 1 41 B r . 7 1 T .5 5
D er A l ta r socke l b es teh t a u s e i ne r S t and le i s te u nd e i nem K yma . D e r u nge rahm te A l ta r schaf t i s t a n d en S e i ten j e m i t e i ne rg roßen Opf e r scha le v e rz ie r tu nd z e ig t u n ter d e r I n sch r if t a uf d e r V o rde r se i te e i ne e i nf ache G i r lande , d i e m i t d i cken g u t tae a n Knöpf en a uf gehäng t i s t . E in K yma u nd e i ne b re i te L e is te l e i ten z u d en n u r f r agmen ta r isch e rha l tenen P u lv in i ü be r . E rkennba r i s t n och d i e r e ch te P u lv in i sp i ra le a uf d e r V orde r se i te . Ghed in i ( s . u . ) e rgänz t d i e I n sch r if t w ie f o lg t : L uc iu s D ec id iu s , S ohn d es L uc iu s a u s d e rT r ibu s R om i l ia . D ie D a t ie rung d es A l ta r s e rg ib t s i ch a u s d em F eh len d e s c ognomen , d a s b e i i ngenu i e r s t a b d em m i t t le ren 1 .J h . n . Ch r . h äuf ige r w ird . D er A l ta ru n te r sche ide t s i ch h in s ich t l i ch d e r D eko ra t ion a uf d e r V o rde r se i te v on d en ü br igen A l tä ren d e r R eg ion .
T ( i tu s ) Au re l iu sT ( i t i )1 ( iber tu s ) F e l ix /v ivu s f e c i t s i b i /e t l i be r t is s u is /omn ibu s e t /c on l iber t is s u i [ s ] /e tc on l ibe r t a e /G ra tae s uae /i n f r (on te ) p (edes ) XV I i n a g (ro ) / p (edes ) XX /mon (umen tum ) h (ere s ) n (on ) s ( equ i tu r ) / D ( is ) M(an ibu s ) . V om A l ta r h aben s i ch S ocke l , S chaf t u nd e i ne s chma le L e is te , d i e d en o be ren A bsch luß b i lde t , e rha l ten . Auf d e r O be r se i te i s t e i ne g roße a be r f l ache Mu lde e i nge t ief t . D e r A l ta r schaf t i s t u nge rahm t u nd z e ig t a uf d er V order s e i te d i e I n sch r if t . S i e b e sag t , d aß T i tu s Au r e l iu s F e l ix , e i n F re ige la s sene rd es T i tu s , s i ch s e lb s t u nd s e inen F re ige la ssenen s ow ie s e ine r M i tf re ige la s senen , G ra ta , d en A l ta r h a t a uf s te l len l a s sen . D ie G röße d e s G raba rea l s , a uf d em d e rA l ta r s t and , b e trug
F rühe s 1 .J h . n .C h r . F . Ghed in i , S cu l tu re G reche eR omane d e l Mu seo C iv ico d iP adova ( 1980 ) 1 48 N r . 6 2 .
1 55 . Graba l tar d e sT i tu sA el iu s* HE : P adua , „ p resso C u ta rdo" AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . 2 55 T rach i t . H . 1 31 B r . 5 2 T .4 5 T ( i to ) A e l io Q (u in t i ) f ( i l io ) /R om ( i l ia t r ibu ) . D ie r e ch te ,u n te re E cke d e sA l ta r sf eh l t . Auf d e rO be r se i te i s t z w i schen d en V o lu tenk i ssen e i ne v i e reck ige , g roße E in t iefung a l s B ef es t igung svo r r ich tung f i r e i ne B ek rö n ung v o rhanden .
1 6 x2 0F uß .D a sE r sche inen d e rF o rme lD i s Man ibu sw e is t d en A l ta rf r ühe s ten s a n d a s E nde d es 1 .J h s . n .C h r . E nde d es 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä ter .
1 57 . Graba l tar d er A c il ia Bas io* HE : Unbekann t AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 02 B r . 6 0 T .3 2 A c i l ia P (ub l i ) 1 ( ibe r ta ) B a s io /s i b i e t /T ( i to ) C ar to r io S c ir to /u xor v i ro . D e rA l ta r i s t m i t S ocke l , S chaf t u nd o be ren P rof i len a u s e i nem B lock g ea rbe i te tu nd z e ig tV erw i t terung sspu ren a n d en K an ten . Auf s e ine rO be r se i te b ef inde ts i ch e i n Dübe l l o ch m i t n ach h in ten f ih rendem Gußkana l . E s d i en te z u r
D e r e r ha l tene T e i l d e r S ocke lzone z e ig t e i ne b r e i te L e is te
B ef es t igung e i ne r B ek rönung . An d en S e i ten d e r u n te ren
u nd e i n K yma . E in K yma u nd e i ne L e is te l e i ten z u d en
P rof i le i s tj e e i n Dübe l loch i n d en S ocke l e i nge t ief t . S ie
f l achen , f o rme lhaf t g eb i lde ten P u lv in i ü be r . D e r u nge -
s i nd w oh lm i td e rB ef e s t igung d es A l ta r s a uf e i nem P os ta -
r ahm te A l ta r schaf t i s t a uf d re i S e i ten d eko r ier t . Un te r d e r
men t i nZ u sammenhang z u b r ingen .
I n sch r if t a uf d e rV order se i te i s t e i n D oppe lpha l lu s d a rge s t e l l t . D ie N eben se i ten s i nd m i tp a terae g e schmück t , w o b e i d i e a uf d e r r e ch ten N eben se i te z u sä tz l ich d u rch k on z en tr i sche K re ise v e rz ier t i s t . D er A l ta ri s t d em T i tu sA e l iu s , S ohn d e s Q u in tu s , g ew id me t . E r s t amm t a u s d e r t r ibu s R om i l ia . D e r D oppe lpha l l u s a uf d e rV o rde r se i te d es A l ta r s w e i s t d en V e r s to rbenen
D e rS ocke l d e sA l ta r sb e s teh ta u s e i ne rb re i ten S tand le is te u nd e i nem K yma . Übe r d em u nge rahm ten S chaf t l e i te t e i n K yma u nd e i ne v o rk ragende L e is te z u rn i ch t meh re r h a l tenen B ek rönung ü be r . D ie I n sch r if t b e sag t , d aß A c i l ia B as io , e i ne F re ige la sse n en d e s P ub l iu s , s i ch s e lb s t u nd T i tu s C ar tor iu s S c ir tu s , i h rem Mann , d en A l ta r h a t a uf s te l len l a ssen .
mög l iche rwe i se a l s Angehör igen d e s P r iapo sku l tes a u s , d e r a uch f ü rP adua ü be r l ief e r ti s t( vg l . C IL V 2 803 ) . Auch
Anha l t spunk te f ü r e i ne D a t ierung l i egen n i ch t v o r .
h i er s p r ich t d a s f eh lende c ognomen f i re i ne D a t ie rung i m f r ühen 1 .J h . n . Ch r ( vg l . : K a t . 1 54 ) . F rühes 1 .J h . n .C h r .
1 58 . Graba l tar d e s Luc ius Raec ius Adras tu s*
C IL V 2 889 ; E Ghed in i , S cu l tu re G reche eR omane d e l
HE : Unbekann t
Museo C iv ico d iP adova ( 1980 ) N r . 6 3 , d o r t a uch ä l te re L i t .
AO : P adua Mu seo C iv ico , I nv . 1 70 T rach i t . H . 1 20 B r . 7 8 T .? 1 35
[— ]o l /[ s ib ] i e t s u is /
n u s e i n S ohn d es S imp l ic iu s u nd s om i t d e r B rude r d e s
M (a r c i ) f ( i l iae ) u xor i /
S t if t e r s . G raba rea l u nd Monumen t d ü rf en v on d en E rben
L (uc io ) R aec io ( Ca iae ) g iber to ) Ad ra s to /Ga l la i 1 ( iber ta ) .
n ich t g enu tz t w e rden . D e rA l ta r i s tn u r i mu n te ren D r i t te l e r ha l ten , e in s ch räger
E s l i egen k e ine Anha l t spunk te f i r e i ne D a t ierung v o r .
B ruch z i eh t s i ch q ue rü be rd i e I n sch r if t , s o d aß d i e e r s ten Z e i len v e r lo ren s i nd . M i t d e r V orde r se i te w a r e r i ne i ner Mauer v e rbau t , d i e sem Um s tand i s t e sz u v erdanken , d aß d i e D eko ra t ion s i ch e i n igermaßen g u t e rha l ten h a t .
1 60 . G raba l tar d er C a t ia P r ima*
E ine s chma le S tand le is te m i t e i ne r K eh le u nd e i nem
HE : Abano ( Appan i )
K yma b i lden d en S ocke l . D a rauf f o lg t e i n b re i tes g eg lä t -
AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . ?
t e te s S tück d e s S chaf t s m i t d e r I n sch r if t .
T rach i t . H . 1 06 B r . 4 9 T .4 7
Un te r d e r I n sch r if t i s t e i ne G ir lande a ngebrach t , d i e a u s
C a t ia C (a i ) f ( i l ia ) P r ima /s i b i e t /Q (u in to ) S i c in io M (an i )
e ngan l iegenden B lä t te rn b es teh t . S i e i s t m i t B ändern um -
f ( i l io ) /v i ro s uo /v ( iva ) f ( ec i t ) /i nf r (on te ) p (ede s ) XX /
w icke l t , d e ren E nden z u r B ef es t igung d i enen u nd i nf l a t -
r e t ro p (ede s ) XX /h ( ic )1 (ocu s ) e tm (onumen tum ) h ( e re s )
t e renden B ögen a u s lauf en . An d er U n te r se i te d e rG ir lande
n (on ) s ( equ i tu r ) .
e rkenn t man n och e i nze lne F rüch te . S e i t l ich b egrenzen z we i s enk rech t s t ehende T hy r soss täbe d i e B i ld f läche .
D e r A l ta r w e is t e i ne u ngewöhn l ich t i ef e u nd g roße Öf n ung a uf d e r O ber se i te a uf , w obe i n i ch t s i che r z u e n t -
J emand h a t s i ch s e lbs t , s e ine r F rau , d i e T och te r d e s Ma r c u s w a rs ow ie d em L uc iu s R aec iu s Ad ra s tu su nd d e rG a l-
s che iden i s t , o b s i e i m R ahmen e i ne r Zwe i tverw endung
l a , d en A l ta r a ufge s te l l t . Ad ra s tu s w a r d e r F re ige la s sene
e n t s tanden i s t . D e r o be re T e i l d e r l i nken N eben se i te i s t
e i ne rF rau . D ie G ir landenf orm u nd d e ren Au fhängung sar t
a bgea rbe i te t . Zwe i e i nande r d i agona l g egenübe r l iegende
a n B la t tman sche t ten w e i sen d en A l ta r i n d i e M i t te d es
Dübe l löche r s i nd a uf d em v e rb le ibenden R and d e r O be r -
1 .J h . ( vg l . h i er D ie C h rono log ie ) . D ie a i —E ndungen d e r
s e i te e i nge t ief t .
D a t ive — a n s te l le v on a e —u n te r s tü tzen d i esen An sa tz
D e r A l ta r b e s teh t a u s e i nem u nge rahm ten s ch lank en
( vg l . d azu : V I .4 . S .5 2 ) .
B lock .
C laud isch
D ie I n sch r if t b esag t , d aß C a t ia P r ima s i ch s e lb s t u nd
F . Ghed in i , S cu l tu re G reche eR omane d e l Mu seo C iv ico
i h rem Mann , Qu in tu s S i c in iu s , S ohn d e s Man iu s d en
d iP adova ( 1 980 ) N r . 6 4 , 1 51 f .m i t ä l te re L i t .
A l ta r z u L ebze i ten h a t a uf s te l len l a ssen . D a s G raba rea l v on 2 0 x2 0 F uß G röße u nd d a s Monumen t k onn ten v on d en E rben n i ch t w e i te rbenu tz t w e rden .
1 59 . Graba l tar d e s Qu in tu sT a sa t inu s A t ime tu s*
D ie F o rm d e s Monumen t s u nd d i e I n sch r if tg eben k e inen H inwe is a uf s e ine E n t s tehung . C IL V 2 923 .
HE : Unbekann t AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . 2 35 K a lk s te in . H . 17 B r . 5 5 T .3 8
1 61 . Zw e i N eben se i tenf ragmen te e i ne s G raba l tar s*
V ( ivus ) f ( ec i t ) /Q (u in tu s ) T a sa t inu s /A t ime tu s /s i b i e t/ Q (u in to ) T a sa t ino / S imp l ic i [o? ] /f i l io p ien t iss i (mo ) / h ( ic ) 1 ( ocu s ) e tm (onumen tum ) h (er e s ) n (on ) [ s equ i tu r ] .
HE : D ie b e iden P la t ten s t ammen a u s d em K anon ike r -
D e rA l ta ri s t am S ocke l b e s toßen , a uf d e rr ech ten N eben -
AO : P adua , Mu seo C iv ico , I nv . 1 01 — 1 02
s e i te h a t s i ch e i n Dübe l loch f i r d i e V erk lammerung e r -
Ka lk s te in . I nv . 1 01 : H . 1 65 B r . 8 2 /
F r iedhof u n te r d e r K a thed ra le i nP adua .
h a l ten . D ie v ork ragenden T e i le d e s G es im s s i nd a bge -
I nv . 1 02 : H . 15 B r . 7 9
s ch lagen . E s h ande l t s i ch um d i e b e iden N eben se i ten e i ne s A l ta r s .
D e rA l ta r socke l s e tz t s i ch a u s e i ne r b re i ten L e is te , e i ner
S ie w e isen e i n ige t e chn ische B esonde rhe i ten a uf . D ie
K eh le u nd e i nem K yma z u sammen . L ed ig l ich d a s F e ld ,
Rück se i te j ede r P la t te z e ig t a n d re i S t e l len e i nen c a .
d as d i e I n sch r if t t r äg t , i s t e i n w en ig i nd en S chaf t e i nge -
1 0 cm b re i ten S t re if en , d e r d eu t l iche Me iße l spu ren a uf -
t i ef t , s o d aß e i ne R ahmung e n t s teh t , d i e i m u n te ren B e -
w e is t . D ie s o e n t s tandene , v on d re i S e i ten g e rahm te F lä -
r e ich b re i te r i s t , a l s a n d en S e i ten u nd o ben . D ie N eben -
c he , i s t s o rgf ä l t ig g eg lä t te t u nd z e ig t ,j ew e i ls z u rv e rmu t -
s e i ten s i nd g eg lä t te t . E ine K eh le u nd e i n Kyma l e i ten z u
l i ch e hema l igen V orde r se i te h in , e i ne Nu t . I nj ede P la t te
d en f o rme lhaf t g eb i lde ten P u lv in i ü be r .
i s t e in Dübe l loch e i nge la ssen , d a s m i t e i ne r V e rk lam -
A u s d e r I n sch r if t g eh t h ervor , d aß Q u in tu s T a sa t inu s A t i -
merung sspu rü ber d i e R ahmung i nd as B i ldf e ld e i ng re if t .
m e tu s s i ch s e lb s t u nd Q u in tu s T a sa t inu s S imp l ic iu s , s e i -
D ie Anb r ingung shöhe i s t j edoch u n te r sch ied l ich . Mög l i -
n em S ohn , d en A l ta r e r r ich te t h a t . S o l l te d i e o ben a nge -
c herwe i se d i en ten Nu t u nd Dübe l loch a l s B ef e s t igung s -
f ih r te E rgänzung n i ch t z u t ref f en — d e r S t e in i s t a n d i eser
v or r ich tung f i r e i ne v o rgeb lende te P la t te , d i e , w enn s i e u r sprüng l ich d azugehör te , e v t l . d i e I n sch r if t t r ug . Wah r -
S t e l le g eb rochen u nd a bge sp l i t ter t —w ä re Qu in tu sT a sa t i -
1 36
s che in l ich a be rh ande l t e ss i ch um e i ne n ach t räg l iche Z u -
l e tz te Wo r t d e r 6 .Z e i le m i tc omparav i t , a l so —„ be re i ten" ;
r i ch tung .
V a ler iu s h a t d emnach d a s G raba rea l s o g e s ta l te t .
D ie b e iden N eben se i tenp la t ten z e igen j e e i ne männ l iche
Wegen d e r We ihung a n d i e Manen i s te i ne E n t s tehung v o r
G e s ta l t , d i e a uf e i nem t r apezf örm igen P odes t s t eh t . B e -
d em E nde d es 1 .J h s . n i ch t w ah r sche in l ich .
k l e ide t i s t s i e m i t e i ne r w aden langen t u n ica u nd d e rp a -
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
e nu la , d i e v on d en S chu l tern i nw e ichem B ogen b i s ü be r d en B auch f ä l l t . B e ide F igu ren g re if en m i t d e r l i nken
A . B uonopane i n : S upp lemen ta I t a l ica , Nuova S e r ie 6 ,
H and i nd en B au sch u nd h a l ten i nd e rr e ch ten e i nen n i ch t
1 990 , 1 62 N r . 2 1 .
k l a r e rkennba ren G egen s tand , b e i d em e s s i ch v i e l le ich t um e i nv o lumen h ande l t . E s i s tn u rd e rK opf d er F igu ra uf d e r r e ch ten N eben se i te e rha l ten . E r z e ig t a l s Haa r t rach t
V ice t ia
s i che lf örm ige , i n d i e S t irn g ekämm te L ocken b e i e i nem r e la t iv h ohen H aa ran sa tz . Auf f a l lend s i nd d i e a bs tehen d en Oh ren , w obe i d a s l i nke b e i d i ese r K opfwendung e i g en t l ich n i ch t z u s ehen s e in d ü rf te . D ie G ewände r s i nd
1 63 . G raba l tar e ine s Unbekann ten*
c ha rak ter is ie r t d u rch i h re s chwe re S tof f l ichke i t u nd d i e
HE : I n d e r O r t schaf t Mon tecch io a n d e r S t raße v on
w en igen , k räf t ig g eb i lde ten F a l ten , d i e d en Körpe r d arun -
V icenza n ach V e rona .
t e rn ahezu g anz v e rdecken . A l le in a uf d e r v o l ls tänd ig e r -
AO : V icenza , Mu seo C iv ico d 'A r te eS to r ia , I nv . ?
h a l tenen N eben se i te d rück t s i ch d a s r e ch te Kn ie l e ich t
R ö t l iche r S t e in —V e rone se rK a lk s te in . H . 1 41 B r . 7 7T .?
d u rch d en S tof f . D ie K le idung i s t i m s pä ten 1 .J h . n .C h r . i nd en P rov inzen s owoh l v on f r e ien Männe r nu nd F rauen g e t ragen w orden , a l s a uch f ü r S k laven ü be r l ief er t .
v g l . : C IL V 3 297 /98
N eben d en t e chn ischen P rob lemen b e re i te t a uch d i e D eu -
D e r A l ta r b ef and s i ch z um Z e i tpunk t d e r Aufnahme i n
t ung d e r D a r s te l lung S chw ie r igke i ten . H ande l t e s s i ch ,
R es tau ra t ion , w a r m i t G aze v erpack t u nd n i ch t r undum
w ie b e i d en A l tä ren i n Aqu i le ia , e benf a l l s um d i eV e r s to r -
z ugäng l ich . D e r S t e in i s t a n K an ten u nd P rof i len b e s to -
b enen , w ä re d i e s e i n B e isp ie l f ü r d i e z we ima l ige Abb i l -
ß en u nd z um T e i l a bgea rbe i te t . E rkennba r i s t n och d i e i n
d ung d e r se lben P e r son i nd e r g l e ichen A r t u nd We ise .
T e i len e r ha l tene R ahmung d e r V o rde r se i te , d i e a u s e i ne r L e is te u nd e i nem Kyma b e s teh t , u nd e i ne e i nf ache L e i s te ,
E nde 1 . —Anf ang d e s 2 .J h . n .C h r .
d i e d i e B i ldf e lde r d e r N eben se i ten e i nf aß t .
EG hed in i , S cu l tu re G reche eR omane d e l Museo C iv ico
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i nen Mann , d e r m i t e i nem
d iP adova ( 1980 ) 1 59 f .N r . 6 9 —7 0 , d or t a uch ä l tere L i t .
k n ie langen G ewand b ek le ide t i s t . E r f üh r t e i nen Hund a n d er L e ine , d e r d en i m H in te rgrund d a rges te l l ten H i r sch
1 62 . G raba l tar d er C aec il ia F irm ina
a nf ä l l t . D ie r e ch te N eben se i te z e ig t v ermu t l ich d en se lben
HE : Zw i schen A ldeno u nd Nom i
i hm w ach senden B aume s h e rabsch läg t . D ie s chma len ,
AO : T i ro le r L ande smu seum F e rd inandeum i n I nn sbruck .
l a nze t tf örm igen B lä t te r d es B aume s s ow ie d i e T echn ik
I nv . ?
d es E rn ten s d eu ten a uf e i nen O l ivenbaum h in .
Mann , w ie e rm i t H i lf e e i ne s S tockes d i e F rüch te d e s v o r
R o saf a rbene r K a lk s te in . H . 1 51 B r . 5 9 T .4 5
D ie R e s te d e rI n sch r if tg eben k e inen Auf sch luß meh rü be r
D ( i s ) M(an ibu s ) /C aec i l iae F i rm inae /L (uc iu s ) V a ler iu s/
d i e b es ta t te te o de r s t if t ende P e r son .
V a le r ianu s /h (unc ) 1 ( ocum ) c (ompa rav i t ) c on iug i /b (ene )
D e r f r agmen ta r ische E rha l tung szu s tand d e r D a r s te l lung
m (eren t i ) .
l ä ß t k e ine D a t ie rung z u .
D e rA l ta r i s t g u t e rha l ten . D e r S ocke l b e s teh t a u s e i ne r h ohen S t and le is te , e i nem K yma u nd e i ne r K eh le . I n umgekeh r te r R e ihenfo lge w ie d e rho l t s i ch d a s P rof i l a n d e r B ek rönung , w ird j edoch
V e rona
d u rch e i ne v ork ragende L e is te u nd e i nen g e schwungenen , e i ngezogenen B lock b e re iche r t .
1 64 . G raba l tar d er Z o s ima
D e ro be re Absch luß d e rB ek rönung w i rd v on e inem B lock
HE : Unbekann t .
g eb i lde t , a uf d e ssen V o rde r se i te P u lv in im i te inem M i t te l a l c ro te ri mR e l ief a ngedeu te t s i nd . H ie re r sche in t a uch d i e
AO : V e rona , Mu seo d e l T ea t ro , I nv . ? K a lk s te in . H . 7 7 B r . 4 1 T .3 4 S chaf t B r . 3 1 T .2 7
e r s te Z e i le d e r I n sch r if t . D ie V o rder se i te d e s A l ta rkörpe r s i s t d u rch L e is te u nd K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten u nge rahm tu nd g eg lä t te t .
D ( is ) M (an ibu s ) /Z os ime I t a l i f ( i l iae ) /c on iug i /r a r iss i mae /A lc ide s /b (ene ) m (e ren t i ) v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
L uc iu s V a ler iu s V a ler ianu s h a t s e ine r F rau , C aec i l ia F i r -
Auf d e rO be r se i te d es k l e inen A l ta r s s i nd d i agona lg egen -
m ina , d en A l ta r a ufge s te l l t . A . B uonopane e rgänz t d a s
ü be r l iegend z we i r unde Dübe l löche r e r ha l ten . 1 37
E ine S tand le is te , e in Wu ls tu nd e i nK yma b i lden d en S ok k e l . I n umgekeh r ter R e ihenf o lge w iede rho l t s i ch d a s P ro f i l am o beren A l ta r schaf tu nd e nde t i ne i nem f l achen g e s chwungenen B lock , a n d e ssen E cken f l ache Ak ro te re a ufge leg t s i nd . S ie s i nd d u rch d i e s i e umgebende V e r t ie f ungen b e ton t .
1 66 . G raba l tar d e s P ub l iu s Ho s t il iu s C ampanu s* HE : C e r ea , SO v on V e rona i ne i ne r K irche a ufgefunden . AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 21 B r . 4 9 T .3 8
D e r A l ta r schaf t i s t u nge rahm t , d i e N ebense i ten z e igen k e ine V e rz ie rung .
P (ub l io ) H o s t i l io P (ub l i ) f ( i l io ) P ob ( l i l ia t r ibu ) C ampano
D ie e r s te Z e i le d e r I n sch r if t b eg inn t a uf d en Ak ro te ren . A lc ide s h a td en Manen s e ine rF rau Z o s ima , d e rT och te re i n es I t a lu s , d en A l ta ra ufge s te l l t . I t a lu sg ehör tz ud en c ogno m ina , d i e v on g eograph i schen B eze ichnungen a bge le i te t s i nd ( vg l . I .K a jan to , T he L a t in C ognomn ia [ 1965 ] 1 80 ) .
v ena to r ( i )
/ P (ub l iu s )
Hos t i l iu s
T er t inu s
d e /cu r io
V e ron (ae ) e t Ab id ia /Max ima p a ren te s f i l ( io ) /p i is im (o ) e ts i b i q u i v ix i t /a nn (os ) XXV d ( ie s ) XXV s i ne c r /emene v i tae f l o ren tes /moneo mor s omn ib (u s ) /i n s ta t e x sem p lum /an ob i s d i sc i te q u i /l e g i t is .
D ie We ihung a n d i e Manen w e i s t a uf e i ne E n t s tehung n ich t v or d em E nde d es 1 .J h s . h in .
D e rA l ta r i s t i m g anzen s eh rv erw i t ter t u nd w e is t z usä tz -
E nde d es 1 .J h s . n . Ch r . o der s pä te r .
s t e , e i n b r e i te s K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l .
C IL V 3 847 .
E ine K eh le , e i nK yma u nd e i ne v o rk ragende L e is te b i lden
l i ch a nd en K an ten B e s to&mgen a uf . E ine b re i te S tand le i -
d en Ü be rgang z u B ek rönung , d i e a u s e i nem g e schwunge n en B lock m i t d a rübe r l iegendem p u lv in iähn l ichen B lock
1 65 . Graba l tar d er S ta t ia S evera*
b es teh t . D ie P u lv in i s i nd l e d ig l ich a uf d e r V o rde r se i te i n f l achem R e l ief a u sgea rbe i te t u nd t r agen d i e e r s ten Buch -
HE : V erona
s t aben d e rI n sch r if t . Zw ischen i hnen i s t i nf l achem R e l ief
AO : V e rona Mu seo Maf f e iano , I nv . 1 42
n och e i n Ak ro te r z u e rkennen . D ie P rof i le d es S ocke ls
R osa ma rmor ie r ter Ka lk s te in . H . 13 B r . 6 9 T .6 0
u nd d e s G e s im s l a uf en um d en A l ta rh erum u nd s i nd a uch a uf d e r R ück se i te a ngedeu te t .
S chaf t B r . 5 9 T .5 3 D is /Man ibu s /S ta t ia S eve / ra P (ub l i )f ( i l ia ) /t ( e s tamen to ) f ( ier i ) i ( u ss i t ) /c u r (av i t ) l i b (er tu s ) .
D e r S chaf t i s t n u r a uf d e r V orde r se i te d u r ch e i ne f l ache L e is te g e rahm t .
D e rA l ta ri s ta u s e i nem B lock g ea rbe i te tu nd w e is t a n d en
D ie l i nke N eben se i te z e ig t e i ne männ l iche G es ta l t , d i e
Kan ten u nd v ork ragenden L e is ten B e s toßungen a uf . A uf
m i t e i ne r S t ange e i n k u rzbe in ige s T ie r , v e rmu t l ich e i nen
d e r Obe r se i te i s t r ech t s e i n g roßes q uad ra t ische s Dübe l -
E be r , v om Kö rpe rf er nh ä l t . D e r Mann i s t m i t e i nem k u r -
l o ch m i t B le igußf i i l lung e rha l ten , l i nk s e i n e twa s k l e ine -
z en G ewand b ek le ide t , d a s i m B e re ich d e s O berkörpe r s
r e s L och , i nd em n och e i n umgebogene rE isen s t if t s t eck t .
w ie g epo ls te r t w irk t . E rt r äg tk u rze , i nd i e S t irn g ekämm -
Auch i m G ebä lk d er l i nken N eben se i te i s t e in Dübe l loch
t e H aa r e . D ie r e ch te N eben se i te z e ig t w oh l d ense lben
m i t n och e rha l tener Gußf i i l lung z u e rkennen .
Mann , f r on ta l s t ehend m i t s e ine r l i nken a uf e i ne L anze
E ine b re i te S t and le is te , d i e d u rch e i ne R i l le v on e i nem b re i ten Kyma g e trenn t i s t , u nd e i ne s chma le K eh le b i lden d en A l ta r socke l . D ie B ek rönung b es teh t a u s e i ne r K eh le , e i nem K yma u nd e ine r f l achen v o rk ragenden L e i s te , ü be r d er s i ch f l ache P u lv in i , d eren V o rde r se i ten m i t e i nf achen ,
g es tü tz t . E rt r äg t e i nk u rzä rm l ige s G ewand , d a s i hm g e ra d eü be rd i e S chenke l r e ich t . M i t s e ine rr e ch ten h ä l t e rd i e L e ine s e ines Hundes , d er n eben i hm a uf d em Boden h ock t . Auch h i er s i nd d i e k u rzen , i nd i e S t i rn g ekämm ten H aa re z u e r kennen . E r s t eh t i n e i ne r N ische , d i e j edoch l e d ig l ich a u s d e r N o twen igke i t e n t s tanden i s t , d en Mann
r unden B lü ten g ef i i l l t s i nd , e rheben . V orne u nd h in ten i s t m i t t ig a uf d e r Ober se i te d e r B ek rönung j e e i n f l ache r Ak ro te r s t ehenge la ssen w o rden . D e r S chaf t i s t a uf d r e i
v om R e l ief grund a bzuheben . S i e s o l l w ede r l a nd schaf t l i c he s Amb ien te o de rA rch i tek tu r d a r s te l len . D ie A rbe i t i s t n i ch t s eh r s o rgf ä l t ig a u sgef üh r t u nd w i rk t d u rch d i e
S e i ten d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t . D ie N e -
V e rw i t terung spu ren n och g röbe r . E ine Da t ierung a uf s t i l i -
b en se i ten s i nd g eg lä t te t a be r u nge schmück t .
s t ische r E bene i s t n i ch t mög l ich .
S ta t ia S eve ra ,T och te r d es P ub l iu s , h a ti ni h rem T e s tamen t
P ub l iu sH o s t i l iu sT e r t inu s , d e rD ecu r io i nV e rona w a r ,u nd
d i e Auf s te l lung d es A l ta r s b e s t imm t . E ine r i h re r F re ige -
Ab id ia Max ima , h aben s i ch s e lbs tu nd i h rem S ohn , d e r2 5
l a ssenen h a t d en l e tz ten Wun sch d e rV e r s to rbenen a u sge -
J ah re u nd 2 5 T age a l t wu rde , d en A l ta r a ufges te l l t . V e r -
f ih r t . Mög l iche rwe ise i s t d i eV e r s to rbene m i t d e rS t if t e r in
mu t l ich w a r d e r T od d es S ohne s An laß d e r Auf s te l lung ,
e i nes C ippu s( vg l . : C IL V 3 755 ) i d en t isch , d en s i ez uL eb -
d enn i ne i nem S a tz , d e ra n d i eV orübe rgehenden g er ich te t
z e i ten f ü r i h re E l tern h a t a uf s te l len l a ssen . B e ide S tücke
i s t , b ek lagen d i e E l tern d en f r ühen V er lu s t i h r es S ohne s .
s t ammen a u s d e r se lben S amm lung ( s iehe C IL V a .0 . )
„ D ie b l ühenden J ah re e i nes L eben s o hne S chu ld h a t d e r
D ie E rwähnung d er F orme l D i s Man ibu s w e is t d en A l ta r
T od s e lb s t e n t r issen . L ebe t i h r G lück l ichen ! I ch e rmahne ,
f r ühes ten s d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . z u .
d e rT od b ed räng t a l le ; l e rn tv on u n se rem B e isp ie l , d i e i h r d a s l e s t ." D e r B eruf d es S ohnes i s t m i t v ena tor a ngege -
E nde d es 1 .J h s . n . Ch r . o de r s pä te r .
b en , d i e D a r s te l lung a uf d e rr e ch ten N eben se i te w e is t i hn
C IL V 3 759 .
e he rd en J ägern o de rT ie rf ängern z u , a l s d en d e rT ierf ech 1 38
t e rn i m T hea te r . ( Vg l . z u d i ese r D a r s te l lung d en A l ta r i n
D ( i s ) M (an ibu s ) /C h iae /C h iu s e t C aen is p a ren t (es ) / f i l ( iae ) p i en t is s im (ae ) /q uae v ix ( i t ) a n (nnos ) V I I I / men s (e s ) I I d i (es ) XX I I I .
V icenza , Ka t . 1 63 , w o e benf a l ls e i ne J agd szene a bgeb i l d e t i s t ) . F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine H inwe i se v o r .
D ie
C IL V 3 403 .
S ocke lp rof i le
d e r l i nken Neben se i te
s i nd
a bge -
a rbe i te t . D e r A l ta r socke l b es teh t a u s e i ne r h ohen S tand le is te , d i e m i t d em Z ahne isen b ea rbe i te t i s t , u nd z we i a uf e inander f o lgenden K yma ta . D a rübe r f o lg t d e rA l ta r schaf t , d er n u r
1 67 . G raba l tar d e sV a ler iu s Marke l inu s** HE : Unbekann t
a nd e rV o rde r se i te d u rch e i ne L e is te u nd e i nK yma —b e ide d u rch e i ne s chma le R i l le v one inander g e t renn t —g e rahm t
AO : V e rona , Museo Maf f e iano , I nv . 5 16
i s t . D ie Ü be r le i tung z u rB ek rönung w ird v on e iner K eh le ,
Ka lk s te in . H . 1 08 B r . 3 9 T .3 4
e i nem K yma s ow ie e i ne r v o rk ragenden L e is te m i t e i nem l e ich t g eschwungenen B lock g eb i lde t . D a rübe r e rheben s i ch d i e f l achen , f o rme lhaf t a usgea rbe i te ten P u lv in i m i t
D ( is ) [ M (an ibu s ) ] /K a t t ia Aug /u s t ina e tV a le r ( iu s ) /Mu Mu l c ianu ( s ) e t Augu / s ta p o suerun t /b en m e ren t i /V a le ( r io )
M i t te lak ro te r . D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd o hne D ekor .
Ma rke l ino /q u i v ix i t a nnos /XXV I I I m en s Id i (e s )V
D e rA l ta r wu rde v on C h iu su nd C aen is i h rer T och ter Ch ia ,
k ianu s p a / ren te is e t V a l (e )r ( i i ) /f r a t re s K a t t ianu ( s ) /
d i e m i t 8J ah ren , 3 Mona ten u nd 2 3 T agen s t a rb , a ufge De rA l ta ri s t am S ocke l u nd a n d e rr e ch ten S e i te d e s G e s im s b es toßen . D ie O be r se i te z e ig t e i ne g roße q uad ra t i -
s t e l l t . D ie E rwähnung d e r F o rme l D i s Man ibus mach t e i ne E n t s tehung v or d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . u nwah r -
s che E in t iefung , i nd e rn och d e rB le iguß e r ha l ten i s t . D ia -
s che in l ich .
g ona l v e r se tz t s i nd n och z we i k l e ine re Dübe l löche r z u
E nde d es 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
s ehen , d i e e benf a l ls m i t B le iguß g ef ü l l t s i nd .
C IL V 3 560 .
E ine b re i te S tand le is te , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l . Übe r d em A l ta r schaf t l e i ten e i ne K eh le , e i n Kyma u nd e i ne v o rk ragende L e i s te z u r B ek rönung ü be r ,
1 69 . G raba l tar d e s Qu in tu s O c tav iu s Ane mo*
d i e a u s e i nem g eschwungenen E inzug u nd f o rme lhaf tg e b i lde ten P u lv in i m i t M i t te lak ro te r b es teh t . D ie P rof i le
HE : U nbekann t
s i nd a l lse i t ig a nge leg t , a uf d e rR ück se i te j edoch n u r s um -
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . 3 59
mar i sch a u sgef üh r t . Auf d er S ocke lzone h a t s i ch d i e
R osa ma rmor ie r te r K a lk s te in , s og . V e ronese r Marmor .
e inge r i tz te Da r s te l lung e i ne r a sc ia e rha l ten .
H . 8 9 B r . 4 9T .4 3 S chaf tB r . 4 2 T .3 9
Der s ch lanke A l ta r schaf t i s t u nge rahm t .
Q (u in to ) O c tav io /Anemo /V I Aug (u s ta l is ) /M(a rcu s )
Ka t t ia Augu s t ina u nd V a ler iu s Muk ianu s , d i e E l tern , u nd
G av iu s /I on icu s /am ic (o ) o p t im (o ) .
V a le r iu s K a t t ianu s , V a le r iu s Muk ianu s u nd V a le r ia A ugu s t a , d i e G eschw is te r , h aben d em V a le r iu s Ma rke l inu s , d e r
D e rA l ta ri s tm i t S ock e l , S chaf tu nd o be rem Absch luß a u s
2 8 J ah re , 2 Mona te u nd f ünf T age l e b te , d en A l ta r a uf ge -
e i nem B lock g ef er t ig t . D ie Oberf läche i s t g roßf läch ig
s t e l l t . D ie Buch s taben s che inen f r e ihand g ea rbe i te t z u
a u sgehöh l t , w ie e s f ü r Ö f fnungen , d i e z u r Aufnahme d e r
s e in ; e n t sprechen j edenf a l l s n i ch t d em ü b l ichen Duk tu s .
A sche d i enen , ü b l ich i s t . D aj edoch Dübe l löche r , d i e z u r
D ie Z e i len v er lauf en n i ch t w aage rech t . An s te l le d es E
B ef es t igung e i nes D ecke l sb zw . e iner B ek rönung n o twen -
s i nd b i s a uf e ine Au snahme i mN amen d e sV a ler iu s , z we i
d ig s i nd , f eh len , k ann e ss i ch a uch um e i ne s ekundä re Ab -
s enk rech te Ha s ten g egeben . D a s n omen g en t i le d e r G e -
a r be i tung h ande ln .
I m g eschwungenen ,
e ingezogenen
s chw is te r i s t n u r e i nma l g enann t , b ez ieh t s i ch a be r a uf a l le d r e i .
B lock ü be r d em S chaf ts i nd r e ch ts u nd l i nk s a uf d er V o r -
Wegen d e r We ihung a n d i e Manen i s te i ne E n t s tehung v or d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . n i ch t w ah r sche in l ich .
h a l ten , d i e z u r Au fhängung v on B lumen u nd K ränzen d i en ten .
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
D e r A l ta r socke l b e s teh t a u s e ine r h ohen S tand le is te u nd
C IL V 3 555 .
a l len v i e rS e i ten a u sgea rbe i te t . D er S chaf ti s t a uf d er V o r -
d e r se i te d i e Dübe l löche r m i t R es ten v on E i sen s t if t en e r -
z w e i a uf e inanderf o lgenden Kyma ta . D ie P rof i le s i nd a uf d e r se i te v on e i ne r L e is te u nd e inem K yma g e rahm t . D ie
1 68 . G raba l tar d er Ch ia*
u nge rahm ten N eben se i ten z e igen r ech t s e i ne Opf e r scha le u nd l i nk s e i ne b auch ige , g er if f e l te K anne i n k räf t ig h er v or t re tendem R e l ief . Zw e i K yma ta u nd e i ne s chma le v o r k ragende L e is te m i t e i nem g eschwungenen e i ngezogenen
HE : Unbekann t
B lock b i lden d en o be ren A bsch luß .
AO : V e rona Museo Maf f e iano , I nv . n .v . R ö t l ich ma rmor ie r te r K a lk s te in , s og . V e ronese r Ma rmo r . H . 1 05 B r . 7 0T . 5 0 S chaf t B r . 6 1 T .3 9
Ma rcu s G av iu s I on icu s h a t s e inem F reund , Qu in tus O c ta v iu s A nemo , d e r S ev i r A ugu s ta l is w a r , d en A l ta r a ufge 1 39
s t e l l t . Anemo g ehö r t z u d en c ognom ina , d i e u r sprüng l ich
D ( is ) [ M (an ibu s ) ] /Q (u in to ) O c tav io /Q (u in t i ) 1 ( ibe r to )
v on t opog raph ischen N amen a bge le i te t wu rden ( vg l . I .
P ob ( l i l ia t r ibu ) P r imo /V I v i ro Aug (u s ta l i ) /s a c (e rdo t i )
K a jan to ,T he L a t in C ognom ina [ 1 965 ] 1 98 )i nd i esem F a l l
I uven (a l i ) /O c tav ia T igr is p a t ( rono ) /c on iug i b (ene )
v on e i nem F luß . D er Name I on icu s i s ti mw e i te s ten S inne
m (e ren t i ) e ts i b i /v ( iva ) f ( ec i t ) .
e benf a l ls t o pog raph ische r H e rkunf t . B e ide N amen k ön n en a l s H inw e is a uf d i e l i ber t ine Abkunf ti h re rT räge rg e w e r te t w e rden .
D e r A l ta r i s t i n meh re re S tücke z e rb rochen , w obe i F rag men te d e r r ech ten S e i te v er lo ren g egangen s i nd . I m v o r d eren S ocke lbe re ich s ow ie am G e s im s f eh len e benf a l ls
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
T e i le d e r P rof i l ierung .
C IL V 3 414 .
D er S ocke l w i rd v on e i ner b re i ten S tand le i s te , e i nem K yma u nd e i ne r b r e i ten K eh le g eb i lde t . E ine K eh le u nd e i n Kyma s ow ie e i ne f l ache v o rk ragende L e is te b i lden
1 70 . Graba l tar d er Mar ia A f r icana*
d en u n teren T e i l d e r B ek rönung , d i e i n e i nem e i ngezo g enen , g eschwungenen B lock , a uf d en f o rme lhaf t g ea r -
HE : Unbekann t
b e i te te P u lv in i f o lgen , e nde t . Zw ischen d en P u lv in i , b zw .
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . 3 52
d eren e rha l tenen R e s ten , e rheb t s i ch e i n d re ieck ige r M i t -
K a lk s te in . H . 19 B r . 8 2 T .5 9 S chaf tB r . 6 5 T .4 4
t e lak ro te ru nd d ah in te re in e twa g l e ichhohe r , r e ch teck ige r
V ( iva ) f ( ec i t ) /Ma r ia /A f r icana /C (a io )A f r icano /Aba s c an to /e tA f r icanae /E lp id ip a ren t ib (u s ) e tC (a io )A f r ica n o /I un iano f r a t r ( i ) /b (ene ) m (e ren t i ) .
B lock , a uf d essen O be r se i te e i n Dübe l loch a uf e i nen w e i t e ren Auf sa tz s ch l ießen l ä ß t . D ie se t e chn ische Z u r ich tung f i nde t s i ch s on s t n i rgend s . D e r A l ta r schaf t i s t v on L e is te u nd K yma g e rahm t , d i e
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u se i nem B lock g ea rbe i te tu nd b i s a uf w en ige B e s toßungen a n d en K an ten g u t e r ha l ten . D ie O be r se i te z e ig t i nd e r M i t te e i n q uer rech teck ige s Dübe l loch u nd z we i q uad ra t ische Dü b e l löche r r e ch t s u nd l i nk s d avon . S i e w e i sen n och R es te v on B le iguß a uf . D ahe r i s t e i ne Auf sa tz a nzunehmen . Auf f a l lend i s t , d aß d i eP rof i le a uch a uf d e rR ück se i te a u s g ea rbe i te t s i nd .
Neben se i ten s i nd u ndekor ier t . O c tav ia T igr is h a ti h rem P a t ron , d e r of en s ich t l ich g l e ich z e i t ig i h r E hemann w a r , z u L ebze i ten d i esen A l ta r a uf ge s t e l l t . Qu in tus O c tav iu s P r imu s w a r F re ige la ssene r e i ne s Qu in tu s u nd i n d i e t r ibu s P ob l i l ia e i nge t ragen . E rb ek le i d e te d as Am t e i ne s S ev i r Augu s ta l i s u nd w a r P r ie s te r d e r I uvena le s . Auf f a l lend i s td i e t r ibus ,i nd e r Qu in tu sO c tav i u s a l s F re ige la s sene r e i nge t ragen w a r . I n d er R ege l wu r -
D e r S ocke l b eg inn t d i rek t m i t e inem b re i ten K yma , a uf
d en F re ige la ssene i ne i ne d e r v i e r s t äd t ischen t r ibu s a uf -
d a s e i n s chma le r Wu ls t f o lg t . E ine K eh le , e i n b re i te s
g enommen , z u d e r d i e P ob l i l ia j edoch n i ch t g ehör te ( vg l .
K yma m i t e i ne r f l achen , v o rk ragenden L e is te b i lden d en
G .A lf ö ldy , H9 0 , 1 962 , 1 87 i f . ; D e rk l e ine P au ly 5[ 1 979 ]
Ü be rgang v om S chaf tz u rB ek rönung , d i e a u s e i nem e in -
s .v .T r ibu s 9 51 [ V o lkmann ]) .
g ezogenen B lock u nd e i ne r f l achen D eckp la t te b e s teh t .
D ie E rwähnung d e rF orme lD i s Man ibus mach t e i ne E n t -
D e r S chaf t i s t n u r a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd u nge schmück t . Ma r ia A f r icana h a t i h ren E l tern , C a iu s A f r icanu s Aba s -
s t ehung v or d em E nde d es 1 .J h s . u nwah r sche in l ich . E nde d es 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 3 415 .
c an tu s u nd A f r icana E lp i s , s ow ie i h rem B rude r , C a iu s A f r icanu s I un ianu s , z uL ebze i ten d i esen A l ta r a uf ges te l l t . D a s n omen g en t i le , A f r icanu s , d a s h i e r b e ide E l te r n t r a -
1 72 . Graba l tar d e s P e tron ianu s*
g en , g ib tn i ch tn o twend igerwe i se Au skunf tü be rd i e e thn i -
HE : Au s d e r G egend v on C a ld ie ro .
s che H e rkunf t d e r G enann ten (v g l . d azu I .K a jan to , T he L a t in C ognom ina ( 1965 )4 9 i f ,d e ra l le rd ing sf ü rd i ef r ühe
AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ? K a lk s te in . H . 7 2 B r . 5 9 T .2 7
Z e i t e i ne K o r re la t ion z w i schen g eograph isch g epräg ten c ognom ina u nd d en F undo r ten f e s t s te l l t ) . Mög l icherwe ise
[— ] /P e t ron iano /q u iv ix i ta nn (os ) /XX I I d ( ie s ) XXX I I I I
s i nd s i e F re ige la ssene d e sse lben P a t ron s . D e rN ame E lp is
/P e t ron ia E ucha / r is te ma ter i n f e / l ic is s ima e ts i b i .
e r sche in t n och a uf z we i w e i te ren A l tä ren K a t . 7 4 u .2 38 . Da s o be re D r i t te l d e s A l ta r s m i t d e r B ek rönung f eh len .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
D ie D ar s te l lung a uf d e r l i nken N eben se i te i s t v e r r ieben .
C IL V 3 481 .
E ine S tand le is te , e i n Wu ls t s ow ie e i n Kyma u nd e i ne K eh le b i lden d en A l ta r socke l . D a rauf f o lg t d e r n u r a uf d er V o rder se i te d u rch L e is te u nd K yma g erahm te A l ta r -
1 71 . Graba l tar d e s Qu in tu sO c tav iu sP r imu s*
s chaf t .
HE : V a leg io
Auf d e r l i nken N eben se i te i s t a uf e i ne ru n rege lmäß ig g e -
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano , I nv . ?
a rbe i te ten S tand le is te e i n V oge l d a rge s te l l t . D ie r e ch te S e i te z e ig t e benf a l l s e i nen V oge l , d e ssen G ef iede r d u rch
K a lk s te in . H . 1 78 B r . 11 T .8 1 1 40
e i nze lne h a lbrunde K ompa r t imen te c ha rak ter i s ie r t i s t .
D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd o hne D ekor .
S e ine S chwanzf edern s i nd b re i t a ufgef äche r t .
C a iu s T u l l iu s G ermu l lu s h a t s e inem P a t ron , C a iu s T u l l iu s
D ie e r ha l tenen R es te d e r I n sch r if t g eben a n , d aß P e t ron ia
H ermes , u nd d essen L eben sgef äh r t in , V e ron ia V e ra , d en
E ucha r is te i h rem S ohn P e t ron ianu s u nd s i ch s e lbs t d en
A l ta r a ufges te l l t .
A l ta r a uf ges te l l t h a t . P e t ron ianu s , d es sen p raenomen n i ch t e r ha l ten i s t , wu rde 2 2 J ah re u nd 3 4 T age a l t .
F ü r e ine D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r . C IL V 3 787 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ione R omane d e l G ia r -
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
d ino G ius t i ( 1987 ) N r . 2 1 .
C IL V 3 696 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ion i R omane d e l G ia r d ino G iu s t i . 1 987 , N r . 1 8 .
1 75 . Graba l tar d er C orne l ia R e s t i tu ta* 1 73 . G raba l tar d er F ur ia C r i sp ina*
HE : V erona , b e i S .F i rmo g efunden .
HE : U nbekann t
K a lk s te in . H . 18 B r . 6 9 T .5 2 S chaf t B r . 5 7 T .4 3
AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ?
AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ? Ma rmo r . H . 9 0 B r . 3 9T .2 7
C orne l iae /R e s t i tu tae /P (ub l iu s ) P ompon iu s /H e rme s /
D ( is ) M (an ibu s ) /F u r iae Q (u in t i ) f ( i l iae ) /C r isp inae /v i -
/s anc t iss imae /e ts i b i .
c on iug ( i ) d u lc is (s imae ) /e tC orne l iae /F engu sae s oc r (u i )
x i ta n (no s ) V /men s (e s )V I d i e (s ) /XXV I I IF u r i i /Aph ro -
D e r A l ta r i s t b i s a uf e i n ige Abs toßungen a n d en K an ten
d i s iu s /e tT ryphosa /n ep (o ) t i /d u lc iss ime .
g u t e rha l ten . Auf s e ine r O be r se i te b ef inde t s i ch e i ne E in t i efung , d i e d e r G röße n ach d enen f ü rd i e E in la ssung v on
D er A l ta r i s t v o l ls tänd ig e rha l ten .
U rnen e n t spr ich t . D aj edoch Dübe l löche r f ü r d i e B ef e s t i -
E ine S t and le is te e i n Wu ls t , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i l -
g ung e ines D ecke ls f eh len ,k ann e ss i ch h i er a uch um e i ne
d en d en A l ta r socke l ,ü be rd em s i ch d er S chaf te rheb t . D ie
n ach t räg l iche B ea rbe i tung h ande ln .
B ek rönung b es teh t a u s e i nem a uf A l ta r schaf tb re i te e i nge z ogenen B lock m i t Ak ro te ren , d i e i n f l achem R e l ief a uf -
E ine s chma le S tand le is te , e i n Wu ls tu nd e i n K yma b i lden d en A l ta r socke l . E in K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en
g e leg t s i nd .
Übe rgang z u e i ne ru nverz ier ten , a uf A l ta r schaf tbre i te e i n -
D e rA l ta ri s t d em Andenken d e rF u r ia C r isp ina , d er T och -
g ezogenen D eckp la t te .
t e rd e sQ u in tu s , d i ei mA l ter v on f ünf J ah ren , s e ch s Mona -
D e rA l ta rkörper i s t n u r a uf d e rV o rde r se i te v on e i ne rL e i -
t e n u nd 2 8 T agen s t a rb , g ew idme t . F u r iu s Aph rod is iu s
s t e u nd e i nem K yma g e rahm t .
u nd F u r ia T ryphosa h aben i h re r N ich te d en A l ta r a ufge s t e l l t . A ph ro c l is iu s u nd T ryphosa w a ren G e schw is te r d e s
P ub l iu sP ompon iu sH erme sh a ts i ch s e lb s tu nd s e ine rF rau
Qu in tu s , w ie a u s d em g eme in samen n omen g en t i le d er
C orne l ia R e s t i tu ta s ow ie s e iner S chw iege rmu t te r , C or n e l i a F engu sa , d en A l ta r of enba r z u L ebze i ten a uf ge s te l l t .
b e iden S t if t e r u nd d e rV e r s torbenen a bzu le i ten i s t .
D ie a u sd rück l iche E rwähnung d e r S chw iegermu t te r s t e l l t
D ie We ihung a n d i e Manen machen e i ne E n t s tehung d e s
u n te r d en I n sch r if ten d e r G raba l tä re e i ne Au snahme d a r .
A l ta r sv o rd em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . u nwah r sche in l ich .
F ü r e ine Da t ierung g ib t e s k e ine Anha l t spunk te .
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
C IL V 3 589 ; L .F ranzon i , L e I s cr iz ione R omane d e l G ia r -
C IL V 3 617 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ione R omane d e l G ia r -
d ino G iu s t i ( 1987 ) N r . 1 0 .
d ino G iu s t i ( 1987 ) N r . 1 3 .
1 76 . Graba l tar d e s L uc iu s O c tav iu s C ap i to*
1 74 . G raba l tar d e s Ca iu sT ul iu s G ermu l lu s*
HE : S an G iorg io d iV a lpo l ice l la
HE : U nbekann t , s chon s e i t 1 598 i nd e r S amm lung
AO : V erona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 05 B r . 6 3 T .5 5 S chaf tB r . 5 2 T .4 6
e rwähn t . AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 02 B r . 6 7 T .4 3
L (uc i ) O c tav i L (uc i ) f ( i l i ) /S taber i n (epo t i ) /C ap i ton i / C (a iu s ) O c tav iu s C ap i to /p a truu s p o s (u ) i t .
C (a iu s ) T u l l iu s /G ermu l lu s /C (a io ) T u l l io H e rmes /p a -
D e r A l ta r i s t b i s a uf d i e B ek rönung e r ha l ten . Auf s e ine r
t r ono e t /V e ron iae V e rae /c on tuberna l i e i u s /b ene me ren t i bu s .
Obe r se i te b ef inden s i ch d i agona l g egenübe r l iegend j ee i n g roßes r undes Dübe l loch u nd e i n k l e ine re s .
D er o be r eT e i l d e rA ra m i t d e r B ek rönung i s t v e r lo ren .
E ine S tand le is te u nd e i n K yma b i lden d en A l ta r socke l .
E ine S t and le is te , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en
D er S chaf t i s t u ngerahm t . D arübe r w iede rho l t s i ch i n
S ocke l . D e rA l ta r schaf t i s t n u r a uf d e rV o rde r se i te d u rch
umgekeh r ter R e ihenf o lge d a s P rof i l d e r S ocke ls u nd e n -
L e is te u nd K yma g e rahm t .
d e t i n e iner e i ngezogenen u nve rz ier ten D eckp la t te . 1 41
C a iu s O c tav iu s C ap i to h a t s e inem Nef f en , L uc ius O c ta v iu s C ap i to , d er a uch d er Nef f e o der E nke l d es S taber i -
Man tua
u s i s t , d en A l ta r a ufges te l l t . P a truus b eze ichne t d en O nke l v ä te r l icher se i ts , d ies g eh t a uch a us d em g eme in s amen n omen g en t i le d es S t if ter s u nd d es V er s torbenen
1 79 . Graba l tar d e s Mar t ian s*
h ervor . S taber ius i s t d emnach w oh l e in B ruder d er
HE : S uzze ra , b e i Man tua , L oca l i ta C a se l i .
Mu t ter o der e iner d er G roßvä ter .
AO : Man tua , Mu seo d iP a lazzo Duca le , I nv . 1 2 .176 K a lk s te in . H . 5 3 B r . 3 7T .4 1
F ü r e ine D a t ierung g ib t e s k e ine H inwe ise . C IL V 3 962 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ione d e l G ia rd ino
D ( is ) M(an ibu s ) / Ma r t ia l i s /v ix i t a n [nos ] /[ . ]I I I I
G iu s t i ( 1987 ) N r . 2 6 .
m (en se s ) V [ I ] /E u tychu s [— D a s u n tere D r i t te l d es A l ta r s i s t n ich t e rha l ten . D ie l i n k e E cke m i t T e i len d er I n sch r if t u nd e i n g roßes S tück
1 77 . Graba l tar d er P o mpe ia L e is*
d er R ückse i te s i nd w eggeb rochen . Da s G es ims d er B e k rönung i s t a bgesch lagen . D arüber l i egen , a u s e inem
HE : Unbekann t
r e ch teck igen B lock h erausgearbe i te t , d i e P u lv in i . Auf
AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ?
d er V order se i te e n tw icke ln s i e s i ch a u s e inge ro l l ten
R osa ma rmor ier ter Ka lk s te in , s og . V eronese r Ma rmo r .
V o lu ten , s e i t l ich s i nd s i e g ewö lb t u nd d u rch e i n b re i tes
H . 7 1 B r . 3 6T .2 9
B and
z usammengef aß t ,
g eg lä t te t
u nd
o hne
B la t t -
s chmuck .
Memor iae /P ompe iae /L e id is /P ompe ia T ho is /s oro r .
D e rA l ta r schaf t i s t a uf a l len v ier S e i ten d u rch e i ne L e i D e rA l ta r i s t v o l ls tänd ig e rha l ten .
s t e u nd e in a u sgepräg tes K yma g erahm t . D ie l i nke Ne -
E ine S tand le is te , e in Wu ls t , e in Kyma u nd e ine K eh le b i lden d en S ocke l . Der A l ta r schaf t i s t u ngerahm t u nd e nde t i n e i ner f orme lhaf t a usgearbe i te ten P u lv in ibe k rönung .
b en se i te z e ig t n och d i e Um r isse e ines g ef lüge l ten E ros ; d i e b esser e rha l tene r ech te N eben se i te w iederho l t d a s Mo t iv s e i tenverkeh r t . D er E ros h a t h i er s e inen l i nken A rm a uf d i e r e ch te S chu l ter g e leg t , d e r r e ch te n ach u n ten g es t reck te A rm h ä l t v ermu t l ich e i ne F acke l . S e i -
D er A l ta r i s t d em Andenken d e r P ompe ia L e is v on i h re r
n e F lüge l s i nd l e d ig l ich am u n teren R and d u rch z we i
S chwe s te r P ompe ia T ho is a ufge s te l l t wo rden .
p a ra l le le
H inwe ise f ü r e i ne D a t ierung f eh len .
h a lb langes H aa r , d a s a uf d em S che i te l z u e i ner T o l le
C IL V 3 705 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ione R omane d e l
d er E ro ten w e isen i n t r a jan ische Z e i t ( vg l . h ier : V .
G ia rd ino G ius t i ( 1987 ) N r . 1 9 .
S .4 3) .
s enk rech te R i tzungen g eg l ieder t .
E r t r äg t
e i ngero l l t i s t . D ie F lüge lb i ldung u nd K örperauf f assung
D e rA l ta ri s t d en Manen d e s Ma r t ia l g ew idme t , d e re in ige J ah re p lu s V ie r u nd s e ch s Mona te l e b te . D ie I n sch r if t i s t
1 78 . Graba l tar d e s Luc iu s Ans ic iu s I u s t inu s*
h i e ru nvo l ls tänd ig . E u tychu s h a t d en A l ta r a uf s te l len l a s s en . D er s ch lank e A l ta r schaf t i n K omb ina t ion m i t d e r
HE : Unbekann t , s chon 1 598 i nd e r S amm lung e rwähn t .
b re i ten R ahmung u nd d e r E rwähnung d es D i s Man ibu s
AO : V e rona , G ia rd ino G iu s t i , I nv . ?
s p rechen e benf a l ls f i r e i ne D a t ierung i m 2 .J h . n .C h r .
K a lk s te in . H . 18 B r . 5 8 T .4 8
T ra ja n is c h .
D ( is ) Ma (n ibu s ) /L (uc io ) An s ic io /I u s t ino L (uc iu s ) /An s i c iu s /Qu in t ianus /f r a tr i p ien t i s / s imo .
S upp l . I t .V ,6 68 .
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf tm i t d e rB ek rönung , w obe i d i e ü be r le i tenden P rof i le b es toßen s i nd . D er A l ta r schaf t i s t u ngerahm t u nd d i e Neben se i ten z e igen k e ine p las t ische Dekora t ion . D ie B ek rönung b es teh t a u s e i ner e infachen u ngeschmück ten D eck p la t te .
C remona 1 80 .G raba l tar d e sP ub l iu sP ap ir iu sT heodoru s* HE : C remona , S l g . P icena r i
L uc ius An s ic ius Qu in t ianu s h a t s e inem B ruder L uc ius
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io ,
Ans ic iu s I u s t inus d en A l tar a ufges te l l t . D ie We ihung
I nv . A .0 .928122
a n d i e Manen mach t e ine E n ts tehung v or d em E nde d es
K a lk s te in . H . 1 28 B r . 7 6T .6 0 S chaf tB r . 6 3 T .5 0
1 .J hs . n . C h r . u nwah r sche in l ich . V ( ivu s ) f ( ec i t ) /P (ub l iu s ) P ap ir iu s P (ub l i ) g iber tu s ) /
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r
T heodoru s /s i b i e t /V a le r iae C a l l ir ioe /u xo r i /C orne l iae
C IL V 3 489 ; L . F ranzon i , L e i s cr iz ione R omane d e l
C a l l i tyche /p r iv ignae /P ecu l ia r i An t i A con t ( ian i ) /h (oc ) m (onumen tum ) h ( e redem ) n on s ( equ i tu r ) .
G ia rd ino G ius t in i ( 1987 ) N r . 6 . 1 42
D e r m i t S ocke l , S chaf t u nd B ek rönung a u s e i nem B lock g ef e r t ig te A l ta ri s tb i sa uf w en ige B e s toßungen a nd en v o r -
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd o be rem Absch luß a u s e i nem B lock g ea rbe i te t . An d en K an ten u nd v o rk ragen -
k ragenden T e i len d e r P rof i le g u t e rha l ten . Auf d e r O be r -
d en T e i len d er P rof i le w e is t e rg e r inge B e s toßungen a uf .
s e i te i s t e i n q ue r rech teck ige s Dübe l loch e i nge t ief t . V o rne s i nd i mP rof i l z we i Dübe l löche re r ha l ten , w obe i i ml i nken
F l äche m i t r unde r V e r t iefung , d eren F unk t ion j edoch
n och R e s te e i ne s E isen s t if t e s z u e rkennen s i nd , d e r e he -
n i ch te rk lä rba ri s t . D ie V er t iefung i s tz uk l e in f a rd i e Auf -
ma ls z u rA u fhängung v on G i r landen u nd B ändern d i en te .
n ahme e i ne r U rne u nd z u g roß f ü r e i n g ewöhn l iches Dü -
I n d e r M i t te d e r O be r se i te b ef inde t s i ch e i ne g eg lä t te te
b e l loch . Mög l iche rwe ise h ande l t e s s i ch um e i ne n ach -
Auf d i e b r e i te S t and le is te f o lg t e i n K yma , w e lche s z um A l ta r schaf t ü be r le i te t . E ine H oh lkeh le b i lde t d en Ü be r -
t r äg l iche Aba rbe i tung .
g ang z u r v o rk ragenden B ek rönung , d i e d u r ch e i ne L e is te
E ine f l ache S tand le is te s ow ie e in Kyma u nd e ine K eh le
b e ton t i s t . D a rauf f o lgen d i e a uf A l ta r schaf tb re i te e i ngezo g enen P u lv in i . S i e s i nd f o rme lhaf tg eb i lde tu nd t r agen a uf
b i lden d en S ocke l . I n umgekeh r ter R e ihenfo lge w ie d erho l t s i ch d as P rof i l ü ber d em S chaf t . E ine L e is te
d e r V o rde r se i te d i e B uch s taben V F f ü r v i vu sf ec i t . Zw i -
l e i te t z um e i ngezogenen Absch luß ü ber . D er S chaf t i s t
s chen d en P u lv in i b ef inde t s i ch e i n a bge f lach te r M i t te l -
a uf d er V order se i te d u rch L e is te u nd Kyma g erahm t .
a l c ro te r , d e r s i ch ü be r d i e g e sam te O be r se i te n ach h in ten e r s t reck t .
D ie Neben se i ten s i nd g eg lä t te t , a ber o hne D ekor u nd R ahmung .
D er S chaf t i s t n u r a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne L e is te
L uc iu s G em in iu s Max imu s h a t s i ch s e lbs t u nd L uc iu s
u nd e i n K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd g l a t t u nd
G em in iu s C a s to r , s e inem F re ige la ssenen , d en A l ta r a uf -
o hne d eko ra t iven S chmuck . Au s d e rI n sch r if t , d e ren l e tz te
s t e l len l a ssen . G em in iu s Max imu s w a r V e te ran d e r l eg io
Z e i le a uf d e r S tand le is te d e s S ocke l s e i ngeme iße l t i s t ,
p r ima a d iu t r ix ( s . h i e r : D ie I n sch r if ten ) .
g eh t h e rvo r , d aß P ub l iu s P ap i r iu s T heodo ru s , e i n F re ige -
2 .J h . n .C h r .
l a ssene r d e s P ub l iu s , s i ch s e lb s t u nd s e ine r F rau , V a le r ia C a l l i r ioe , u nd d er S t ief toch te r , C orne l ia C a l l i tyche , d en
C IL V 4 123 ; C . S a le t t i , Marm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo -
A l ta r h a t a uf s te l len l a s sen . S e ine E rben h aben k e in An -
l o g ico ( 1901) N r . 1 08 .
r e ch td a rauf ,i nd em G raba rea l , d a s e ra l s s e inen P r iva tbe s i tz b eze ichne t , e benf a l l s b e ige se tz t z u w e rden . V ermu t l i ch i s t C or n e l ia C a l l i tyche d i e l e ib l iche T och te r d e r
1 82 . Graba l tar d es Marcu s Gav iu s F or t i s*
V a le r ia C a l l i r ioe , d i e z uvo r m i t e i nem C or n e l iu s e he l ich v e rbunden w a r . Momm sen , C IL V 4 124 , h ä l t d i e l e tz te Z e i le f ü r e i ne w e i te re N amen sangabe , n äm l ich P ecu l iar i
HE : C remona AO : Ma i land , Magaz in d es Mu seo A rcheo log ico ( au s g e lage r t ) , I nv . 2 35?
A n t iA con t ian i , u nd s e tz t s om i t e i ne o de rm eh re re z u sä tz l i che B e s ta t tungen v o rau s . F rag l ich i s tj edoch , i nw e lche r
K a lk s te in . H . 1 24 B r . 7 8 T .2 8
B ez iehung d i ese z u le tz t g enann te P e r son z um S t if t e r d e s A l ta r s s t eh t . D ie v o rhe rgehenden g enauen Angaben z u r
M (a rc i ) G av i F or t i s /e tB abu r iae /T roph ime f i l i /V ere -
F rau u nd d e rS t ief toch te r wü rden e i ne E rk lärung e rwa r ten l a ssen . P ecu l ia r is i s t a l s c ognomen i m C IL i n sgesam t 7 6 ma l b e leg t( vg l . : I .K a jan to ,T he L a t in C ognom ina [ 1965 ]
c undu s /V a le r ianu s G av ianu s /Ma rc ianu s M in ic ianu s / P lo tu s e tP lo t ina p a ren t ib (u s ) p ien t iss im (e ) .
2 89 ) , d ahe rk önn te h i e re i n S k lave o de re i nF re ige la ssene r
D e rA l ta ri s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t , v on d em r e ch t s
g eme in t s e in . An t iu s u nd A con t iu s s i nd l e d ig l ich a l s n o -
T e i le d e s S ocke l s f eh len . E r i s t h eu te umgekehr t a ufge -
m en g en t i le b ekann t ( vg l . : H . S o hn u .0 . S a lon ie s , R epe r -
s t e l l t , s o d aß e i ne Un te r suchung d e r Obe r se i te n i ch t mög l i ch w a r .
t o r ium n om inum g en t i l ium e t c ognom inum L a t inorum . [ 1988 ] ) . O b e s s i ch h i e r d emnach um e i ne o der meh re re P e r sonen h ande l t , i s t n i ch t z u e n t sche iden .
D e r S ocke l s e tz t s i ch a u s e iner v erhä l tn ismäß ig b re i ten
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
S t andf läche , e i nem Kyma u nd e i ner K eh le z u sammen . Zwe i Kyma ta , e i ne v ork ragende L e is te u nd e ine g e -
C IL V 4 124 ; C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo l og ico ( 1901) N r . 2 28 .
n ung .
s chwungene , e i ngezogenen L e is te b i lden d i e B ek rö -
D e rA l ta r schaf ti s tn u ra uf d er V orde r se i te d u rch e i ne L e i s t e u nd e i n K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd u nge -
1 81 . Graba l tar d e sL uc iu sG em in iu s Max imu s*
r ahm t u nd g eg lä t te t .
HE : D e rA l ta r wu rde z w ischen C remona u nd Ma i land
S i eben K inde r h aben i h ren g e l ieb ten E l te r n , Ma rcu s G a v iu s F or t is u nd B abu r ia T roph ime , d en A l ta r a uf s te l len
i m K los te r S .G iovann i i nd e ser t° a uf gefunden . AO : Ma i land , Magaz in d e s Mu seo A r cheo log ico ( au sge l a ger t ) I nv . -N r . A6 821
l a ssen . V a le r ianu s , G av ianus , Ma rc ianu s , M in ic ianu s s o -
K a lk s te in . H . 10 B r . 6 4T .5 1 S chaf tB r . 4 5 T .3 5
m en g enann t .
w ie P lo tu su nd P lo t ina w e rden j ewe i ls n u rm i td em c ogno -
A nha l t spunk te f ü r e i ne D a t ierung l i egen n i ch t v o r .
L (uc iu s ) G em in iu s / Max imu s /v e t (e ranu s ) l e g ( ion i s ) p r ( imae ) a d iu t (r ic is ) p ( iae ) f ( ide l i s ) /s i b i e t /L (uc io ) G e m in io /C a s tor i 1 ( iber to ) .
C IL V 4 106 ; C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo l o g ico ( 1901) N r . 2 35? 1 43
1 83 . Graba l tar d e s C a iu s Mef ana t i s Grac i l i s*
P r imo V a ler io / Mag i r rae / c o l leg ( ia to ) f a b r (o rum ) e t
HE : C remona /Gab ione t ta
c l i erum XX I I /p lenu s p rob i ta te q uo d ef tu i c to /am ic i d o -
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io , I nv . A .0 .928123
l en t M(a rcu s ) P ub l ( iu s ) V a len t inu s /a m icu s l o cum s epu ltu r (a )e d ed i t /Mag iu s V a ler iu s S u r io a r am p o su i t /
K a lk s te in . H . 16 B r . 8 1 T .6 5 S chaf t B r . 6 5 T .5 1
n epo t i s uo p ien t iss imo i n f e l ic iss im (u s ) /e t .
C o l lg ( ium ) f ab ror (um ) /C (a io ) Mef ana t i /G rac i l i e t /
E rha l ten i s td e rg esam te A l ta r ,j edoch s i nd K an ten u nd d i e
L (uc io ) M in ic io A lexand ro /V I v i r i s a ug (u s ta l ibu s ) e t/
o be ren P rof i le b e s toßen .
U r s ion i S ecund i f i l ( io ) /q u i f a cu l ta tes s ua s /c o l l (eg io ) r e l ig (uerun t ) .
c en t (ona r io rum ) q u i v ix i t /a nn (os ) XXX I I I m en s (e s ) I
D ie A l ta rba s is b e s teh t a u s e i ne r b re i ten S t and le is te u nd e i nem v o l ls tänd igen K yma . D ie B ek rönung s e tz t s i ch a u s
D e r A l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t u nd r e la t iv g u t e r ha l ten . A uf d e rO be r se i te i s t e i nb re i te r , v on v o rne n ach h in ten v e r lauf ende r S t re if en a bgea rbe i te t , b e i d em e s s i ch
e i nem K yma , e i ner h e rvo r l c ragenden L e is te u nd e i nem g eschwungenem E inzug z u sammen , ü be r d em s i ch d i e f o rme lhaf t g eb i lde ten P u lv in i m i t M i t te la l c ro te r e rheben .
um d i e Ü be r res te e i nes Ak ro te r s i nd e rA r t d es P ap ir iu s -
D er A l ta r schaf ti s t u nge rahm t . E rw ird o ben u nd u n ten j e
A l ta r s ( Ka t . 1 80 ) g ehande l t h aben w ird . E rha l ten i s t a u -
d u rch e i ne s chma le L e is te b eg renz t .
ß e rdem e i n q ue r rech teck ige s Dübe l loch i n d e r M i t te .
De rA l ta ri s t d em Andenken d e s P r imu sV a le r iu s Mag ir ra ,
E ine s chma le S t and f läche m i t e i nem Kyma u nd e i ne r
d e r M i tg l ied i nd en C o l leg ien d e rF ab r i u nd d e r C en tona -
H oh lkeh le b i lde t d en S ocke l . E ine K eh le l e i te t v om S ok -
r i w a r , g ew idme t . E r wu rde 3 3 J ah re , 2 Mona te u nd 2 4
k e l z u e i ne r B ek rönung ü be r , d i e a u s e i nem K yma u nd
T age a l t . Ma rcu s P ub l iu sV a len t inu s h a td a sG raba rea l z u r
e i ne r h eu te g röß ten te i ls z e r s tör ten L e is te b es teh t . D a rauf
V erf ügung g es te l l t , Mag iu sV a le r iu s h a t s e in em E nke l d en
f o lgen e i ne g eschwungene L e is te u nd d i e f o rme lhaf t g e -
A l ta r a ufges te l l t . D ie l e tz te Z e i le i s t b i s a uf d i e e r s ten
b i lde ten P u lv in i .
b e iden B uch s taben — ET — n i ch t b e sch r ieben , h i e r k onn -
D e rA l ta r schaf ti s t a uf d e rV orde r se i te d u rch z we i L e is ten g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd m i t d em Z ahne isen b ea r b e i te t , a be r u nverz ie r t .
t en w e i te re Namen f o lgen . D aß e s f i r B re sc ia j edoch n ich t u ngewöhn l ich i s t , e i ne I n schr if t a uf ET e nden z u l a ssen , z e igen B e isp ie le , b e i d enen a n e i ne H inzuf t igung v on w e i te ren Namen a l le in a u s P la tzg ründen n i ch t z u
D a s c o l leg ium f abrorum h a t d em C a iu s Mef ana t is G rac i -
d enken w a r ( vg l . d azu I n sc r . I t . X , V , 1N r . 1 85 , w o d i e s
l i su nd d em L uc iu s M in ic iu sA lexande r s ow ie d em U r s io ,
d er F a l l i s t . Z u I n sch r if t en , d i e a uf ET e nden h i e r K a t .
S ohn d e s S ecundu s , d i e d em C o l leg ium i h r V ermögen
1 98 . 2 04 . 2 09 ) .
h in te r la s sen h aben , d en A l ta r g e se tz t . D ie b e iden z ue r s t G enann ten b ek le ide ten d a s Am t e i ne s S ev i r Augu s ta l is .
G rego r i ( s . u . , 2 82 Anm . 6 0 ) l i es t i nd e r d r i t ten Z e i le c o l l eg io . E r s e tz t d i e E n t s tehung sze i t d es A l ta r s i nd a s 2 .J h .
D ie Au s sage ü be r d i e E rbschaf t a n d a s C o l leg ium w ide r -
n . Ch r . ( s . h i er : V I .4 . S . 5 6 — Vg l . a uch d i e u n te r sch ied -
s p r ich t d e r T hese K ornemann s i n RE I V ( 1900 ) 3 80 i f ;
l i chen Au f lösung d e r A bkü rzung i n d en I n sc r ip t ione s
b es . 4 33 s .v .C o l leg ium [ Kornemann ] , n ach d er d a s C o l -
I t a l iae u nd i m C IL . D ie h i e r g egebene F a s sung g eh t a uf
l e g ium a l s j u r is t ische P e r son n i ch t i n d e r L age w a r , d a s
e i nen H inwe is v on P rof . D r . H . G a ls te re r z u rück . )
E rbe e i ne s s e iner M i tg l iede r a nzu t re ten . E ine Ausnahme b i lde ten l e d ig l ich d i e S k laven , d i e s e i t Ma rc Au re l v on
V or 1 61 n .C h r .
d en C o l leg ien f r e ige la s sen w e rden k onn ten u nd d i e i h r
C IL V 4 483 ; I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 82 N r . 2 74 , d or t
V ermögen d em C o l leg ium v ermachen d u rf ten . I m v o r l ie -
a uch ä l te re L i t . ; G rego r i , B resc ia 1 87 ,A , 2 95 , 0 39 , 0 274 .
g enden F a l l g i b t e s j edoch k e inen e i ndeu t igen H inwe i s a uf d en F re ige la s senen s ta tu s e i nes d e r V e r s to rbenen , s o d aß d i e Au s sage K ornemann s v i e l le ich t g rund sä tz l ich ü be rdach t w e rden muß .
1 85 . G raba l tar d e sT i tu s Marc iu s Omunc io*
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
HE : D e rA l ta r wu rde a u s 2 , 50 m T ief e v o r d em Dom
C IL V 4 122 ; C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo -
AO : B resc ia , Museo A r cheo log ico , m i t t le re C e l la d e s
i n B re sc ia g eborgen .
l o g ico ( 1901) N r . 1 02 .
Kap i to l s I nv . ? Ka lk s te in . H . 18 B r . 5 2 T .3 7
B r ix ia
T ( i tus ) Ma rc iu s /Omunc io /v e te r (anu s ) l e g ( ion is ) I I I F lav iae F e l ic is /t ( es tamen to ) f ( ier i ) i ( u ss i t ) .
1 84 . G raba l tar d e s P r imu sV a ler iu s Mag irra*
P os tamen t u nd B ekönung d e s A l ta res wu rden i m Z uge e i ner a n t iken W iederverwendung a bge sch lagen . E s i s tj e -
HE : D e rA l ta r wu rde i mJ ah re 1 800 „ ne l B orgo
d och e rkennba r , d aß d e r S chaf tu ngerahm t w a r .
S .G iovann i" a uf gefunden . AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
T i tu s Ma rc ius Omunc io h a ti ns e inem T e s tamen t d i e Auf s t e l lung d e sA l ta r sb es t imm t . E rw a rV e te ran d e rl e g io 1 1 1
K a lk s te in . H . 9 5 B r . 6 1 T .4 7 S chaf tB r . 4 7 T .3 1 1 44
F lav ia f e l ic is . G regor i ( s . u . ) s e tz t d en A l ta r i nd i e zwe i te
H . 1 40 B r . 8 9 T .7 1 S chaf tB r . 6 5 T .4 8
H ä lf te d e s 2 .J h s . n .C h r . ( s . h i e r : V I .4 . S .5 6 ) . Q (u in to ) C aec i l io /T e le spho r (o ) V I /v i r (o ) F l av ia l i /
N ach 7 0 n .C h r .
C remon (ae ) e t mune ra r ( io ) /C a lven t ia /C orne l iana /ma -
I n sc r . I t .X , V , 1( 1984 ) 1 07 N r . 1 61 , d or t a uch ä l tere L i t . ;
r i to o p t imo e t /s i b i .
G r ego r i , B resc ia 16 , A , 1 58 , 0 02 , 0 161 . D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u se i nem B lock g ef er t ig t u nd b i s a uf w en ige B e s toßungen g u t e r -
1 86 . G raba l tar d e s C a iu s Ca lven t ius Herma*
h a l ten .
HE : B re sc ia , B orgo d iS .E uf em ia
D a s G e s im s e n t sp r ich t i n s e inen Au smaßen d enen d e s
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico L ap ida r io ,
S ocke ls . D a rübe r e rheb t s i ch e i ne e i nf ache P u lv in ibek rö -
I n v . A .09 .6761
n ung m i t e i nem M i t te lak ro te r , d e rj edoch n u r a n d e rv or d eren S e i te a u sgeb i lde t i s t .
K a lk s te in . H . 1 06 B r . 8 9 T .5 0 S chaf tB r . 7 6T .4 0
D e r A l ta r schaf t w i rd v on e i ne r b re i ten L e is te u nd e i nem
C a iu s C a lven t iu s /C a lven t ( i ) 1 ( ibe r tu s ) H erma /I I I I I v i r
s chma len K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd u ndeko -
a ug (u s ta l is ) s i b i e t /S i l iae P r iscae u xo r i e t /C (a io ) Au l io
r i e r t . D ie a n t ike I n sch r if t a uf d er V o rde r se i te w u rde i m
A po l lon io f r a t r i .
Z uge e i ne r f r ühe ren r e s tau ra to r ischen Maßnahme g e rö t e l t . D ie F a rb spu ren s i nd n i ch t a n t ik .
D e rA l ta ri s t m i t S ocke l u nd o be rem Absch luß r e la t iv g u t e r ha l ten . E s f eh l t d e r h in te re , r e ch te Ak ro te r u nd e in T e i l
Au s d e r I n sch r if t g eh t h e rvo r , d aß C a lven t ia C o rne l iana i h -
a n d e r h in te ren l i nken K an te . D ie Ober se i te z e ig t i n d er
r em b e s ten E hemann u nd s i ch s e lb s t d en A l ta r a uf ge s te l l t
M i t te e i n q uad ra t i sche s L och m i t n ach h in ten f üh rendem
h a t . I h r Mann w a r Qu in tu s C aec i l iu s T e le spho ru s . E r h a t te d a s Am te i ne s S ev i rF lav ia l i si n ne u nd w a r —w ah r sche in l ich
Gußkana l , w as a uf e i ne B ek rönung s ch l ießen l ä ß t .
i nd i e se r E igen schaf t —V e ran s ta l te r v on G lad ia to r en sp ie len
D e r A l ta r socke l b e s teh t a u s e i ner b re i ten L e is te , e i nem K yma u nd e i ne r w e i te ren s chma len L e is te . Übe r d em S chaf t f o lg t e i n K yma , e i ne b re i te re L e is te u nd e in a uf S chaf tb re i te e i ngezogene r Auf sa tz m i t P a lme t tenak ro te -
b zw . T ie rhe tzen i n C remona . Mög l iche rw e ise w a r en d i e Äm te r a be r a uch g e te i l t , d .h .e rk onn te S ev i r i nC r emona s e in u nd u nabhäng ig d avon e i n S p ie lgebe ri nB r ix ia . Du rch d i e E rwähnung d i ese s Am tes e r g ib t s i ch f ü r d i e
r en u nd a n t i the t i sch „ l auf endem Hund" am o be ren E nde .
E n t s tehung d e s A l ta r s e i n t e rm inus p os t q uem v on 8 0 n .
D ie r e ch te Neben se i te d e su nge rahm ten A l ta r schaf t s z e ig t
C h r . ( s . h i e r : V I .4 . S .5 6 ) .
e i ne P a te ra , d i e l i nke e i nen l a ngbe in igen V oge l , d er i n s e inem S chnabe l e i n B eu tes tück h ä l t .
N ach 8 0 n .C h r .
D en A l ta rh a t C a iu s C a lven t iu sH erma , e i nF re ige la ssener
I n set I t . X , V , 1 ,N r . 1 92 , d o r t a uch ä l te re L i t . ; G regor i ,
d e s C a lven t iu s , s i ch s e lb s t u nd s e ine r F rau S i l ia P r isca s ow ie s e inem B rude r , C a iu s Au l iu s Apo l lon iu s , a uf s te l len
B re sc ia 5 9 ,A , 0 59 , 0 21 , 0 192 .
l a s sen . C a lven t iu s w a r S ev i r Augu s ta l is , w ah r sche in l ich i nB r esc ia , w ohe r d e rA l ta r a uch s t amm t . D ie B rüde rt r a -
1 88 . Graba l tar d es Ca iu s Qu in t iu s Ca tu l lus*
g en u n te r sch ied l iche n om ina .
HE : B re sc ia , i nd e r K irche S . Aga tä , a l s S po l ie v e rbau t .
N ach S a le t t i ( s . u . ) w e isen d i e B uch s taben i nd a s 2 .J h . n .
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , m i t t le r e C e l la d es
C h r . , G regor i ( s . u . ) h ä l t e i ne E n t s tehung i m 1 .J h . f i r
K ap i to ls , I nv . S / 53 MR 2 986 K a lk s te in . H . 1 20 B r . 18 T .6 9
w ahr sche in l ich . K a ise rze i t l ich
C (a iu s ) Q u in t iu s C (a i ) f ( i l iu s ) /F ab ( ia t r ibu ) C a tu l lu s /
C . S a le t t i , Marm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901)
d ecu r ( io ) B r ix iae s i b i e t /C orne l iae M(a rc i ) f ( i l iae ) Ma -
N r . 1 00 ; C IL V 4 401 ; I n sc r . I t .X ,V , 1 ,1 29 N r . 1 96 ; G re g o r i , B re sc ia 6 2 , A , 0 67 , 0 05 , 0 196 .
g nae /u xo r i e t /Q (u in to ) Qu in t io C (a i ) f ( i l io ) f r a t r i e t/ C (a io ) Qu in t io S ecundo p a t r i /An ton iae C a tu l lae ma t r i / t ( es tamen to ) f ( ier i ) i ( u ss i t ) .
1 87 .G raba l tar d e s Qu in tus Caec i l ius T e lesphoru s*
V om A l ta r i s t n u r d e rA l ta r schaf t e rha l ten . D ie R ahmung d e r V orde r se i te i s t a bge sch lagen . Auf d er O ber se i te s i nd r e ch t s u nd l i nk s K lamme r spu ren e rha l ten , d i e j edoch
HE : D e rA l ta r w a r d em Mu seum B rogno l i v on d en
n i ch t a uf d i e N eben se i ten umgre if en . E s h ande l t s i ch um
B e s i tzern d e r C a sa C apr io l i a l le G raz ie g eschenk t
d i e B ef es t igung svor r ich tung f a r e i ne B ek rönung . E ine
w o rden , d i e i hn i m K lo s te r S S . F au s t ino eG iov i ta a ufgefunden h a t ten . D or t w a r 1 622 a uf d e r R ück se i te
2 6 cm x 3 1 c m g roße u nd 8 cm t i ef e Ö ff in ing r üh r t v on e i ne r Zwe i tverwendung h e r . D ie ü br ige O ber f läche i s tu n -
e i ne n eue I n sch r if t a ngeb rach t w o rden ( vg l . d azu
r ege lmäß ig a bgea rbe i te t .
I n sc r . I t .X , V , 1N r . 1 92 ) . AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in a u s B o t t ic ino .
D ie R ahmung d e r N eben se i ten i s t e rha l ten u nd b es teh t a u s L e is te u nd K yma . D ie R ück se i te i s t g eg lä t te t . D ie 1 45
r e ch te N eben se i te z e ig t e i ne a n Knöpf en a uf gehäng te
S e s te rzen g es t if t e tu nd b es t imm t , d aß v on d en Z in sen a l l -
G ir lande m i t s anf t g e schwungenen , d i cken B ändern , d i e
j äh r l ich d i ep rof us ione s a n d en P a ren ta l ien u nd R osa l ien
d u rch s og . S tof f augen ( vg l . M . Hon ro th , S t ad t röm . G i r l anden [ 1 971] 2 4 ) z u sä tz l ich B ewegung e rha l ten . An d e r
v o l lzogen w e rden . B e ide B eg r if f e um sch re iben T age , a n
G ir lande i s t e i ne t r ag ische Ma ske a n i h rem Z opf a ufge -
D ie P a ren ta l ien f i nden i n d en T agen z w ischen d em 1 3 .
h äng t . D a sse lbe Mo t iv f i nde t s i ch a uf d e r l i nken N eben -
u nd 2 1 . F ebrua r s t a t tu nd b es tehen a us F lü s s igke i t sopf ern
d enen O pf e rhand lungen am G rab v o rgenommen w e rden .
s e i te , h i e r i s t e s j edoch s t a rk b e s toßen . Un te rha lb d e r
a l le r A r t , a l s d a s i nd Wa sse r , We in , a be r a uch wa rme
Ma sken i s tj ewe i ls e in r e ch teck ige s Dübe l loch , d a s e v t l .
M i lch o der Hon ig , d i e am G rab , a uf d em G rabbez irk d a r -
v on e ine r Zwe i tverwendung h e rrüh r t , e i nge t ief t . D ie G i r -
g eb rach t w e rde ( Ga rze t t i , I NSCR . I T . X , V , 2[ 1 985 ] 4 87 ; J . Ma rqua rd t , R öm ische S t aa t sverwa l tung . B d .3 ( 1885 )2
l a nde b e s teh t a us e inande r ü be r lappenden , a kan thu sa r t ig g ezack ten B lä t tern . S i e s i nd d u rch B oh rungen , d i eb i s a uf
3 10 i f . ; J .M . C . T oynbee , D ea th a nd B u r ia l i nt h e R oman
d en R e l ief grund s t oßen , v one inande r g e t renn t , j edoch
Wo r ld ( 1 971) 6 3 f . ) . An d en R o sa l ien w e rden d i e G räbe r
s t e l lenwe ise d u rch Boh r s tege m i te inande rv e rbunden . S t i l
u nd d i ed a rauf s t ehenden Monumen te w äh rend d e r Mona -
u nd T echn ik d er Au sa rbe i tung e r innern a n c l aud ische
t e Ma i , J un i u nd J u l i m i t R osen g eschmück t .
O rnamen tbehand lung ( vg l . h i e r : V4 . S .4 7 ) .
Au sgehend v on 1 000 S es te rzen u nd b e i e i nem Z in sfuß
C a ius Qu in t iu s C a tu l lu s , S ohn d e s C a iu s , a u s d e r T r ibu s
v on 6% s t anden j äh r l ich 6 0 S es terzen , a l so 1 5 D ena re f ü r
F ab ia , h a t i n s e inem T es tamen t b es t imm t , d aß i hm s e lbs t
d i es acr i f ic ia z u rV e rf ügung . D ie S umme r e ich te , f ü re i ne
u nd s e ine r F rau , C orne l ia Magna , T och te r d e s Ma rcu s ,
b e sche idene O pf e rhand lung a u s , w enn man d i e Kos ten
u nd s e inem B ruder , Qu in tu s Qu in t iu s , s ow ie s e inen E l -
f ü rK ränze m i t 3—4D ena ren a n se tz t( G . Manc in i , NSc 7 ,
t e rn C a iu s Qu in t ius S ecundu s u nd An ton ia C a tu l la , d e r
1 953 ,2 4 ,w o a uf e i ne rB a s is d e rP re i s f ü re i nen K ranz m i t
A l ta r a uf ges te l l t w ird . E r s e lbs t w a r D ecu r io i nB resc ia . G regor i ( s . u . ) v er t r i t t e i ne D a t ierung i nd er 1 .H ä lf te d e s
d r e i D ena ren a ngegeben i s t ) . D e r g esam te Ab schn i t t l ä ß t f o lgende S ch lü sse z u : E s g ab e i ne G ese l lschaf td es Ko l le -
1 .J h s . n .C h r .
g ium s d e r S ev ir i ( Ga rze t t i a .0 . 2 48 s p r ich t s i ch f ü r e i ne G e se l lschaf t d e r S ev ir i Augu s ta l is a u s . Vg l . z u s oc iorum
C laud isch .
a uch G . Wa lse r , R öm ische I n sch r if t en Kun s t ( 1988 ) N r .
C IL V 4 460 ; I n scr . I t .X ,V ,1 ,1 64 N r .2 49 ,d o r ta uch ä l te re
6 4 , w o e i ne s oc iorum m iner ar i i e rwähn t w ird ) , i n d eren
L i t . ; G rego r i , B resc ia 1 55 , A , 2 30 , 0 05 , 0 249 .
K a sse man G e ld m i t Z in sgew inn e i nzah len k onn te . Dem z uf o lge k ümmer te s i ch d i ese G e se l lschaf t a uch um ö f f en t l iche
G rabku l tange legenhe i ten
v on
P er sonen ,
d i e
1 89 . Graba l tar d er C lod ia A ch ilea*
w egen f eh lende r E rben o de r N achkommen e i ne g ew is -
HE : O sp i ta le t to b e i B re sc ia , i nd e r K irche S .G iacomo .
g enen T od n i ch t v o rau sse tzen k onn ten . D ie b e t ref f ende
s enhaf t e Au sf i ihrung d e r Ku l thand lungen n ach i h rem e i -
AO : B re sc ia , Museo A rcheo log ico , I nv . L . 4 5
P e r son muß te w ah r sche in l ich n i ch t n o twend igerwe ise
K a lk s te in . H . 13 B r . 7 5 T .4 6 S chaf tB r . 4 6T .2 7
M i tg l ied i m K o l leg ium s e in , s of ern man a nn imm t , d aß
D ( is ) M(an ibus ) C lod iae A c / h i l lee s i ve C y / r y le q uae
g ehen muß — a ndernf a l l s w ä re d i ese r Um s tand a uf d e r
d e r M i tg l ied schaf t d i e B ek le idung e i ne s S ev ira t s v o rau s -
v ix i t /a nn (os )XXV I I I men (ses ) X I /d i aes V I L (uc iu s )
I n sch r if t s i che r v e rze ichne t g ewe sen . ( Zu C o l leg ien u nd
V e t t iu s /U r s in ianus mar i tu s /u xor i i n conpa rab i l i /q u i
i h re Mög l ichke i ten , B egräbn isse z u o rgan s ieren u nd e i n -
d ed i t c o l l (eg io ) V I v i r (o rum ) /s occ io r (um ) H -SN o u te x
g ezah l te B e t räge d af ü r z u v erwenden , s ow ie z u Kos ten
/u su r is a eorum p rofu s ( iones ) a e i t a n p a ren t (a l ibu s ) t an
d e r B e s ta t tungen v g l . : EM . Au sbü t te l , Un ter suchung z u
r o s (a l ibu s ) /q uodann is c e leb ren t .
d en V e re inen i m We s ten d e s r öm i schen R e iches [ 1982 ] 3 0f . ; 6 2 i f . ; 6 9 . )
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t , a uf d e ssen O be r se i te e i ne 1 4
E ine z e i t l iche E ino rdnung a uf s t i l is t i sche rG rund lage e n t -
cm t i ef e , 5 3 x2 9 cm g roße Ö f fnung z u r Aufnahme d e r
f ä l l t . Wegen d e r E rwähnung d e r F orme l D i s Man ibus i s t
A sche e i nge t ief t i s t . Am h in teren R and f i nden s i ch z we i
e i ne E n t s tehung v or d em E nde d es 1 .J h . n . C h r . w en ig
Dübe l löche r , am v orde ren R and e i n w e i te re s . S i e d i en ten
w ah r sche in l ich , G regor i ( s . u . ) h ä l t e i ne D a t ie rung i m 2 .
d er B ef e s t igung d er A l ta rbek rönung .
o der 3 .J h . n .C h r . f ü r mög l ich .
Auf e ine b re i te S ocke l le is te f o lgen z w e i K yma ta . Zwe i Kyma ta , e i ne L e is te u nd e i n w e i te re s K yma , l e i ten v om
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
S chaf t z u r B ek rönung ü be r .
C IL V 4 410 ; I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 4 87 N r . 9 85 , d or t
D er A l ta r schaf t , i s t n u ra n d e rV o rde r se i te d u r ch e i ne L e i -
a uch ä l te re L i t . ; G regor i , B re sc ia 1 97 , A , 3 04 , 0 10 , 0 985 .
s t eu nd e i nK yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd n i ch t r e l ief ier t .
1 90 . Graba l tar d er Min ic ia F or tuna ta*
D e r A l ta r i s t d en Manen d e r C lod ia A ch i l lea , d i e a uch C y ry le g enann t w ird , g ew idme t . B e i C y ry le h ande l t e s
HE : B e i d e rK irche S .P ie t ro d iA zzano , ö s t l ich v on
s i ch um e i n a gnomen ( vg l . d azu K a t . 1 20 ) . S i e wu rde 2 9
B resc ia .
J ahre , 1 Mona te u nd 6 T age a l t . V e t t iu s U r s in ianu s h a t
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , m i t t le re C e l la d es
s e iner u nve rg le ich l ichen F rau d en A l ta r e r r ich ten l a s sen .
K ap i tos I nv . 1 .4 6
E r h a t d e r G ese l lschaf t d e s K o l leg ium s d e r S ev i r i 1 000
K a lk s te in . H . 1 04 B r . 6 6T .5 5 S chaf tB r . 5 0T .3 9 1 46
V ( iva ) f ( ec i t ) /M in ic ia /F or tuna ta /s i b i e t /M in ic iae /
p räg ten K eh le . D e r A l ta r schaf t i s t v on e i ne r L e i s te u nd
T ryphaenae l i b (er tae ) /q uae re r e c e ssav i n unquam n eq p e rde re d e s i mor s i n terven i t /n un c a bu t roque v aco v iv i te /f e l ice s q u i l e g i t is .
e i nem s chma len K yma g e rahm t . D ie e r s ten b e iden Buch s taben d e rI n sch r if te r sche inen a uf d en V orde r se i ten d e rP u lv in i . D er A l ta ri s t d en Manen d e s Qu in tu s S am i l lu s S eve r ianu s g ew idme t . E rw a ri nd i e t r i -
V om A l ta r s i nd S ocke l u nd S chaf tm i t R e s ten d e r B ek rö n ung e r ha l ten .
b u s F ab ia e i nge sch r ieben u nd s t a rb i mA l te r v on 2 2 J ah r en . S e ine E l tern , Qu in tu s S am i l lu s V a ler ianu s u nd V a le -
D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne rb re i ten L e is te u nd z we i s t e i g enden K yma ta . V om o be ren A b sch luß d e s S chaf t s l e i ten
r i a Mag ia , t r e ten a l s S t if t e r a uf . E rwähn t w i rd a uch n och e i n P r imu s , d essen v erwand t schaf t l iche B ez iehungen z u
z we i s t e igende K yma ta z u rB ek rönung ü ber . D a rübe rb i l -
d en S t if t ern j edoch n i ch t z u k l ä ren s i nd .
d en g l a t te P u lv in i m i t e i nem M i t te lak ro te r d en Absch luß .
E in D a t ierung sh inwe is e r g ib t s i ch a u s d e r F o rme l D i s
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d e r V orde r se i te d u rch L e is te u nd
Man ibus : n i ch t v or d em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . G rego r i
K yma g e rahm t . D ie N eben se i ten s i nd m i t d em Z ahne i sen
( s . u . ) s e tz t d en A l ta ri nd a s 2 .J h . n .C h r .
b ea rbe i te t u nd u nge rahm t .
E nde d es 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
M in ic ia F or tuna ta h a t s i ch s e lbs t u nd d e r F re ige la ssenen
I n sc r . I t . X , V , 2( 1985 ) 2 95 N r . 5 24 , d or t a uch ä l te re L i t . ; G regor i , B resc ia 1 66 , A , 2 50 , 0 02 , 0 524 .
M in ic ia T ryphaena d en A l ta r z u L ebze i ten a uf ges te l l t . An laß w a r d e r T od d e rT ryphaena , d en F o r tuna ta b e t rau e r t . S i e f o rder t d i e V o rübe rgehenden , d i e d i eses l e sen , a uf , g l ück l ich z u l e ben .
1 92 . Graba l tar d e s Luc iu sC ornel iu sS ecundu s*
E ine M in ic ia F o r tuna ta t auch t i nB resc ia a uch a l s S t if t e r i ne i ne rB a s is f ü rQ u in tu s M in ic iu s , i h ren S ohn , a uf ( vg l .
HE : D er A l ta r wu rde i nC on t ignaga g efunden , w o e ri m
C IL V 4 443 ) . D iese r w a r q ua t tuor v ir i n B re sc ia . Wenn
A l ta r v on S .Z eno v e rbau t w a r .
b e ide F rauen m i te inande r i d en t i sch s i nd , wü rde d a s f ü r
AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 9 50 ( 67 )
e i ne D a t ie rung d e s A l ta r s v o r d en 2 0e r J ah ren d e s 1 .J h .
K a lk s te in . H . 13 B r . 6 6T .5 7 S chaf t : H . 6 6 B r . 4 6T .3 6
v .C h r . s p rechen , d a d a s Am t d e r Qua t tuorv ir i n ach d e r E rnennung B resc ia s z u r K o lon ie d u rch Augu s tu s 2 7
L (uc io ) C or n e l io / S ecundo / q u i v ix i t a im (o s ) X /
v .C h r . , d u rch d a s Am t d e r Duumv i r i a bge lös t wu rde ( zu d i e sem D a tum v g l . RE 3( 1899 ) 84 s .v .B r ix ia [ Hü lsen ]) .
t e r i n f e l ( ix ) /f i l io d u lc is s im (o ) /q uod s it et u a f a ta /v o -
m (en ses )Vd ( ies ) XX /L (uc iu s ) C or n e l iu s /G lycon /p a l u i ssen t t un ob is /p one re d ebue ra s .
S pä te s 1 .J h . v .C h r .?
( 1985 )4 79 N r . 9 55 , d or ta uch ä l te re L i t . ; G regor i , B resc ia
V om A l ta r h aben s i ch S ocke l u nd S chaf t m i t d en ü be r l e i tenden P rof i len e rha l ten . Auf d e r O be r se i te w e i s t e i n
1 24 , A , 1 76 , 0 14 , 0 955 .
Dübe l loch a uf e i ne s epa ra t g ea rbe i te te B ek rönung h in .
C IL V 4 656 ; v g l . a uch C IL V 4 443 ; I n sc r . I t . X , V , 2
E in 2cm b re i te r um lauf ende r R and i s t g e sonder t g eg lä t t e t . D ie o be ren P rof i le d e rV o rde r se i te s i nd a bgeb rochen .
1 91 . Graba l tar d es Qu in tu s S am ilu s S ever ianu s*
D ie A l ta rba s i s s e tz t s i ch a u s e i ne r b re i ten S t and le i s te u nd
HE : B re sc ia , i nd e rN ähe d e rK i r che S .P ao lo .
s e i ten w e i sen B ea rbe i tung s spu ren m i t d em Z ahne i sen a uf .
z we i K yma ta z u sammen . D e r S chaf ti s t a n d e rV o rde r se i te d u rch L e is te u nd K yma g e rahm t . D ie u nge rahm ten N eben -
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . MR 3 105
D em L uc iu s C or n e l iu s S ecundu s , d e r 1 0 J ah r e , 5Mona te
K a lk s te in . H . 9 0 B r . 8 6 T .7 4
u nd 2 0 T age l e b te , s t if t e te d e r u ng lück l iche V a te r L uc iu s C o rne l iu s G lycon d en A l ta r . D er f o lgende S a tz i s t a n d en S ohn g er ich te tu nd b ek lag td es sen f r ühen T od . E sw i rd d e r
D ( is ) M (an ibu s ) /Q (u in t i ) S am i l l i /Q (u in t i ) f i l ( i i ) F ab ( ia t r ibu ) /S ever ian i q u i v ix i t /a nn (nos ) XX I I d ( ies ) I V / Q (u in tu s ) S am i l lu s V a le r ian (u s ) /e tV a le r ia Mag ia f i l io / p i i ss imo e t [— /— ]u s P r imu s [— ]
Wun sch g eäuße r t , d a s S ch ick sa l ( f a ta ) möge i hn am L e b en g e la ssen h aben , d am i t e rs e ine E l tern h ä t te b eg raben k önnen .
E rha l ten s i nd l ed ig l ich d i e b e iden o be ren D r i t te l d es A l -
G regor i ( s . u . ) n imm t e i ne D a t ierung i m2 .J h . n .C h r . a n .
t a r s . D ie B ek rönung i s t a uf d e rr e ch ten H ä lf te w eggebro -
C IL V 4 582 ; I n scr . I t . X , V , 2( 1984 ) 4 69 N r . 9 43 , d or t
c hen . Auf d er O be r se i te b ef inde t s i ch e i ne 3 5 x2 3 cm
a uch ä l te re L i t . ; G regor i , B resc ia 8 0 , A , 0 88 , 0 55 , 0 943 .
g roße u nd 2 0 cm t i ef e Ö f fnung m i t g rob g ep ick ten S e i t e nwänden . Aufgrund i h re r G röße d i en te s i e w oh l z u r Aufnahme d er A sche . D ie o be ren P rof i le d e rV o rder se i te f eh len .
1 93 . Graba l tar d es Luc iu s Cornel iu s I anuar iu s*
D ie B ek rönung d e s A l ta r s i s t v on P u lv in i , d i e s i ch ü ber e i ne rg e schwungenen L e is te e rheben , g eb i lde t . D ie Übe r -
HE : B resc ia , b e i S .N aza ro eC e lso a u sgeg raben AO : B resc ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . ?
l e i tung z um A l ta r schaf t b es teh t a u s e i ne r s chma len , v o r k ragenden L e is te , e i nem b re i ten K yma u nd e i ner a u sge -
K a lk s te in . H . 1 02 B r . 6 5 T .4 5 S chaf tB r . 5 7T .3 5 1 47
D is Man ib (u s ) /L (uc i ) C o me l i ( i ) /I anua r i /v ix i t a nn (o s ) XV I I /l a na r i c oa tor (e s ) /e t /L (uc i ) C o me l i ( i )P r im ion ( i s )
1 94 . G raba l tar d er Ca iu s P e tron iu s F ron to*
/p a tr is .
HE : B re sc ia , S .G eo rg io
V om A l ta r h aben s i ch d er S ocke l u nd d er S chaf t e r -
K a lk s te in . H . 1 09 B r . 6 6T .6 2 S chaf tB r . 5 7 T .4 4
AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . 1 63 h a l ten . Auf d er l i nken N ebense i te i s t i m o beren D r i t te l e i n g roßes , r ech teck iges Dübe l loch e inge t ief t , w ah r -
Qu in t ia /R e s t i tu ta /C (a io ) P e t ron io F ab ( ia t r ibu ) /F ron to -
s che in l ich i m R ahmen e iner Zwe i tverwendung . E in
n i /V Iv i r (o ) Aug (u s ta l i )B r ix ( iae ) /o b mer i t° /v i ro p i en -
w e i teres , j edoch o r ig inä res Dübe l loch v on 8 x 8 cm
t i ss imo .
f i nde t s i ch a uf d er Obe r se i te u nd i s t m i t d er B ef es t i g ung e iner s epara t a ngebrach ten B ek rönung z u e r -
D e r A l ta r i s t b i s a uf d en o be ren T e i l d e r B ek rönung u nd e i n ige B e s toßungen a n d en v o rk ragenden T e i len g u t e r -
k lären . D er A l ta r socke l b es teh t a u s e iner b re i ten L e is te , e inem Kyma u nd e iner f l achen K eh le . De r A l ta r schaf t i s t u n -
h a l ten . A uf s e ine r O be r se i te i s t d e r ä uße re R and c a . 2 cm um lauf end g eg lä t te t .
g erahm t , d i e Neben se i ten o hne R e l ief s u nd g eg lä t te t .
D ie A l ta rba s i s b e s teh t a u s e i ne r b re i ten S t and le is te , e i -
Ana log z u d en u n teren P rof i len u n ter te i l t s i ch d i e Über le i tung z ur n ich t meh r v orhandenen B ek rönung i n
n em K yma u nd e i ne r f l achen K eh le . E in K yma u nd e i ne v o rk ragende b re i te L e is te s ow ie e i n g e schwungene r b re i t e r E inzug b i lden d en u n ter en T e i l d e r B ek rönung , d e ren
e i ne f l ache K eh le u nd e i n Kyma . D e rA l ta r i s t d en Manen d es L uc ius C orne l iu s I anua r i u s , d er 1 7 J ah re l eb te , s ow ie d en Manen s e ines V a ter s
u r sprüng l iche s Au ssehen a na log z u d en ü b r igen A l tä ren a l s P u lv in i m i t M i t te lak ro te r a ngenommen w e rden k ann .
L uc ius C orne l ius P r im io g ewe ih t . D ie l anar i c oa tores ,
D e r A l ta r schaf t i s t n u r a uf d e r V o rder se i te d u rch L e is te
d i e h ier a l s S t if ter a uf t re ten , s i nd m i t l anares c oac tores
u nd K yma g e rahm t . Auf d e r l i nken N eben se i te i s t e i n
g le ichzu se tzen , wom i t d i e F i lzarbe i ter , a l s H er s te l ler
u r ceu s , a uf d e r r e ch ten e i ne p a tera d a rge s te l l t .
d es Ma ter ia ls g e me in t s i nd ( vg l . : C aesa r b . c . I I 4 4 , 7 f ü r c oac tum ) . I anuar iu s h a t s e inen B eruf o f f en s ich t l ich s eh rf r üh a usgeüb t o der w a ra l s S ohn e ines C o l leg ium s m i tg l iedes e inem s o lchen g le ichges te l l t , s o d aß V er p f l ich tungen s e inem V a ter g egenüber a uch a uf i hn ü ber tragen w erden k onn ten . S e i tdem d e r B eruf e rb l ich w a r , g ehör ten a uch K inder z u d en C o l leg ien , w ie a u s d en M i tg l ieder l is ten h e rvorgeh t , w irk l iches M i tg l ied k onn te man j edoch e r s t n ach E r langung d er Münd ig k e i t w erden ( vg l . : RE I V ( 1900 ) s .v . c o l leg ium 4 47 [ Kornemann ] . Vg l . [ 1982 ] 4 2 ,
d en A l ta r a uf ge s te l l t . F ron to w a r i n d i e t r ibu s F ab ia e i nge sch r ieben u nd b ek le ide te d a s Am t e i nes S ev ir Au g u s ta l is i nB re sc ia . F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r . C IL V 4 463 ; I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 68 N r . 2 53 , d or t a uch ä l te r e L i t . ; G rego r i , B re sc ia 1 41 ,A , 2 11 , 0 05 , 0 045 .
a uch F . M . Ausbü t te l , Un ter su -
c hung z u d en V ere inen i m Wes ten d es r öm ischen R e i c hes
Qu in t ia R e s t i tu ta h a t d em C a iu s P e t ron iu s F ron to , i h rem Mann , a u s D ankba rk e i t f ü r s e ine F ü r so rge i h r g egenübe r
d er i h re Mi tg l ied schaf t z um indes t
1 95 . G raba l tar d er C orne l ia L aod ice*
n ich t a u ssch l ießen möch te ) . Z u ü be r legen i s t i nd i esem
HE : B re sc ia , P iazza d e l la V i t tor ia , J anua r 1 931 .
Z usammenhang j edoch , o b d ie Au sübung d es B eruf es
AO : B re sc ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . ?
t a t säch l ich e ine n o twend ige V orau sse tzung f ü r d i e Auf -
K a lk s te in . H . 9 8 B r . 5 4T .5 4 S chaf tB r . 4 7T .4 0
n ahme i n e in c o l leg ium w a r . E r s t s e i t d em Anf ang d es 3 . J hs . n . C hr . i s t d ie B e t re ibung d es e n tsprechenden
[ D is Man ibu s ] /C o rne l iae L aod ic (ae ) /Gn (aeu s ) C o rne l i -
G ewerbes
u s /H e rac leon e t /C o rne l ia G a lene /p a ren te s /i t em d i s
a l s
n o twend ige
G rundvorausse tzung
d er
M i tg l iedschaf t e ines C o l leg ium s n achzuwe isen . V orher
man ibu s C ome l iae G a lene s ma t r ( is ) .
w a r e ine M i tg l iedschaf t i n meh reren C o l leg ien w oh l mög l ich , w ie a us d en B e s t i mmungen d es Ma rc Au re l
D e r E rha l tung szu s tand d es A l ta re s l ä ß t s i ch a l s f r agmen -
( D ig . XLV I I 2 2 , 1 2 ) h e rvorgeh t , l au t d erer n i emand
t a r isch b e sch re iben . D ie l i nke S e i te i s t i m R ahmen e i ne r
z we i C o l leg ien z ug le ich a ngehören d ü rf e . D ies s e tz t
W iederverw endung a bge sch lagen , s o d aß d i e e r s te B uch -
a uch e ine b eruf sunabhäng ige M i tg l ied schaf t v oraus .
s t aben re ihe d e r I n sch r if t f eh l t . G le ichze i t ig s i nd w oh l
( Vg l . d azu Au sbü t te l 3 5 , d er v on d en t e i lwe ise h ohen
a uch d i e o be ren P rof i le u nd d i e B ek rönung a bgea rbe i te t
M i tg l iederzah len a uf e i ne b eruf sunabhäng ige Z ugehö -
w o rden , w ie a u s d en We rkzeug spu ren h e rvo rgeh t .
r i gke i t s ch l ieß t .)
D e r S ocke l s e tz t s i ch a u s e i ner b re i ten S t and le is te u nd
D e r A l ta r w ird a ufgrund d e r E rwähnung d e r F o rme l D i s
z w e i K yma ta z u sammen . V on d e r B ek rönung h a t s i ch am
Man ibu s k aum v or d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . e n t s tan -
o be ren P rof i l n och e i n K yma e rha l ten .
d en s e in .
D e r A l ta r schaf t i s t a uf a l len d r e i S e i ten u nge rahm t u nd
E nde 1 .J h . n . Ch r . o de r s pä te r
g eg lä t te t .
C IL V 4 505 ; I n scr . I t .X ,V , 1( 1984 ) 1 97 N r . 2 97 ; B re sc ia
D e r A l ta r i s t d en Manen d e r C o rne l ia L aod ice g ewe ih t .
r omana . Ma ter ia l i p e r u n mu seo I ( 1979 ) 1 77 N r . A 10 ;
I h re E l te rn G naeu s C orne l iu s H e rac leon u nd C orne l ia
G regor i , B resc ia 7 8 , A , 0 88 , 0 33 , 0 297 .
G a lene h aben d en A l ta r a uf s te l len l a ssen . D a d i e l e tz ten 1 48
b e iden Z e i len e i n w en ig f l ache r i n d en S t e in g eme iße l t
S en t iae /A lexand r iae /u xor i o p t ( imae ) /C (a iu s ) S en t iu s
s i nd , i s t a nzunehmen , d aß d i ese e r s t n ach d em T ode d e r
O ne s im (u s ) /V I v i r Au (gu s ta l is ) /e ts i b i .
G a lene i n e i nem w e i te ren A rbe i t sgang a ngeb rach t wu r d en . S o e r sche in t C orne l ia G a lene e i nma l a l s S t if te r in
D e rA l ta ri s tm i tS ocke l , S chaf tu nd B ek rönung a u se i nem
u nd s pä te r n och a l s V e r s torbene a uf d e r I n sch r if t . D a d i e E l tern b e ide d a sse lbe n omen t r agen , k ann man i h ren F re i -
B lock g ea rbe i te t . E r w e is t n u r a n d en K an ten l e ich te B e s t oßungen a uf .
g e la s senen s ta tu s v ermu ten .
D ie S ocke lzone b e s teh t a u s e i ne rb re i ten L e is te u nd z we i
E ine D a t ierung a b d em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . i s t w egen
s t e igenden Kyma ta . Ü ber d em S chaf tb i lden z we i f a l len -
d e r We ihung a n d i e Manen w ah r sche in l ich .
d e K yma ta , e i ne s chma le L e is te u nd e i n s ch räger E inzug d i e Ü be r le i tung z u d en g l a t ten P u lv in i m i t M i t te lak ro ter .
E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
Auf f a l lend i s t d i e u n te r sch ied l iche B ea rbe i tungs techn ik ,
I n sc r . I t .X , V , 1( 1984 ) 2 34 N r . 3 81 ; G rego r i , B resc ia 8 2 ,
d i e a m S ocke l , am o be ren Absch luß u nd d en N eben se i ten
A , 0 88 , 0 75 , 0 381 .
d i e Me iße lspu ren d eu t l iche r e rkennen l ä ß t a l s a n d er f e in g eg lä t te ten Obe r f läche d es I n sch r if tenf e ldes . D ie We rk z eug spu ren s che inen h i e r g l e ich sam a l s d ekora t ive s E le men t e i ngese tz t z u s e in .
1 96 . Graba l tar d er T i tu sB ive ius S ever ianu s*
D e r A l ta r schaf t i s t a n d e r V o rder se i te d u rch L e i s te u nd
HE : D e rA l ta r wu rde1889 v or d em Duomo V ecch io i n
K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd m i t d em Z ahne isen
B resc ia a u sgeg raben .
b ea rbe i te t .
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico s e i t 1 969 , I nv . ? Ka lk s te in a u s B o t t ic ino .
C a iu s S en t iu s One s imu s h a t d en A l ta r f i r s i ch u nd s e ine
H . 1 29 B r . 7 9 T .5 6 S chaf tB r . 5 9T .3 6
F rau S en t ia A lexand r ia a uf ges te l l t . O nes imu s w a r S ev i r Augu s ta l i s . D a b e ide d a sse lbe n omen t r agen , i s t f i r s i e
V ( iva ) f ( ec i t ) /B ive ia P r ima /s i b i e tB ive io B a ssano f r a t r i
d e r F r e ige la ssenen s ta tu s i n E rwägung z u z i ehen .
/p ien t iss imo e t /T ( i to )B ive io S eve r iano f r a ( t r i ) /q u iv ix i t
G rego r i ( s . u . ) d a t ie r t d en A l ta ri nd a s 2 .J h . n .C h r .
a nn (o s ) XX I I I I m (en ses ) I I /d i e s XV I I .
C IL V 4 473 ; I n scr . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 75 N r . 2 62 , d or t D e rA l ta ri s tr e la t iv g u te rha l ten . E s f eh l td i er e ch te u n te re
a uch ä l te re L i t . ; G regor i , B resc ia 1 69 , A , 2 61 , 0 07 , 0 262 .
E cke , e ben so s i nd d i e v o rk ragenden T e i le d e r o be ren P ro f i le b es toßen . E ine b re i te S tand le i s te , e i n f a l lende s K yma s ow ie e i ne
1 98 .G raba l tar d e s Luc iu sL audon iu s Herme s*
b re i te K eh le b i lden d en A l ta r socke l . D a s o be re P rof i l Kyma u nd e i ne r L e is te z u sammen u nd l e i te t z u d en f o r -
HE : D e rA l ta r wu rde b e i B re sc ia , a n d e r S t raße n ach C a s tegna to g efunden .
me lhaf t g es ta l te ten P u lv in i ü be r . Auf d e ren V o rde r se i te
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . L . 3 6
s i nd d i e B uch s taben VF e i nge r i tz t . Un te rha lb d e rP u lv in i s i nd Z ahne isen spu ren z u e rkennen .
K a lk s te in . H . 1 26 B r . 7 1 T .5 7 S chaf tB r . 5 7 T .4 2
s e tz t s i ch a us e i ne r b r e i ten K eh le , e i nem s t e igenden
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /L (uc iu s ) L audon iu s /H ermes /V I v i r
D e r S chaf ti s t a uf d e rV o rde r se i te d u rch L e is te u nd K yma g e rahm t , d i e Neben se i ten u ngerahm t u nd g eg lä t te t .
Aug (u s ta l i s ) B r ix ( iae ) /s i b i e t /L audon iae F i rmae /u xor i /L audon iae F i rmu lae /L audon i is P r im i t ivo /Quar t ion i l i b (e r t i s ) e t /e tL (uc io ) N (on io ) D iogen i l o cum d onav i t .
B ive ia P r ima h a t s i ch s e lbs t , B ive ius B assanus u nd T i t u s B ive ius S ever ianus , i h ren b e iden B rüdern , z u L eb z e i ten d en A l ta r a uf s te l len l a ssen . T i tu s l eb te 2 4 J ah re , 3 Mona te u nd 1 7 T age . S e in T od w ird d e r An laß d er Auf s te l lung g ewesen s e in , w oh ingegen a nzunehmen
D e r E rha l tung szu s tand d e s A l ta r s l ä ß t s i ch a l s g u t b e s ch re iben . L ed ig l ich d e r A l ta r schaf t i s t i n d e r M i t te g e b rochen .
i s t , d aß B assanus n och l eb te , d a b e i i hm d i e A l ter san g aben f eh len . G regor i ( s . u . ) h ä l t e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . n .C h r . f a r w ah r sche in l ich . I n sc r . I t .X ,V , 1( 1984 ) 2 19 ,N r . 3 47 ; G regor i , B re sc ia 5 6 ,
D ie A l ta rba s is b es teh t a u s e i nem b re i ten S ocke l u nd z we i K yma ta . D ie B ek rönung s e tz ts i ch a u sz we i Kyma ta , e i ne r v o rk ragenden L e is te s ow ie f o rme lhaf t g es ta l te ten P u lv in i m i t e i nem M i t te lak ro te r z u sammen . Auf d e ren V o rde r se i t es i nd d i e B uch s taben VF e i ngeme iße l t . D ie V o rde r se i te d es A l ta r schaf t e s i s t d u rch L e is te u nd
A , 0 52 , 0 03 , 0 347 .
K yma g e rahm t , d i e N eben se i ten s i nd g eg lä t te t u nd u nge r ahm t . L uc iu sL audon iu sH e rmes h a ts i ch s e lb s tu nd s e ine rF rau ,
1 97 . Graba l tar d er S en t ia A lexandr ia*
L audon ia F i rma s ow ie L audon ia F i rmu la , d i e v ermu t l ich
HE : B re sc ia , S . G iovann i
d i e g eme in same T och te rw a r , d en A l ta r e r r ich te t . H e rme s
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
w a r S ev i r Augu s ta l is i nB re sc ia . Auße rdem e r inne r t e ri n d e r I n sch r if t a n L audon iu s P r im i t ivu s u nd L audon iu s
Ka lk s te in . H . 14 B r . 7 4T .6 3 S chaf tB r . 5 8 T .4 5 1 49
D iogene s g i b t H erme s e i ne G rab s tä t te . D iese l e tz te Z e i le
Qua r t io , s e ine F re ige la s senen . Auch d em L uc iu s N on iu s
D e r E rha l tung szu s tand d e s A l ta r s i s t f r agmen ta r isch z u n ennen . D ie o be ren s e i t l ichen P rof i le f eh len , d abe i i s t
i s t i nu n r ege lmäß igen B uch s taben g eme iße l tu nd s t e ig t i n
n i ch t z u k lä ren , o b e s s i ch um e i ne Aba rbe i tung h ande l t ,
L e ser ich tung n ach o ben a n . D a a uch d a s ET d up l iz ie r t
o der um i nB os se b e la ssenen S t e in . I mu n te ren D r i t te l d e r
e r sche in t , h ande l t e s s i ch h i e r o f f enba r um e i ne s pä te re
l i nken Neben se i te i s t e in h a lbrunde r B lock s t ehenge la s -
E rgänzung v on w en ige r b egab te r H and . A l so e nde te
s en wo rden , d e r c a . 2 0 cm v or s teh t . E r e r inne r t d e r F orm
a uch d i e se I n sch r if t u r sprüng l ich a uf ET , w ie K a t . 1 84 .
n ach a n d i e G raba rea lbeg renzungen , a uf d enen d i e Au s -
2 04 u .2 09 .
maße d es G rabbez irkes , manchma l a uch d i e N amen d e r B es i tze r , a ngegeben w a ren .
F ü r e i ne E n t s tehung i n d e r 1 .H ä lf te d es 2 . J h s . n . C h r . s p r ich t s i ch G regor i ( s .u . ) a u s .
E ine b re i te S tand le is te , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l . D e r o be re Ab sch luß b es teh t a u s K eh le u nd
C IL V 4 436 ; I n sc r . I t .X ,V , 1( 1984 ) 1 50 N r . 2 27 ; G rego r i ,
K yma s ow ie e i ne r e hema ls v o rk ragenden L e i s te .
B re sc ia 1 08 , A , 1 38 , 0 01 , 0 227 .
D e r S chaf t i s t a uf d re i S e i ten v on e i ne r L e i s te u nd e i nem K yma
g e rahm t .
B e ide
s i nd v one inande r d u r ch
e i ne
1 99 . Graba l tar d e s Marcu sI u l iu s Homunc io*
s chma le R i l le g e t renn t .
HE : B o rna to b e i B r e sc ia , d o r t i ne i ne rK i r che a uf gef unden .
Auf d e r l i nken N eben se i te i s t e i ne O pf e rkanne d a rge -
AO : B re sc ia , Mu seo A r cheo log ico , I nv . ?
s t e l l t , r e ch t s e i ne S penden scha le .
K a lk s te in . H . 1 24 B r . 7 9T .6 9 S chaf tB r . 5 8 T .4 6
S ex tu s C aba lac iu sP uden su nd C orne l ia Me l i te h aben s i ch s e lbs t , v or a l lem a ber d em Andenken i h re s S ohne sL uc iu s
M (a rc i ) J u l i Homunc io (n is ) /e t C orne ( l iae ) T er tu l lae /
C aba lac iu s P uden s , d en A l ta r a ufge s te l l t . D ie E l tern d e s
p a ren t ium e tI u l iorum /H om in i s e t Ma rce l l ine /f r a t r ium
V e r s torbenen w a ren v ermu t l ich F re ige la ssene — d i es i s t
p i is s imo ru rn /M(a rcu s ) I u l iu s F ab ( ia t r ibu ) Ma rce l l inu s /
z um indes t a uf g rund d e r f eh lenden F i l ia t ion u nd d e m Ab -
d ecu r io /B r ix ( iae ) e ts i b i e t Me ss iae /P u s innae u xor i /
s e tzen d e r e i genen Namen sgebung v on d e r d es S ohne s
o p t imae .
a nzunehmen . D em Namen d es S ohne s i s tn eben d e rF i l ia t i on a uch d i e t r ibus a ngef üg t .
D e r A l ta r i s t a n K an ten u nd P rof i len b e s toßen . I n d a s
G regor i ( s . u . ) d enk t a n e ine E n t s tehung i m2 .J h . n . Ch r .
G ebä lk d e r V orde r se i te wu rde i m R ahmen e i ne r Zwe i t v erwendung e i ne g roße Ö ff i iung g eboh r t .
C IL V 4 550 ; I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 4 97 N r . 1 004 , d or t a uch ä l tere L i t . ; G regor i , B re sc ia 5 6 , A , 0 56 , 0 01 , 1 004 .
E ine h ohe S t and le is te u nd z we i a uf e inanderf o lgende K y ma ta b i lden d en S ocke l . D ie B ek rönung b es teh t a u s e i ner b re i ten K eh le u nd e i nem K yma m i t v o rk ragende r L e is te . D e r A l ta r schaf t i s t n u r a uf d e r V o rde r se i te d u rch L e is te
2 01 . Graba l tar d e s S ecundus S pur ius S trabo*
u nd K yma g e rahm t .
HE : S a iano
Ma rcu s I u l iu s Ma rce l l inu s h a t s i ch s e lb s tu nd s e ine r F rau
AO : B resc ia , S .G iu l ia . I nv . ?
Me s s ia P u s inna d en A l ta r a uf s te l len l a ssen . Z u a l le re r s t
Ka lk s te in . H . 1 62 B r . 8 9 T .7 3 S chaf t B r . 6 5 T .5 0
g a l t e rj edoch d en Manen s e ine r E l tern , Ma r cu s I u l iu s Homunc io u nd C orne l ia T e r tu l la , s ow ie s e inen G e schw i -
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /S ecundu s S p (u r iu s ) /S t rabo /s i b i e t /
s t ern , I u l iu s Homo u nd I u l ia Ma rce l l ina . B e ide t r ugen a l s
M inac iae T e r t iae /c on iug i o p t im (ae ) e t C (a io ) M inac io
n omen g en t i le e benf a l l s I u l iu s /a . E s e r sche in th i e ri mP lu -
V ege to? /p r imo f i l io p i iss imo [—
r a l v o r d en p raenom ina . D ie Namen e r sche inen b i s a uf d en d e s S t if t e r si mG en i t iv , w a s d i ea bgekü rz te F orme l f u r
D e rA l ta r i s t m i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rönung e rha l ten .
d i s m an ibu s v o rau sse tz t , d i e w oh l a uf d e rV o rde r se i te d e r
Auf d er V orde r se i te d e r g eschwungenen , e i ngezogenen
z u e r gänzenden P u lv in i a ngeb rach t w a r ( vg l . I n sc r . I t .
L e is te s i nd R es te v on E isen s t if t en z u e rk ennen . E in ige
a .0 . N r . 1 000 ) . Ma rce l l inu sw a rd ecur io i nB r ix ia . G rego -
B es toßungen f i nden s i ch a n d en P rof i len u nd K an ten d e s
r i( s .u . ) v er t r i t t e i ne D a t ierung i m2 .J h . n .C h r .
A l ta r s . D ie l e tzen Z e i len d e r I n sch r if t s i nd h eu te v e r r ie -
I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 )4 95 N r . 1 000 ,d or ta uch ä l te re L i t . ;
b en . D ie h i e r g egebene Ab sch r if t f o lg t G a rze t t i , I n scr . I t .
G regor i , B re sc ia 1 00 ,A , 1 26 , 0 09 , 1 000 .
X , V ,2 2 4 99 . E ine b re i te S tand le is te , e i n K yma u nd e i ne f l ache K eh le
2 00 .G raba l tar d e sL uc iu sC aba lac iu sP uden s*
b i lden d en S ocke l d es A l ta r s . E ine f l ache K eh le u nd e i n
HE : I s eo b e i B resc ia
ü ber , v on d e ra u s e i ne g eschwungene , e i ngezogene L e is te
AO : B re sc ia , S .G iu l ia , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 74 B r . 14 T .8 3 S chaf t B r . 1 02 T .7 1
d i e V erb indung z u d en P u lv in i h e r s te l l t . D iese s i nd a uch
K yma l e i ten v om S chaf t z u e i ner v o rk ragenden L e is te
a n d en S e i ten p la s t isch g ea rbe i te t , z e igen j edoch k e ine D ekora t ion . Auf i h re rV orde r se i te s i nd d i e e r s ten B uch s ta -
L (uc io ) C aba lac io /S ex ( t i ) f i l ( io ) F ab ( ia t r ibu ) P uden t i /
b en d e r I n sch r if t e i nger i tz t . E s h a t d en An sche in , a l s o b
S ex ( tu s ) C aba lac iu s /P uden s e t /C orne l ia Me l i te /p a ren t e s e ts i b i .
z w ischen d en P u lv in irundungen e hema ls n och e i nM i t te l a k ro ter v o rhanden g ewe sen w ä re . 1 50
D e r S chaf t i s t l e d ig l ich a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne
L uc iu s C aec i l iu s D iogenes h a t s i ch s e lbs tu nd s e ine rF rau
L e is te u nd e i n K yma g e rahm t .
C aec i l ia A r tem is ia , d i e v i e l le ich t s e ine M i tf re ige la s sene w a r , d en A l ta r a ufges te l l t .
S ecundu s S pu r iu s S t rabo h a t s i ch s e lbs t u nd s e ine r F rau M inac ia T e r t ia u nd s e inem S ohn , C a iu s M inac iu s V ege -
G regor i ( s . u . ) h ä l t e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . n . C h r . f ü r
t u s (? ) , d en A l ta r z u L ebze i ten a uf s te l len l a ssen . D ie Auf -
w ah r sche in l ich .
l ö sung e r f o lg t h i e r n ach e i nem V o r sch lag v on G rego r i
C IL V 4 552 ; I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 )2 20 N r . 3 50 ; G rego r i ,
( s .u . ) , d e r s i ch w iederum a uf d i e R ezen s ion d e s v or le tz -
B resc ia 5 8 , A , 0 59 , 0 06 , 0 350 .
t e n B ande s d e r I n scr ip t iones I t a l iae v on J .Z a jac , E p igra p h ica , 4 9 , 1 987 , 2 99 i f . s t ü tz t . F ü r e i ne D a t ierung i m 2 .. 1 h . n .C h r . s p r ich t s i ch G regor i
2 04 . Graba l tar d e s P ubEm s C ervon iu s Chry seros*
( s .u . ) a u s . C IL V 4 716 ; I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 4 99 N r . 1 007 , d o r t
HE : D e rA l ta r wu rde 1 936 i nB resc ia , 1 2 m s üd l ich d e s
a uch ä l te re L i t . ; G rego r i , B re sc ia 1 22 ,A , 1 75 , 0 01 , 1 007 .
P ronaos d es K ap i to ls , 5 0 cm u n te r d e r E rdobe r f läche a ufgefunden . AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
2 02 .G raba l tar d e s C a iu sB arb iu s S enec io*
Ka lk s te in . H . 8 4 B r . 3 9 T .2 0
HE : B resc ia , „ i n v i co U rago d i Me I la" . AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I n v . ?
D is Man ibu s /P (ub l iu s ) C ervon iu s /C hry se ro s /s i b i e t .
K a lk s te in . H . 5 6 B r . 2T .2 6 S chaf t B r . 3 6 T .2 3 V om A l ta r i s t l e d ig l ich e i n f r agmen ta r isch e rha l tene r V ( ivu s ) f ( ec i t ) /C (a iu s ) B a rb iu s /S enec io /i n f ( ron te )
B lock v o rhanden , s äm t l iche P rof i le s i nd a bgesch lagen .
p (ed e s ) XX /i na g ( ro ) p (ede s ) XV I .
Darübe rh inau s f eh l t d i e o be re r e ch te E cke . De rV e r s torbene h a t s i ch s e lbs t d en A l ta ra uf ge s te l l t .A uch
D e rA l ta r socke l f eh l t , P rof i le u nd K an ten s i nd v e r r ieben .
h i er e nde t d i e I n sch r if t a uf E T , w ie b e i d en A l tä ren K a t .
Auf d e r V o rde r se i te d e s A l ta r s i s t i n f l achem R e l ief e i n
1 84 . 1 98 u .2 09 .
B ogen a ngegeben , u n te r d em d i e I n sch r if t e r sche in t . D ie
Nach G regor i ( s . u . ) i s t d e rA l ta ri m2 .J h . n .C h r . e n t s tan -
S e i ten w e i sen k e ine w e i te ren D a r s te l lungen a uf . E ine
d en .
K eh le , e i ne v ork ragende L e is te u nd e i ne g eschwungene e i ngezogene L e is te l e i ten z u d en f o rme lhaf t g eb i lde ten
I n sc r . I t . X ,V , 2( 1984 ) 2 26 N r . 3 62 . G regor i , B re sc ia 6 7 ,
P u lv in iü be r . Auf d e ren V o rde r se i te s i nd d i eB uch s taben V
A , 0 79 , 0 01 , 0 362 .
Fe i ng rav ie r t . G a iu sB a rb iu s S enec io h a ts i ch s e lbs td en A l ta r —i ne i nem 2 0 x1 6 F uß g roßen A rea l —z u L ebze i ten a ufges te l l t .
2 05 . Graba l tar d e sC a iu sC ornel iu s Habendu s*
N ach G rego r i ( s . u . ) i s t d e r A l ta r a n d e r Wende v om 1 . z um 2 .J h . n .C h r . e n t s tanden .
HE : D e rA l ta r i s t i nB resc ia , i ne i nem P f e i le r a n d e r Nord -Os tecke d es Hof es v on S .F au s t ino v e rbau t .
C IL V 4 546 ; I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 )2 18 N r . 3 45 ; G regor i ,
AO : E bd .
B r esc ia 5 4 ,A , 0 45 , 0 01 , 0 345 .
Ka lk s te in . H . 9 6 B r . 6 0T .6 1
2 03 .G raba l tar d e s Luc iu sC aec i l iu sD iogene s*
XXV /P ica t ia T haeo t /ema ma te re ts i /b i D ( is ) M(an ibu s ) .
C (a io ) C orne l io /H abendo f i l io /p i i s s imo q u iv i /x i ta nno s
HE : D e rA l ta r wu rde i nB resc ia , 1 813 i m s ogenann ten
S ich tba r s i nd l e d ig l ich d i eV o rde r se i te u nd d i e r e ch te N e -
P ra to d e V e scovo a u sgeg raben .
b en se i te d es A l ta r s . D ie E cken u nd d i e o be ren P rof i le s i nd b es toßen u nd z um T e i l a bgea rbe i te t .
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 7 3 B r . 6 9 T .?
E ine b re i te S tand le is te , e i n Wu ls t , K yma u nd e i ne K eh le b i lden d en S ocke l . D e r o be re Absch luß d e sA l ta r s b e s teh t
L (uc iu s ) C aec i l iu s /D iogenes / s i b i e t /C aec i l ( iae )
a us e i ner K eh le , e i nem K yma u nd e i ne r v e rhä l tn ismäß ig
A r tem [ i s iae ] /l i b (er tae ) u [xo r i? ] .
b re i ten , v ork ragenden L e is te , a uf d i e e i n l e ich t g e s chwungene r , e i ngezogene r B lock f o lg t .
D a d a s A l ta if iagmen t h eu te i n e i ne r Wand d e r m i t t leren C e l la d e s K ap i to ls e i nge la ssen i s t , k ann ü be r d e s sen u r -
De r A l ta r schaf t i s t a uf d en s i ch tba ren S e i ten v on L e i s te
s p rüng l iche T ief enau sdehnung n i ch t s g e sag t w e rden .
u nd Kyma g erahm t . B e ide s i nd d u rch e i ne s chma le R i l le v one inande r g e t renn t .
E ine K eh le , e i n K yma u nd e i ne v o rk ragende L e i s te m i t e i ne rg e schwungen , e i ngezogenen L e is te b i lden d en o be -
P ica t ia T haeo tema h a t s i ch s e lbs t u nd i h rem S ohn C a iu s
r en A b sch luß . D ie F ocu s sch ranke i s t d u rch e in a ufge leg -
C orne l iu s H abendu s d en A l ta r a uf ge s te l l t . D e r T od d e s 2 5jäh r igen w i rd d e r An laß d e r S t if l ing g ewesen s e in .
t e s V o lu tenmo t iv v e rz ier t . D e r A l ta r schaf t i s t u nge rahm t . 1 51
Auf fä l l ig i s t d i e S t e l lung v on D is Man ibus am E nde d e r
E in K yma , e i ne h eu te a bge sch lagene L e is te u nd e i n g e -
I n sch r if tu nd d i eT a t sache , d aß d i e Namen ü be rd en j ew e i -
s chwungene r B lock m i t P u lv in i b i lden d i e B ek rönung .
l i gen Z e i len rand h inwegre ichen .
D e rA l ta r w i rd a uf d e rV o rde r se i te v on L e i s te u nd Kyma
F ü re i ne D a t ierung a b d em E nde d es 1 .J h s . n . Ch r . s p r ich t d i e We ihung a n d i e Manen . G rego r i ( s . u . ) g eh tv on e i ne r E n t s tehung i m 2 .o de r 3 .J h . n . Ch r . a u s .
g e rahm t . Qu in tu s Qu in t iu sB r ix ianu sh a ts e ine rF rau u nd s i ch s e lbs t d en A l ta r a ufges te l l t . D ie Wor te N asav ia h ave s t ehen f ü r e i nen G ruß , b zw . e i nen g u ten Wun sch a n N a sav ia . B e i
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 4 581 ; I n set I t . X , V , 2( 1984 ) 2 33 N r . 3 77 , d or t a uch ä l te re L i t . ; G regor i , B resc ia 7 8 , A0 88 , 0 31 , 0 377 .
N a sav ia h ande l t e s s i ch um e i n s i gnum , d a s d em N amen e i ne r P e r son i m L auf e i h re s L eben s h inzugef üg t wu rde ( vg l . I .K a jan to , S oc ie ta s S c ien t ia rum F enn ica . C ommen t a t ione s Humanorum L i t te rarum 4 0 , 1 967 , 6 ; 72 ; b es . 4 2 ) . I n d i e sem Z u sammenhang w äh l t B r ix ianu s w oh l d en K o -
2 06 . G raba l tar d es F irmu sV a ler iu s S a turn inus*
s enamen s e ine rF rau , d i e e ri nd em N ach t rag g rüß t . D enk b a r i s tj edoch a uch d i e z u sä tz l iche B es ta t tung e i ne r F rau d i e ses N amen s .
HE : B resc ia AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
Wegen d e s s i gnum w i rd e i ne E n t s tehung a b d em 2 .J h . n .
K a lk s te in . H . 9 9 B r . 5 7 T .?
C h r . w ah r sche in l ich .
[ V ( ivu s ) ] f ( ec i t ) /F i rmu sV a l (e r iu s ) /S a tu rn in (u s ) /s i b i e t
2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
/C aec i l iae /Macr inae u xor ( i ) /e tf i l iae /V a ler iae S a tu rn i /
C IL V 4 629 ; I n scr . I t .X ,V , 2( 1984 ) 2 52 N r .4 26 ; G rego r i ,
n ae q uae v ix i t a nn (os ) /XV I men s (es ) X.
B resc ia 1 03 , A , 1 29 , 0 15 , 0 426 .
D e rA l ta r i s t h eu te i n e ine r Wand d e r m i t t le ren C e l la d e s K ap i to l s e i nge la ssen . R ahmung u nd P rof i le s i nd b e s t oßen , a uße rdem f eh len T e i le d er B ek rönung . V orne i m S ocke l i s t e i n q uadra t isches Dübe l loch s i ch tba r , d a s v on e i ne r B ef es t igung svor r ich tung s t amm t .
2 08 . G raba l tar d e s Marcu s Min ic iu s S ervan t iu s* HE : D e rA l ta r wu rde i nB re sc ia a n d e rP iazza d e l
E ine b re i te S t and le is te , e in Kyma u nd e i ne K eh le b i lden
Duomo , am F uße d e s T u rme s a u sgegraben .
d en S ocke l . E ine K eh le , e i n K yma u nd e ine s chma le
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico v or d em K ap i to l
v ork ragende L e is te , a uf d i e P u lv in i f o lgen , b i lden d i e
a uf ge s te l l t , I nv . ?
B ek rönung . E s s che in t , d aß zw ischen d en P u lv in i e he -
K a lk s te in . H . 1 75 B r . 1 05 T .8 8 S chaf t B r . 7 7 T .5 9
ma ls e i n M i t te lakro te r v orhanden w a r . Z um inde s t d i eV o rde r se i te d es S chaf t s i s t d u rch e i ne L e i s t e u nd e i n K yma g e rahm t . F i rmu sV a le r iu s S a tu rn inu sh a ts i ch s e lb s tz uL ebze i ten u nd
M (a rcu s ) M in ic iu [ s ] /S e rvan t iu s /Qu in t ia i /Max ima i / u xor i e t /M(a rco ) M in ic io /S ecundo f r a t r i /p i en t iss imo . D e r A l ta r i s t a uf grund v on W i t terung se in f lü s sen v e rwa -
s e ine rF rau , C aec i l ia Mac r ina , s ow ie s e ine rT och te r ,V a le r ia
s chen . An K an ten u nd P rof i len f eh len e i n ige S tücke ,
S a tu rn ina , d en A l ta ra ufges te l l t . D er T od d e rT och te rm i t 1 6
e ben so e i n g röße re s a n d e rV o rde r se i te d e r B ek rönung .
J ah ren w i rd d e r An laß d e r S t ifung g ew e sen s e in .
E ine b r e i te S tand le is te , e i n K yma u nd e i ne K eh le b i lden
G regor i ( s . u . ) d enk t a n e i ne Da t ierung um d i e Wende
d en A l ta r socke l . E in P rof i l i n umgekeh r te r R e ihenf o lge
v om 1 .z um 2 .T h . n . Ch r .
w ie a m S ocke l l e i te tz u e i ne rv o rk ragenden L e i s te m i t g e s chwungene r , e i ngezogene r L e is te u nd P u lv in i m i t M i t -
C IL V 4 605 ;I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 )2 42 N r .4 02 ; G regor i ,
t e lak ro te r ü be r . D ie P u lv in i s i nd f o rme lhaf t g eb i lde t u nd
B re sc ia 1 90 , A , 2 95 , 0 65 , 0 402 .
z e igen k e inen p la s t i schen S chmuck a n d en S e i ten . D ie R ahmung d e s S chaf tes b e s teh t a uf d r e i S e i ten a u s
2 07 . Graba l tar d er I uven t ia P r ima*
L e is te u nd Kyma . B e ide E lemen te s i nd d u rch e i ne R i l le v one inande r g e t renn t .
HE : B resc ia , V i l la S .E uf em ia , i n Zw e i tverwendung v erbau t .
Ma rcu s M in ic iu s S ervan t iu s h a t s e ine r F rau , Qu in t ia Ma -
AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
x ima , u nd s e inem B rude r , Ma rcu s M in ic iu s S ecundu s ,
K a lk s te in . H . 7 0 B r . 5 4 T .?
d en A l ta r a ufges te l l t .
D ( is ) M(an ibu s ) I uven t iae /P r imae /Q (u in tu s ) Qu in t iu s / B r ix ianu s u xo r i /k a r iss imae e ts i b i /Na sav ia h ave .
F ü r e i ne D a t ie rung i m 2 .J h . n .C h r . s pr ich t s i ch G rego r i ( s . u . ) a u s , d em w ide r sp rechen j edoch d i e a i -Endungen i m D a t iv d es N amen s d e rF rau , d i e i nc l aud ische Z e i t w e isen ( vg l . E . Meye r , E inf üh rung i n d i e l a te in ische E p igraph ik
D e rA l ta r i s t i n e i ne Wand d e r m i t t le ren C e l la d e s K ap i -
[ 1 983 ] 2 8 ) .
t o ls e i nge la ssen . E rha l ten i s t n ahezu d e r g esam te S chaf t
C laud i sch
m i t T e i len d e r P u lv in ibek rönung . 1 52
C IL V 4 655 ; I n scr . I t .X ,V , 2( 1984 )2 65 N r .4 58 ; G regor i ,
G rego r i ( s .u . ) s pr ich t s i ch f i re i ne D a t ie rung am E nde d es
B resc ia 1 23 , A , 1 76 , 0 12 , 0 458 .
1 .o de rz u B eg inn d e s 2 .J h . n .C h r . a u s . C IL V 4 614 ; I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 2 47 N r . 4 14 , d or t a uch ä l te r L i t . ; G rego r i , B resc ia 9 8 , A , 1 24 , 0 12 , 0 414 .
2 09 . Graba l tar d e s Luc iu sC ornel iu sA s ia t icu s* HE : B resc ia , P iazza d e l la V i t tor ia , i nd e rN ähe d e r K i rche S . Aga tä .
2 11 .G raba l tar d er Non ia S ab ina*
AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 22 B r . 7 4 T .6 0 S chaf tB r . 5 7T .4 0
HE : D e rA l ta r wu rde i nd e r K i rche v on L og ra to , b e i
L (uc io ) C orne l io /A s ia t ico /C (a iu s ) P lad ic iu s /Z o t icu s /
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ?
V I v i r Aug (u s ta l is ) p a te r i n [f (e l ic i ) f ( i l io ) ] /d u lc is s imo e t
K a lk s te in . H . 1 24 B r . 6 5 T .5 8 S chaf tB r . 4 6T .3 9
B re sc ia g efunden .
s i b i e t /C (a io ) P lad ic ( io ) Augen (do ) /f i l io e tC orne l ( iae ) B r ix ian (ae ) /u xor i e t .
D ( i s ) M (an ibu s ) /Non iae /S ab inae /E paph ra e t /B a s i la e u s /ma th /k a r is s ima [e ] .
D e r A l ta r schaf t i s t i m u n teren D r i t te l g eb rochen . An d e r B ruch s te l le f eh len k l e inere F ragmen te . E r i s t s on s t g u t
D ie r e ch te H ä lf t e d e s A l ta r socke ls f eh l t , k l e ine re S tücke
e rha l ten .
s i nd a n d en K an ten u nd d e r B ek rönung a bgebrochen .
E ine h ohe S tand le is te , e i n Kyma u nd e i ne s chma le K eh le b i lden d en S ocke l . O ben w iederho len s i ch d i e P rof i le i n umgekehr ter R e ihenf o lge .
S ocke l , S chaf t u nd B ek rönung d e s A l ta r s b e s tehen a u s e i nem B lock . E ine h ohe S t and le i s te m i t K yma u nd e iner
E ine s chma le , v o rk ragende
K eh le b i lde t d en S ocke l . D ie Übe r le i tung v om S chaf tz u r
L e is te , a uf d i e e i ne g eschwungene , e i ngezogene L e is te
f o rme lhaf t a nge leg ten P u lv in ibek rönung w i rd v on e i ner
f o lg t , b i lde t m i t d en f o rme lhaf t a u sgef i ih r ten P u lv in i m i t
K eh le u nd e i nem w e i te ren K yma g eb i lde t . E s f o lgen e i ne s chma le v o rk ragende L e i s te u nd e i ne w e i te re g e schwun -
M i t te lak ro te r d en o be ren Absch luß . D e r A l ta r schaf t i s t d u rch L e is te u nd K yma a uf d re i S e i ten g e rahm t .
g ene , e i ngezogene L e i s te .
C a iu s P lad ic iu s Z o t icu s , d e r d a s Am t e i nes S ev i r Augu s t -
D e r S chaf t i s t n u r a n d e r V o rde r se i te m i t e i ne r b re i ten
a l i s b ek le ide te , h a t s e inen S öhnen , C a iu s P lad ic iu s Au -
L e is te u nd e i nem K yma g e rahm t .
g endu su nd L uc iu sC orne l iu sA s ia t icu su nd s e ine rF rau z u A s ia t icu s w a r w oh l d er An laß d e r S t if tung . S e in Name
E paph ra u nd B a s i laeu s h aben i h re r Mu t te r d en A l ta r a uf g es te l l t . D a s Weg la ssen d e r n om ina g en t i l ia b e i d en K in -
l ä ß t n i ch t a uf e i ne v erwand schaf t l iche B ez iehung z w i -
d ern k önn te e i n H inw e i s a uf n i ch t leg i t ime G ebu r t s e in .
L ebze i ten d en A l ta r e r r ich te t . D e r T od d e s L . C orne l iu s
s chen V a te r u nd S ohn s ch l ießen ; d a e ra be r a u sd rück l ich
Wegen d e r We ihung a nd i e Manen i s te i ne E n t s tehung v or d em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . u nwah r sche in l ich .
a l s S ohn b eze ichne t w i rd , w a r e r mög l iche rwe ise v o r d e r F re i la ssung d es V a te r su nd d am i tv o r d e rH e i ra t smög l ich -
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
k e i t d e r E l tern g ebo ren . Auch d i ese I n sch r if t e nde t , w ie s chon Ka t . 1 84 . 1 98 u .2 04 a uf ET .
C IL V 4 66 ; I n scr . I t .X ,V , 2( 1984 )4 82 N r . 9 54 ; G regor i , B re sc ia 1 32 , A , 1 90 , 0 25 , 0 974 .
E ine D a t ierung i m2 .J h . n . Ch r . n imm t G regor i ( s . u . ) a n . I n sc r . I t .X , V4 , 1 60 N r . 2 43 ; G e rgo r i , B re sc ia 7 6 ,A , 0 88 , 0 12 , 0 243 .
2 12 . Graba l tar d e s Luc ius C ael iu sA rr ianu s* HE : B re sc ia , S .G iu l ia
2 10 . Graba l tar d er Hos t i l ia Thal ia*
AO : V e rona , Mu seo Maf f e iano . ( D ie se Angabe g eh t a uf d i e I nf o rma t ion v on G a rze t t i i nd en I n sc r . I t .z u rück .
HE : B resc ia i m G a r ten d es K los te r s S .P ao lo .
D e rA l ta rk onn te d o r tj edoch n i ch t l o ka l i s ie r t w e rden , I n v . ?
AO : B re sc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . n .v . K a lk s te in . H . 9 2 B r . 7 3 T .5 3
K a lk s te in . H . 9 0 B r . 5 7 T .4 5 S chaf tB r . 4 5 T .3 0
[ H ]o s t i l ia / T ha l ia / s i b i e t /P ie ro c on tube rna l i /e t V e ian ia [e ] .
D ( is ) M (an ibu s ) /L (uc i ) C ae l iA r r ian i /med ico l e g ion is / II t a l ic (ae ) q u i v ix ( i t ) a im (os ) /XXXX IX m en se s V I I / S c r ibon ia F au s t ina /c o iug i k a r is s imo .
D e rA l ta r i s t n u r f r agmen ta r isch e rha l ten .
D e r A l ta r i s t g u t e r ha l ten . D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne r
E rkennba r i s t n och d i e a u s L e is te u nd K yma b e s tehende
h ohen L e is te u nd e i nem b re i ten K yma , d a s m i t e i ne rw e i -
R ahmung d e r V orde r se i te u nd R e s te e i ne r P u lv in ibek rö -
t e ren L e is te z um S chaf t ü be r le i te t . E ine s chma le L e is te
n ung . D ie Neben se i ten w a ren of en s ich t l ich u nge rahm t
u nd e i n b r e i te s v o rk ragende s K yma b i lden d en u n teren
u nd o hne D eko r .
T e i l d e r B ek rönung , d i e m i t e i ne r d achf ö rm igen K on s t ruk t ion a bsch l ieß t .
H os t i l ia T ha l ia h a t s i ch s e lbs tu nd i h rem L eben sgef ähr ten P i eru su nd V e ian ia , d i e v ie l le ich ti h r eT och te ri s t , d en A l t a r a uf ges te l l t .
D e r S chaf t i s t a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne L e i s te u nd e i n K yma g e rahm t ; b e ide s i nd d u r ch e i ne s chma le R i l le 1 53
v one inande r g e t renn t . D ie u nge rahm ten N eben se i ten z e i -
E rha l ten i s tn u rd e rA l tar schaf t , a uf d es sen O ber se i te s i ch
g en k e ine R e l ief s .
e i n g roße s v i e reck iges , f l aches L och z u rE in la ssung e i nes P f lock s b ef inde t , d e r u r sp rüng l ich m i t d e r B ek rönung
S c r ibon ia F au s t ina h a t d en Manen i h re s Manne s , L uc iu s C ae l iu sA r r ianu s , d en A l ta rg ew idme t .A r r ianu sw a rA rz ti n d e r l e g io I I t a l ica u nd wu rde 4 9 J ah re a l t . Aufg rund d er
v e rbunden w a r . E in R ad iu s v on e twa 1 0 cm w e is t e i ne l e ich te E in t ief ung d er Oberf läche a uf .
I n sch r if ti s te i ne E n t s tehung e r s t a b d em l e tz ten D r i t te l d es
E ine b re i te L e i s te d i en ta l s S tand f läche f ü rv i e rk anne l ie r -
2 .J h s . n .C h r . a nzunehmen ( s . h i e r : V I .4 . S .5 6 ) .
t e S äu len , d i e d i e E ckpunk te d es A l ta r s b i lden . An d en K ap i te l len s i nd G ir landen a ufgehäng t , d e ren Au sa rbe i -
N ach 1 65 n .C h r . C IL V 4 367 ; I n scr . I t . X , V , 1( 1984 ) N r . 1 56 , d or t a uch ä l te re L i t ; G regor i , B resc ia 6 0 , A , 0 60 , 0 01 , 0 156 .
t u ng a n d re i S e i ten d es A l ta r s ü be re in s t imm t . S i e b es teh t a u s g roßf läch ig a nge leg ten F rüch ten u nd B lä t tern . Zw e i d u rch R ief e ln a ufge locke r te B ände r r e ichen s e i t l ich d e r G i r landen mäanderf örnüg h e rab . Zwe i w e i te re v e r lauf en w aage rech t o be rha lb d e r G i r lande . D ie Auf f a ssung d e r G i r landenkomponen ten e rmög l ichen e i ne D a t ierung a uf
2 12a . Graba l tar d e s Marcu s L iv iu s A r tem idorus*
s t i l is t ische r E bene ( vg l . h i e r : V4 . S .4 7 ) . T i tu s Qu inc t iu s D aphnus , F re ige la ssene r d e s T i tu s , h a t i n
HE : R ezza to b e i B resc ia
s e inem T e s tamen t d i e Auf s te l lung d es A l ta r sb e s t imm t . E r
AO : Man tua , P a lazzo Duca le , I nv . 1 2 .143
w a r S ev i r Augu s ta l is .
K a lk s te in . H . 1 41 B r . 7 2 T .5 8
N e ron isch — f r üh f lav isch o de r s pä te r .
M(a rcu s ) L iv iu s /A r tem ido r (u s ) /s i b i e t /M (a rco )L iv io /
C IL V 4 461 ; I n set I t . X , V , 1( 1984 ) 1 65 N r . 2 50 , d or t
A em i l iano f ( i l io ) [ e t ] /L iv iae A thenaed i u xo r .
a uch ä l te re L i t ; G regor i , B resc ia 1 55 , A , 2 30 , 0 06 , 0 250 .
D e r a u s e i nem B lock m i t S ocke l u nd B ek rönung g ea rbe i t e te A l ta r i s t a n d en K an ten b e s toßen . D ie o be ren P rof i le s ow ie d i e r e ch te u n te re E ck e s i nd z er s tö r t b zw . v e r lo ren g egangen . B e ide N eben se i ten w e i sen e i ne n i schenf örm i g e Aba rbe i tung a uf , d i e i nd i e S ocke lp rof i le e i ng re if t . S ie wu rden v e rmu t l ich i m R ahmen e i ne r Zwe i tverwendung a ngeb rach t .
2 14 . Graba l tar d er Corne l ia Eu tych i s* HE : Unbekann t AO : B resc ia , Mu seo A rcheo log ico , I nv . ? K a lk s te in . H . 6 7 B r . 4 0 T .? D ( is ) M(an ibu s ) /C orne l iae /E u tych id is /M (a rcu s ) C o r -
D e r S ocke l b es teh t a u s e i ne r S t and le is te , e i nem K yma
n e l iu s /E u tyches e t /C orne l ia Mode r (a ta ) /f i l iae q uae
u nd e i ne r K eh le . E ine e hema ls a u s ladende P rof i labf o lge
v ix i t /a nn (um ) Im (en se s ) Vd i es X I .
l e i te t z u r B ek rönung ü be r , d i e a u s f o rme lhaf t g e s ta l te ten P u lv in i m i t a uf ragendem M i t te lak ro te r b e s teh t .
D ie V orde r se i te d e sA l ta r s m i t S ocke l , S chaf tu nd B ek rö n ung s i nd e rha l ten . D a d er A l ta rh eu te i ne i ne r Wand d e r
D e r A l ta r schaf t i s t l e d ig l ich a uf d er V o rde r se i te d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g e rahm t .
m i t t le ren C e l la d e s Kap i to ls e ingemaue r t i s t , k ann ü be r s e ine u r sprüng l iche T ief enau sdehnung k e ine Angabe g e -
D ie N eben se i ten s i nd b i s a uf d i e e rwähn ten Aba rbe i tun g en s o rgf ä l t ig g eg lä t te t .
m ach t w eden . E r i s t am S ocke l u nd d en ä uße ren K an ten b e s toßen . V orne a uf d er Übe r le i tung z u d en P u lv in i s i nd r e ch t su nd l i nk s Dübe l löche r , z .T .m i tR e s ten v on Me ta l l -
Ma rcu s L iv iu s A r tem idoru s h a t s e inem S ohn , Ma rcu s
s t if t en , e rha l ten .
L iv iu s A em i l ianu s , u nd s e ine r F rau , L iv ia A thenae s , s o w ie s i ch s e lb s t d en A l ta r a uf ge s te l l t . D a Mann u nd F rau d a sse lbe G en t i lnomen u nd z udem g r iech isch g ep räg te
D e r A l ta r socke l b e s teh t a u s e i ne r f l achen S t and le i s te u nd e i nem K yma ; e i n b re i te s Kyma u nd e i ne g e schwungene , e i ngezogene L e i s te l e i ten z u d en P u lv in i ü be r , d i e f o rme l -
c ognom ina t r agen , i s t d e r F re ige la s senen s ta tu s f ü r b e ide
h af t g e s ta l te t s i nd . Auf i h re r V o rde r se i te s i nd d i e e r s ten
a nzunehmen , w oh ingegen d e r g eme in same S ohn b e re i t s
B uch s taben d e r I n sch r if t a ngeb rach t . D e r A l ta r schaf t i s t ,
f r e i g ebo ren i s t .
s ow e i t e rkennba r , a uf d re i S e i ten g eg lä t te t u nd u nge rahm t .
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
Ma rcu s C orne l iu s E u tyches u nd C o rne l ia Mode ra ta h a b en d en Manen i h rer i m K le ink inda l te r v e r s torbenen T och te r C orne l ia E u tych is d en A l ta r a uf s te l len l a s sen . D a
2 13 . Graba l tar d es T i tus Qu inc t iu s Daphnus*
d i e E l tern d a s g l e iche n omen t r agen , i s t z u ü be r legen , o b s i e l i be r t ine r H e rk unf t w a ren .
HE : B resc ia , V ia S .C osmo AO : B re sc ia , Mu seo A r cheo log ico , m i t t le re C e l la d es
F ü re i ne D a t ie rung a b d em E nde d es 1 .J h s . n .C h r . s p r ich t
K ap i to ls , I nv . MR 2 947
d i e E rwähnung d e r F orme l D is Man ibus .
K a lk s te in . H . 14 B r . 8 4T .5 8
E nde d es 1J h s . n .C h r . o de r s pä te r .
T ( i tu s ) Qu inc t iu s /T ( i t i ) 1 ( iber tu s ) D aphnu s /V I v i r
I n set I t .X ,V , 2( 1984 ) 4 80 N r . 9 83 , d or t a uch ä l te re L i t . ; G rego r i , B resc ia 8 2 , A , 0 88 , 0 72 , 0 983 .
Aug (u s ta l i s ) t ( e s tamen to ) g ie r i ) i ( u ss i t ) . 1 54
RE G IO X I ( TR AN S PADANA )
a ngenommen w e rden ( vg l . : K . P aa sch A lma r , I n scr ip t io n es L a t inae [ 1990 ] 3 86 ) . 2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
Med io lanum
C IL V 5 929 ;A . S a r tor i , Gu ida a l la s ez ione e p ig raf ica d e l l er a cco l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 9 4 , C1 0 .
2 15 . G raba l tar d er Marcu s Ma tu t in iu s Max imu s*
2 16 .G raba l tar d e sP ion t iu sC r e scen sU r s inu s*
HE : D e rA l ta r wu rde 1 866 b e i A u sgrabungsa rbe i ten i n
HE : D e rA l ta r wu rde 1 894 i n Ma i land z u sammen
Ma i land , i nd en F undamen ten d e s H au se s d e r F am i l ie
m i t K a t . 2 17 z w ischen d e rV ia S .G iro lamo u nd V ia
M i le s i a uf d e rV ia O r so g efunden .
Magen ta a ufgefunden .
AO : Ma i land , P a lazzo S f orze sco , I n v . A .09 .6758
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rzesco , I nv . A .0 .9 .11030
Marmo r . H . 1 06 B r . 4 3 T .4 0 S chaf t B r . 3 4T .3 2
S er izzo . H . 1 74 B r . 7 5 T .5 7 S chaf tB r . 6 1 T .4 4
D ( is ) M (an ibu s ) /p e rpe tuae /s e cu r i ta t i /M(a rco ) Ma tu t i n io Max im (o ) /n ego t ia tor i s aga r io /c i v i Med ioma t r ico / p (onendum ) c (u raverun t ) /M (a r cu s ) Ma tu t in iu s /Ma rcu s
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /P ion t iu s /C re scen s U r s inu s /V I v i r i un ( io r ) /s i b i e ts u is /i nf r (on te ) p (ede s ) X /i na g ( rum ) p (ede s ) X .
f r a te r /e tC (a iu s ) S anc t in iu s S anc [ . . ]— . D e rA l ta ri s t m i t S ocke l u nd B ek rönung a u s e i nem B lock
D e r E rha l tung szu s tand d es A l ta r s l ä ß t s i ch a l s g u t b e -
g ea rbe i te t u nd b i s a uf e i n ige B es toßungen g u t e rha l ten .
z e ichnen . Auf d e r Obe r se i te i s t d e r S t e in i mv o rde ren T e i l
D ie r e ch te N eben se i te i s t i m u n te ren B e re ich , i m Z uge
c a . 1cm meh r a bgea rbe i te t , s o d aß e i ne k l e ine S tuf e e n t -
e i ne r Zwe i tverwendung , v orne u nd h in ten r e ch tw ink l ig
s t eh t .
a bgea rbe i te t . Auf d e r O be r se i te h a t s i ch e ine u n rege lmä -
D ie A l ta rba s is b es teh t a u s e ine r b re i ten L e is te , e i nem
ß ig g eb rochene E in t iefung , d i e u r sprüng l ich v on e i nem
K yma u nd e i nem Absa tz , a uf d en d e r u nge rahm te S chaf t
Dübe l loch h e rrüh r t , e r ha l ten . E in w e i te res Dübe l loch b e -
f o lg t . D arübe r l e i ten K yma u nd L e is te z u d en f o rme lhaf t
f i nde t s i ch — v om B e t rach te r a u s g e sehen — h in ten l i nk s
g ea rbe i te ten P u lv in i ü be r . D ie P rof i le s i nd um lauf end
a uf d e r O be r se i te . U n te r d en P u lv in i d er N eben se i ten i s t
a u sgea rbe i te t . D ie Neben se i ten s i nd u nve rz ier t .
e i n c a . 4 cm b re i te r R and m i t d em S p i tzme iße l a uf ge r auh t . E ine n ach t räg l ich a ngeb rach te K lamme r h a t S pu -
P ion t iu s C re scen s U r s inu s h a t s i ch s e lbs t u nd d en S e inen
r en a uf d e r R ück se i te h in te r la s sen .
d en A l ta rz uL ebze i ten e r r ich te t . E rb eze ichne t s i ch s e lbs t a l s e i n S ev ir J un ior . D ieses Am t k onn te e ri m A l te r z w i -
D e rA l ta r socke l b e s teh t a u s e i ne rb re i ten S tand f läche , e i -
s chen 1 7 u nd 4 6 J ah ren b ek le iden ( vg l . h i e rK a t . 2 08 , w o
n em Wu ls t u nd e i nem K yma . Ü be r d em u nge rahm ten
e benf a l l s e in I nhabe r d i eses Am te s e rwähn t w i rd ) .
S chaf t f o lg t w iederum e i n K yma u nd e ine L e is te . D ie
D a sA rea l , a uf d em d er A l ta rs t and , w a r 1 0 x1 0F uß g roß .
B ek rönung i s t a uf A l ta r schaf tb re i te e i ngezogen u nd m i t P u lv in i g e schmück t . S i e e rwach sen a u s e i ne r F ocu s -
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
s ch ranke u nd s i nd a uf d e rV o rde r se i te m i t k onzen t r i schen K re i sen g ef t i l l t u nd a n d en S e i ten f o rme lhaf t a u sgea rbe i -
C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901)
t e t , z wa r e i ngezogen , a be r n i ch t d u rch e i ne K o rde l o der
N r . 1 04 ; EB a rnabe i , NSc 1 894 , 1 58 ; A . S a r tor i , Gu ida
e i n B and z u sammengeha l ten . D ie l i nke Neben se i te z e ig t
a l la s e z ione e p igraf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d i
e i nen g u t tu s , z um Au sschenken g ene ig t , d i e r e ch te N e -
M i lano ( 1994 ) 1 30 , F 18 .
b ense i te e i ne p a tera . D en A l ta r h aben Ma r cu s Ma tu t in iu s Ma rcu s u nd C a iu s
2 17 . Graba l tar d e s C a lm V a ler iu s F abr ic iu s*
S anc t in iu s , d e r F reund o de r v i e l le ich t d e r G e schäf t s te i l h abe r , d em B rude r d e s Ma r cu s , n äm l ich Ma rcu s Ma tu t i -
HE : D e rA l ta r wu rde 1 894 i n Ma i land , a n d e r K reuzung
n iu s Max imu s , a uf ge s te l l t . Ma tu t in iu s Max imu s w a rF u t -
v on V ia S . G i ro lamo , V ia Magen ta u nd V ia C a rducc i b e i
t e rhänd le r u nd B ü rge r v on Med ioma t r icu s , e r s t amm te
Au sgrabungen g efunden .
d emnach a u s B e lg ien . E r h a t i n s e inem T e s tamen t d i e
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rzesco , I nv . A .0 .9 .11060
Auf s te l lung d e s A l ta r s g ewün sch t .
S er izzo . H . 1 30 B r . 8 2 T .6 0
D iese I n sch r if tk ann a l s e i n B e i sp ie l f ü r d i e Anwe senhe i t f r emde r K au f leu te i n O be r i ta l ien d i enen u nd w e i s t a uf d en R e ich tum d e r R eg ion h in . I n d en Namen i s t d eu t l ich d a s B emühen a bzu le sen , s i ch r öm ische r Namen sgebung a nzupa ssen . E ine r t r äg t d en N amen Ma rcu s a l s p raeno m en u nd a l s c ognomen , b e im F reund b zw . T e i lhabe r w ie d e rho l t d a s c ognomen T e i le d e s n omen g en t i le .
V ( ivu s )f ( ec i t ) /C (a iu s )V a ler iu s /F abr ic iu ss i b i e t /C (a io ) V a le r io Ma sc io f ( i l io ) /e tV a ler iae P r im igen iae /e tV a le r i ae P r imu lae f ( i l ia ) /e tK an inae T hyme le /e tP (ub l io ) F u lv io Macr ino / e t P (ub l io ) F u lv io F es to /e t A c i l iae Man sue tae f ( i l iae ) /i n f r (on te ) p (edes ) XX /i n [ a g ( rum ) p (ede s ) —] .
D e r F orme l p erpe tuae s ecur i ta t i e n t sp rechend , k ann d i e E n ts tehung sze i t d e sA l ta r s a b d e rM i t te d es 2 .J h s . n .C h r .
D e r a u s e i nem B lock g ea rbe i te te A l ta r i s t b i s a uf w en ige B es toßungen g u t e rha l ten . E s f eh l t e i n S tück d e r r e ch ten 1 55
u n te ren P rof i l ierung . D ie Obe r se i te i s t m i t d em S t iche i -
A . d e Ma rch i , Imonumen t i e p ig raf ic i m i lanes i d e l l ' a n t i -
s en b ea rbe i te t .
c h i tä c l a ss ica ( 1895 ) 1 64 .
V om S ocke l l e i ten L e is te u nd K yma z um u nge rahm ten A l t a r schaf tü be r . E in K yma u nd e i ne w e i te re L e i s te v e rb inden d en S chaf tm i t d e rB ek rönung , d i e a u s f o rme lhaf tg eb i lde t e n P u lv in i b e s teh t . D ie P rof i le wa rden a l lse i t ig a nge leg t , s i nd a n d e r R ück se i te j edoch f l ache r a u sgea rbe i te t .
2 19 . Graba l tar d es Luc iu sA t i l ius I ngenuu s* HE : Ma i land , s t amm t a u s d e r S amm lung d e r F am i l ie A rch in to , d i e s i ch h aup t säch l ich i m 1 6 . u nd 1 7 . J h . m i t
Au s d e rI n sch r if tg eh t h ervo r , d aß C a ius V a ler iu s F abr ic i u s s i ch s e lbs t u nd s e inem S ohn , C a iu s V a le r iu s Ma sc iu s , s ow ie V a le r ia P r im igen ia u nd V a ler ia P r imu la , s e inen b e i d en T öch te rn , d en A l ta r z u L ebze i ten h a t a uf s te l len l a s s en . Auße rdem w e rden n och K an ina T hy rne le , P ub l iu s F u lv iu s Macr inu su nd P ub l iu sF u lv iu s F es tu s s ow ie A c i l ia Man sue ta , d i e h i e r a l s T och te r b eze ichne t w i rd , g enann t . I n w e lche rB ez iehung d i e z u le tz tgenann ten d re i P e r sonen z um S t if t e rd es A l ta r s s t anden , i s tn i ch tz ue rm i t te ln .V ie l l e ich th ande l te ss i ch um F reunde o der B ekann te . D ie b e i d en P ub l i i w a ren mög l icherw e ise B rüder . D ie l e tz te Z e i le d er I n sch r if t i s t s i che r l ich s pä te r g rav ier t worden . Mög l i c herwe ise g i l t d i es a uch f ü r d i e z we i t - u nd d r i t t le tz te Z e i l e , d a d e r B uch s tabenduk tu s v on d em d er o be ren Z e i len d eu t l ich v e r sch ieden i s t . D as G raba rea l , a uf d em d e rA l ta r g es tanden h a t , e r s t reck te s i ch ü be r2 0 F uß i nd e rv o rderen B re i te u nd e i ne u nbekann te Anzah l v on F uß i nd e rT ief e .
An t iken b e schäf t ig ten . AO : Ma i land , P a lazzo S f o rze sco , I nv . A .0 .911048 Ma rmor . H .120 B r . 6 0T .5 8 S chaf tB r . 4 9 T .3 8 D ( i s ) [ M ]an ( ibu s ) L (uc i )A [ t ] i l i /I n [g ]enu i /e tT [u t ] i l iae / V a ler iaes / L (uc iu s ) A t i l [ iu s V a ] ler iu s /p a ren t ( ibu s ) [ p i ]e n t iss ( im is ) . D e re rha l tene T e i l d e sA l ta r s i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i t e t , a uf d em d i e n i ch t meh r e r ha l tene B ek rönung a nge s e tz t w a r . E r wu rde i m R ahmen e i ne rW iede rverw endung i nd e rM i t te d u rchge schn i t ten . G le ichze i t ig wu rde d i e l i n k eN eben se i te g eg lä t te tu nd m i t e i ne rn euen I n sch r if tv e r s ehen . Auf d e r O be r se i te i s t n och d e r R e s t e i ne r q ue r r e ch teck igen E in t iefung z u e r kennen , r e ch t s u nd l i nk s d avon b ef inde t s i ch j e e in k l e ine s Dübe l loch . E ine s chma le S t and le is te , e i n Wu l s tu nd e i nb re i te s K yma b i lden d en S ocke l d e s A l ta r s , ü be r d em s i ch d e r A l ta r -
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l tspunk te v o r .
s chaf t e rheb t . E ri s t a uf d re i S e i ten d u rch e i ne L e is te u nd
C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901)
e i n K yma g e rahm t . D ie l i nke N eben se i te b ef inde t s i ch
N r . 2 26 ; F .B a rnabe i , NSc 1 894 , 1 59 ;A . S ar to r i , G u ida a l la
n och i mO r ig ina lzu s tand , d .h .d a s B i ldf e ld i s tn u rw en ige
s e z ione e p ig raf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d iM i lano
Z en t ime te r am R and g eg lä t te t u nd a n d e r H aup t f läche i n
( 1994 ) 1 29 , F 17 , d e r Ma sc lo a n s te l le v on Ma sc io l i e s t .
B osse g e la ssen . Auf f ä l l ig i s t a uch , d aß d a s o be re P rof i l z u rh in te ren K an te h in n i ch t a u sgea rbe i te t i s t , s o d aß s i ch z u sammen m i t d e r R ahmung d e r N eben se i te e i n d u rch -
2 18 . Graba l tar d es P ubl iu s C i t ius I ucundus
l a uf ende r S t eg b i lde t . Un te rt e chn ischen G e s ich t spunk ten l ä ß t s i ch d e r A l ta r a l s u nf er t ig b eze ichnen . D ie I n sch r if t
HE : Ma i land , V ia O ref ic i
b e leg t a be r , d aß d e rA l ta r d ennoch a ufge s te l l t w o rden i s t .
AO : Ma i land , P a lazzo S f orzesco , I nv . A .0 .9 .11015
Of f en s ich t l ich w a r d i e Qua l i tä t d es D enkma ls f ü r d en
Ma rmo r . H . 9 9 B r . 4 4T .3 2
Auf t raggebe r n i ch t v on B edeu tung .
P (ub l iu s ) C i t iu s P (ub l i ) Q (u in t i ) 1 ( iber tu s ) /I ucundus / m (e r i to ) v (o tam ) s ( o lv i t ) 1 ( iben s ) .
D e rA l ta ri s t d en Manen d es L uc iu sA t i l iu s I ngenuu s u nd d e r T u t i l ia V a le r ia g ew idme t . D e r S ohn , L uc iu s A t i l iu s
D er A l ta r b ef inde t s i ch i n e i nem f r agmen ta r ischen Z u -
V a ler iu s , h a t s e inen E l tern d en A l ta r e r r ich te t .
n ung s ow ie d i e ü be r le i tenden P rof i le s i nd a bgesch lagen .
Auf f a l lend i s t d i e a u sf üh r l iche E rwähnung d e r Manen . E ine E n t s tehung v o r d em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . i s tu n -
Auf d e r O be r se i te wu rde i m R ahmen e ine r Zwe i tverwen -
w ah r sche in l ich .
s t and . E rha l ten i s t l e d ig l ich d e r S chaf t ; S ocke l , B ekrö -
d ung e i nc a . 1cm Z en t ime te rt i ef es R ech teck i nd e rh in te r en Hä lf t e a u sgehöh l t . E in s ch rägges te l l tes Dübe l loch m i t
E nde 1 .J h . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 5 954 ; C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Museo A rcheo -
Gußkana l d i en te z u r B ef e s t igung e iner B ek rönung .
l o g ico ( 1901) N r . 2 27 ; A . S a r to r i , Gu ida a l la s ez ione e p i -
Auf d e r V o rde r se i te i s t d e r A l ta r d u rch e i ne f e ine L e is te
g raf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 7 6
u nd e i n K yma g e rahm t , R e s te d e r R ahmung h aben s i ch a uch a uf d e rr e ch ten N eben se i te e rha l ten . S pu ren i mu n te r en B e re ich d e r Rück se i te v er ra ten , d aß d i e P rof i le a uf a l len S e i ten z um indes t a ngedeu te t w a ren .
S1 4 .
2 20 . Graba l tar d er U r s il ia Amanda*
P ub l iu s C i t iu s I ucundu s , e i n F re ige la ssene r z we ie rp a tro -
HE : D e rA l ta rw u rde i n Ma i land , a n d e r E cke V ia Mon te
n e s , n äm l ich d es P ub l iu s u nd d e s Qu in tu s , h a t s e inem
N apo leone z u rV ia B ig l i g efunden , w o e ra l s S po l ie
G e lübde e n t sp rechend d en A l ta r a ufges te l l t . D ie F orme l
i ne i ne r Maue rv on S . Don ino v e rbau t w a r . D ie K i rche wu rde s chon v o r 100 z e r s tör t .
v o tum s o lv i t l i bens m er i to e r sche in t h i er i n a bwe ichende r R e ihenf o lge , i ndem m er i to v o ranges te l l t wu rde .
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rzesco , I nv . A .0 .9 6 765 K a lk s te in . H . 1 20 B r . 4 8 T .4 1 S chaf tB r . 3 6T .3 3
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r . 1 56
Amanda h ave /D ( is ) M(an ibu s ) e t memo r ( iae ) /U r s i l iae
D e r A l ta r schaf t i s t a uf d e r V o rde r se i te d u rch e i ne L e is te
C (a i ) f ( i l iae ) /Amandae / U r s i l ia Chaeru sa / s o ror i /
u nd e i n K yma g e rahm t . ; d i e N eben se i ten z e igen S pu ren
p ien t is s[ i ]mae .
d e s S p i tze isen s . D e rP in ienzapf en i s t ma ss ig g es ta l te tu nd b es teh t a u s k l e inen k uge lf örm igen E lemen ten .
D e r A l ta r i s t b i s a uf e i n ige B es toßungen a n d en K an ten
D ie I n sch r if t , d i e h eu te k aum m eh rl e sba ri s t , b esag t , d aß
s eh rg u te r ha l ten . Auf d er V orde r se i te d e rB ek rönung s i nd
C a lv is ia R uf ina , T och te r d e s C a iu s , i h rem V a te r C a iu s
z we i r e ch teck ige Dübe l löche r m i t B le iguß z u e rkennen ,
C a lv is iu s I anua r iu s u nd i h re r Mu t te r L uc i l ia R uf ina d en
i nd enen E i sen s t if t e z u e rgänzen s i nd , d i e i mR ahmen d es
A l ta r a uf ge s te l l t h a t . C a lv is iu s w a r P on t if ex e i ne r u n -
G rabku l te s z um Au fhängen v on B ändern u nd K ränzen
g enann ten G o t the i t u nd v i e l le ich t i n e i nem of iz ie l len
d i en ten .
s t äd t ischen K u l tbe re ich t ä t ig .
E ine s chma le S tandf läche , e i n Wu ls t u nd e i n b re i tes
F orm u nd V e rhä l tn is d e r R ahmung z um A l ta rkörpe r l a s -
K yma b i lden d en S ocke l . V om A l ta rkörpe r l e i te t e i n a u s -
s en a uf e i ne E n t s tehung i m 2 .J h . n .C h r . s ch l ießen .
l a dende s K yma z u r B ek rönung ü ber . S i e i s t a uf A l ta r s chaf tb re i te e i ngezogen . I n i h re r M i t te e rheb t s i ch e i n
2 .J h . n .C h r .
d i cke r P in ienzapf en m i t s ch lanken B lä t tern , d i e s chma le
C IL V 5 852 ; C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo -
M i t te lg ra te a ufwe isen .
l o g ico ( 1901) N r . 9 8 ; A . S ar tor i , G u ida a l la s e z ione e p i -
D e rA l ta r schaf t i s t n u r a n d er V orde r se i te d u rch e i ne L e i -
g raf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 8 7
s t e u nd e i n K yma g e rahm t .
N r . C4 .
D ie u nge rahm ten N eben se i ten z i er tj e e i ne s enk rech thän g ende G i r lande , a n d e ren o be ren E nden B änder a nge -
2 22 . Graba l tar d es P ub l iu s Char i s iu s
b rach t s i nd , d i e r e ch t s u nd l i nk s i n g roßen S chwüngen
P eregr inu s*
h e rabhängen . D ie G i r lande b es teh t o ben u nd u n ten a u sj e d r e i l ä ng l ichen B lä t te r n , d i e i n d er M i t te a uf z we i r unde
HE : Ma i land . Au s d en S ub s t ru l c t ionen d e r B rücke a n
F rüch te t r ef f en .
d e r P or ta V i t to r ia ü be r d en N av ig l io , v or c a . 5 0 J ah ren g efunden .
D ie I n schr if tb eg inn t a uf d er B ek rönung m i t e i nem G ruß
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rze sco , I nv . A .0 .921684
a n d i e V er s torbene . D e r A l ta r i s t d en Manen u nd d em
S e r izzo . H . 9 0 B r . 6 1 T .4 8 S chaf tB r . 4 7T .3 6
Andenken d er U r s i l ia Amanda , d e rT och te r d e s C a iu s g e w idme t . U r s i l ia C haeru sa h a t i h re r l i eb s ten S chwes te r
[ D ( is ) M(an ibu s ) ] /P (ub l i ) C ha r i s i P e re /gr in i P (ub l iu s )
d i e se s D enkma l e r r ich ten l a ssen .
C ha r i / s iu s Aga thopu s l i [b ] (er tu s ) /p a t rono p i en t iss im (o ) / e tC ha r is iae S e r rmae l i b (e r tae ) /s uae 1 ( oco ) d (a to ) aC ha -
Aufgrund d es Z u sa tze s e tm emor iae b e i d e r We ihung a n
r i s ia /N ice .
d i e Manen i s t e i ne E n t s tehung a b d e r M i t te d e s 2 .J h s . n . C h r . w ah r sche in l ich ; d a rauf w e is t a uch d i e k ompak te
D ie o be re r e ch te E cke d e s A l ta r s i s t w eggeb rochen . S ok -
F o rm d e sA l ta r sm i td e ri mG egen sa tz z um I n sch r if t enf e ld
k e lu nd d i e e rha l tenen T e i le d es S chaf t s w e isen e i ne u n re -
ü berbe ton ten P rof i l rahmung h in . Auch d i e F orm d er G i r -
g e lmäß ige O ber f läche a uf , w a s a uf d a s v erwende te Ma te -
l a nde e n t sp r ich t d em ( vg l . h i er : V .4 . S .4 7 ) .
r i a l z urückzuf t ih ren i s t . D e r S ocke l d e sA l ta r s i s tm i t d em S p i tze isen b ea rbe i te t u nd a uf e i ne r H öhe v on c a . 1 0 cm
M i t te d e s 2 .J h s . n .C h r . o de r s pä ter .
d u rch e i ne s ch räg v e r lauf ende R i l le u n te rg l iede r t . D am i t
C IL V 6 133 ; Dü t schke V 3 97 N r . 9 69 ; C . S a le t t i , Ma rm i
i s t d e r T e i l d e s S ocke ls g ekennze ichne t , d er i n d i e E rde
S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901) N r . 2 39 .
e i nge la s sen w a r u nd b e i d e r A uf s te l lung w ah r sche in l ich n i ch t z u s ehen g ew esen i s t . D a s P rof i l , a u s z w e i K yma ta b e s tehend , i s t a uf a l len v i e r
2 21 .G raba l tar d e s Ca iu s Ca lv is iu sI anuar iu s*
S e i ten d e sA l ta r s a u sgea rbe i te t . A l le v i e r S e i ten s i nd g l e i c hermaßen g eg lä t te t , u nge rahm t u nd o hne D eko ra t ion .
HE : Ma i land , w a r i nd e r P o r ta O r ien ta le, d i e i m 1 6 . J h . a bge r i s sen wu rde , v e rbau t .
D ie I n sch r if t i s t i ns chma len u nge lenken B uch s taben e i n -
AO : Ma i land , P a lazzo S f orze sco , I nv . A .0 .9 .6767
g e r i tz t u nd d i e Z e i len f a l len n ach r e ch t s h in a b . D e rA l ta r
Ma rmo r . H . 1 38 B r . 4 8 T .4 1
wu rde v on d em F r e ige la s senen P ub l iu s C ha r is iu s A ga tho p u s , s e inem P a t ron , P ub l iu s C ha r i s iu s P e reg r inu s , s ow ie
D ( is ) M (an ibu s ) C (a i ) C a lv is i i /I anua r i i /[ p o ]n t if ( ic is ) /
C ha r i s ia S e r rma , s e ine r e i genen F r e ige la s senen a uf ge s te l l t .
C [a l ]v i s ia C (a i ) f i l ia /R uf ina p a t r i /i ndu lgen t ( i ss imo ) /e t
D a s G raba r ea l s t e l l te C ha r i s ia N ice z u rV e rf ügung . B e i i h r
L uc i l iae /R uf inae ma tr i .
h ande l t e s s i ch v i e l le ich t um d i eT och te rd e s P a t ron s .
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , B ek rönung u nd P in ienzapf en a u s
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine H inwe ise v o r .
e i nem B lock g ea rbe i te t . D e r r e la t iv h ohen S t and f läche
A . C a lder in i , S i l loge d e l le i s c r iz ion i l a t ine d e l la r a cco l ta
e n t sp r ich t d i e Höhe d e s Auf sa tze s , d er a n d en E cken m i t
m i lanese ( 1946 )N r . 4 3 ;T .S o lda t iF o rc ine l la —M .V . An t i -
a u sgea rbe i te ten Ak ro te ren g e schmück t i s t . D ie P rof i le
c o G a l l ina , A rch .S to r .Lomb .
s i nd a n d r e i S e i ten a u sgea rbe i te t , e r sche inen a uf d e r
A . S a r tor i , G u ida a l la s e z ione e p ig raf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 1 25 , F 13 .
R ück se i te j edoch n u r i nB osse .
1 57
1 05 / 106 ( 1979 /1980 ) 2 4 ;
2 23 . Graba l tar d er V inc ia T er tul ina*
t e n . D ie D end ropho ren k onn ten s i ch i n C o l leg ien z u sam -
HE : D er A l ta r wu rde i n Ma i land , i m l e tz ten J ah rhunde r t
d e r F ab r i i u nd d e r C en tona r i i i m F eue r lö schd ien s t d e r
z w i schen d e rV ia T o r ino u nd d e rV ia O ref ic i a uf gefunden . AO : Ma i land , P a lazzo S f orze sco , I nv . A .0 .96763
S t ad t t ä t ig . D ie d re i C o l leg ien b i lde ten d i e t r ia c o l leg ia u nd n ahmen i nne rha lb d e r mun iz ipa len B evö lke -
Ma rmor . H . 1 25 B r . 7 4T .6 2 S chaf tB r . 5 8 T .4 4
r ung s s truk tu r e i ne g ehobene S t e l lung e i n ( vg l . : RE V
D ( is ) M(an ibu s ) v ( iva ) f ( ec i t ) /V inc ia T er tu l l ina /s i b i e t
v g l . a uch : EM . Au sbü t te l , Un ter suchungen z u d en V ere i -
men sch l ießen u nd w a ren g eme in sam m i t d en C o l leg ien
[ 1 930 ] 2 16 i f . s .v .D end rophor i [ Cumon t ] . Z u C o l leg ien C (a io ) Nove l l io V ic t (or i ) /V Iv i r (o ) i u n ( ior i ) d end rophoro
n en i m Wes ten d es r öm ischen R e iches [ 1 982 ] 1 4 . D ie ä l -
ma r ( i to ) s uo /e t Nove l l iae T e r tu l l inae f i l iae /q uae v ix i t
t e s te d a t ie r te I n sch r if t , d i e e i nen D end rophoren e rwähn t ,
a nn (os ) XX I men se s V I I I I e t /Max imo C omag io V e ro -
s t amm ta u s d em J ah re 7 9n .C h r . ( C IL X 7[ Reg ium ] ) , d i e
ma r s iano /f i l io s uo V I v i r i un ior i e tC o /mag iae V e r inae
j üng s te a u s d em J ah re 2 88 n .C h r . ( C IL V I I I 8 457 [ S t if -
f i l iae s uae /e ta vv ia t ic is s u is .
t i s ] ) . D ie me is ten g ehö ren i nd a s 2 .u nd 3 .J h . n . Ch r . E ine
D e rA l ta ri s tm i t S ocke l , S chaf tu nd o be rem Absch luß a u s e i nem mäch t igen B lock g ea rbe i te t . Auf s e ine r O be r se i te i s t e i nc a . 1cm b re i te rR and s o rgf ä l t ig g eg lä t te t , d e ri nne r e T e i l i s t d agegen n u r s eh r g rob m i t d em S p i tzme iße l b ea rbe i te t . D ie b esch r iebene t e chn ische Z u r ich tung a uf d e r Ober se i te d es A l ta r s l ä ß tz unäch s ta uf e i ne B ek rönung s ch l ießen . D a a be r k e ine Dübe l löche r e i nge t ief t wu rden u nd e ben so k e ine V e r ldamme rung s spu ren e rha l ten s i nd , i s t z u ü be r legen , o b d e r A l ta r l e tz t l ich o hne B ek rönung a ufges te l l t wu rde . D enkba rw ä re a uch , d aß d i e G röße u nd s om i t d a s G ew ich t d e r B ek rönung a u s re ich te , b e ide T e i le o hne z u sä tz l iche t e chn ische H i lf sm i t te l z u sammenzuha l t en . An d e rr e ch ten v o rde ren E cke s i nd e i n ige S tücke d e r R ahmung w eggebrochen . D e r A l ta r b es i tz t e i ne v e rhä l t n i smäß ig h ohe S ocke lzone , d i ej edoch b i s z u e i nem D r i t t e l i nd er E rde v e r senk tu nd s om i tu n s ich tba rg ewe sen i s t . D a rauf w e i s t n eben d en P ropor t ionen a uch d i e u n rege l mäß ig b ea rbe i te te F läche am u n te ren E nde d e s S ocke ls h in .
D a t ierung d es A l ta r s i nd a sm i t t le re b i s s pä te 2 .J h . n . Ch r . wü rde d emnach w ede r d em B uch s tabenduk tu s n och d e r i m V e rg le ich z um R e l ief f e ld ü berpropor t ion ier ten R ah mung u nd d e r ma s s igen F orm d e r Neben se i tenda r s te l lung w ide r sp rechen . D e r S ohn d er V inc ia w a r e benf a l ls S ev ir J un ior , t r äg t a be r e i nen a uff ä l l igen Namen , d e r b i s d ah in o hne B e leg b l e ib t . Of f en s ich t l ich h aben e ru nd C omag ia V e r ina j edoch d en g l e ichen V a te r , w ie a u s d en Namen C omag iu s u nd C omag ia h e rvorgeh t , n i ch t a be r d en h i e r g enann ten . Nove l l ia T e r tu l l ina d agegen i s t d i e l e ib l iche T och te r d e r V inc ia T e r tu l l ina u nd d e s C a iu s Nove l l iu s V ic tor . V inc ia T er tu l l ina w a r d emnach z we ima l v erhe ira t e t , e i nma l m i t e i nem n i ch t g enann ten C omag iu s , d er s i ch j edoch d u rch d i e N amen d e rK inde r e r sch l ießen l ä ß t , u nd i nz we i te r E he m i t Nove l l iu s V ic tor . 2 .J h . n .C h r . o der s pä te r . C IL V 5 902 ; C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo l o g ico ( 1901) N r . 9 7 ; A . C a lde r in i , Aqu i le ia Romana ( 1930 ) 1 7 ; P .G . U ce l l i , A t t iC I tRom 1 , 1 967 /68 ( 1969 )
Übe r d em P rof i l , d a s a u s e i nem b re i ten K yma u nd e i nem
18 .
w e i teren h a lben Kyma b e s teh t , e rheb t s i ch d e r A l ta r s chaf t . E r i s t a uf a l len v i e r S e i ten d u rch e i ne b re i te u nd h ohe L e is te u nd e i n a u sgep räg te s K yma g e rahm t . D ie G rund f lächen d e rB i ldf e lde r l i egen e n t sp rechend t i ef u nd d i e Da r s te l lungen s i nd d adu r ch r e la t iv h och u nd k räf t ig .
2 24 . G raba l tar d er L an tern in ia Lupu la* HE : Ma i land , S .S tef ano AO : Ma i land , Magaz in d es Museo A rcheo log ico ( ausge -
Auf d er l i nken N eben se i te i s t e i ne K anne w iede rgegeben ,
l a ge r t ) , I nv . A6 814
d i e r e ch te s chmück t e i ne G r if f scha le . B e ide G egen s tände
K a lk s te in . H . 8 4 B r . 3 2 T .?
s i nd w en iger z i e r l ich u nd e l egan t a l s k räf t ig u nd ma ss iv g eb i lde t .
D ( is ) M (an ibu s ) /K a ro Augg (u s torum ) /l i b (er to ) e x
D ie I n sch r if tb esag t , d aß V inc ia T e r tu l l ina s i ch s e lb s t , i h r em Mann C a iu s Nove l l iu s V ic to r , i h re rT och te r Nove l l ia T er tu l l ina , i h rem S ohn Max imu s C omag iu s V e roma r s ia n u su nd i h re rT och te r Mag ia V e r ina s ow ie a l li h ren E nke ln d en A l ta r z u L ebze i ten h a t a uf s te l len l a ssen . A vv ia tu s s t eh t h i er a n s te l le v on n epo s . E s h ande l t s i ch um e i nen Au sdruck a u s d em g esp rochenen L a te in , d e r i nd e r L i te -
p roc (u ra tore ) /L an tern in ia /L upu la /c um f i l is /c on iug i / [ i ncompa ra ]b i l i . D e rA l ta r wu rde i n Zwe i tverw endung z ue i ne rS äu le umge a r be i te t , d ahe r s i nd d i e R ück se i te s ow ie d i e l i nke N eben s e i te a bgerunde t . C a . e i n D r i t te l d e rV o rde r se i te , m i tT e i len d e r I n sch r if t , i s t w eggeb rochen . Auf d e r O ber se i te i s t e i n g roße s Dübe l loch e r ha l ten , d a s a ber a uch i m R ahmen d e r
r a tu r o hne B e leg i s t ( vg l . P .G . U ce l l i , s .u . 19 ) .
We i te rverwendung h e rge s te l l t w o rden s e in k önn te .
A l le in d i e T och te r Nove l l ia i s t z u d i e sem Z e i tpunk t v e r -
D e rA l ta r w i rd a uf d e rV o rde r se i te d u rch e i ne L e is te u nd
s t orben . S i e wu rde 2 1 J ah re u nd 9Mona te a l t . D e r An laß
e i n K yma g e rahm t . Übe r d e r v ork ragenden L e is te l e i te t
d er Auf s te l lung l i eg td emnach i mT od d e rT och te rb eg rün -
e i ne g e schwungene L e is te z u r B ek rönung ü be r . I m V e r -
d e t . C a iu s Nove l l iu s i s to de rw a rS ev ir J un ior d e rD endro -
h ä l tn is z um I n sch r if tenf e ld i s t d i e R ahmung ü berpropor t i ona l g roß .
p ho ren . D iese B eruf sgruppe i s t n i ch t e i ndeu t ig m i t e i ne r T ä t igke i t i n V e rb indung z u b r ingen . B e legba r i s t l e d ig l i ch , d aß d i eD end rophoren m i t Ho lz g ea rbe i te th aben , s e i
L an te rn in ia L upu la h a t m i t i h ren S öhnen d em u nve r g l e ich l ichen E hemann , K a ru s , d en A l ta r e r r ich te t . Karu s
e s , d aß s i e e s t r an spor t ier ten , f ä l l ten o de r d am i t h ande l 1 58
D ie I n sch r if t g ib t a n , d aß Ma rcu s P e t ron iu s P h i lomu su s
w a r e i n F r e ige la ssene r z w e ie r K a ise r , w oh l Ma rc Au re l u nd L uc iu s V eru s . E in An sa tzpunk t f ü r d i e D a t ierung e r -
s i ch s e lbs t u nd s e ine r l i ebs ten F rau S ecund ina , d e rT och -
g i b t s i ch d aher a u s d e r I n sch r if t ( s . h i e r : V I .4 . S .5 6 ) .
t e r d es S ecund inu s , s ow ie d en S e inen z u L ebze i ten d en A l ta rh a ta uf s te l len l a ssen . P e t ron iu sw a rS e v ir S en ior u nd
2 .J h . n .C h r . o der s pä te r .
Augu s ta l is z ug le ich , w a s i n d i e ser K omb ina t ion f i r Ma i l a nd n och d r e ima l b e leg t i s t ( vg l . : C IL V 5 688 ; 5 895 ;
C IL V 5 921 ; C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo l o g ico ( 1 90 1) N r . 1 36 .
6 349 ) . D ie F unk t ion d e r S ev i r i S en io re s i s tb i s lang u nge k l ä r t . Ana log z u d en Äm tern d e r S e v ir iA ugu s ta les k önn t en i hnen e i ne L e i tfunk t ion i nne rha lb d e r G ruppe d e rS e n iore s z uge sp rochen w erden . B e i d en S en ior e s h ande l t e s
2 25 .G raba l tar d e s Marcu s P e tron ius
s i ch g rund sä tz l ich um d i e G ruppe v on Männe r n , d i e z w i s chen 4 6 u nd 6 0 J ah ren a l t w a ren . D e rB egr if fb eze ichne t
P h i lomusu s*
i nnerha lb d es Wah lrech t s d i e z ah lenmäß ig z wa r u n te r le -
HE : D e rA l ta r wu rde i n Ma i land , i ne i nem H au s i nd e r
g enen , j edoch m i t g le iche r p o l i t ischen Mach t a u sge -
V ia B ig l i n ahe „ S . D on ino l a Maza" a ufgefunden .
s t a t te ten B ü rge r i m g enann ten A l te r ( vg l . : RE X [ 1 917 ]
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rzesco , I nv . A .0 .9 .6756
9 59 s .v .I i nüo res [ Rosenbe rg ] ) . O b S en iore s/ Iun iore s i n
K a lk s te in . H . 1 20 B r . 5 0T .4 0 S chaf t B r . 3 9 T .3 1
V e rb indung m t d em S ev i ra tj edoch d i e se B edeu tung h a b en , i s t u n s iche r .
V ( ivu s )f ( ec i t )D ( is ) M (an ibu s ) /M(a rcu s )P e t ron iu s /P h i -
L e tz te s V ie r te l d es 2 .J h s . n .C h r .
l omu su s /V I v i r s en ( io r ) e t Aug (u s ta l i s ) /s i b i e tS ecund i n ae /S ecund i f i l ( iae ) /u xor i k a r ( i s s imae ) /e ts u i s .
C IL V 5 879 ; Dü t schke V 4 20 N r . 1 015 ; C . S a le t t i , Ma rnü S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901) N r . 1 05 ; A . S a r -
D e rA l ta rh a t s i ch b i s a uf e i n ige B es toßungen a n d en v o r -
t o r i , Gu ida a l la s ez ione e p ig raf ica d e l le r a cco l te a r cheo -
k ragenden T e i len d e r P rof i le u nd d e r l e ich t v e r r iebenen
l og iche d iM i lano ( 1994 ) 1 26 F 1 4 .
O berf läche d e r R e l ief s g u t e rha l ten . A l le rd ings i s t d i e R ahmung a uf d e rl i nken N eben se i te n och i nB osse g e la s s en , u nd d i e P rof i le s i nd n u r m i t d em S p i tzme iße l a nge d eu te t . A uf d e r O be r se i te i s t e i ne q uad ra t i sche f l ache E r -
2 26 . Graba l tar d er D id ia S a lv ia*
h ebung m i t z u sä tz l ich e i ngea rbe i te ter r unde r F läche z u e rkennen . H ie rw a r mög l icherwe i se e i n P in ienzapf en e i n -
HE : Ma i land . D er A l ta r wu rde 1 949 a uf d e rV ia Mon te
g e las sen .
Napo leone a uf gefunden . E r w a r i ne i nem Maue rkomp lex d es 3 .J h s . n .C h r . v e rbau t .
Auf e i ne b r e i te S tand le i s te f o lg t e i n Wu ls t , e i nK yma u nd
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io ,
e i n h a lbe s K yma , d arübe r e r heb t s i ch d e r v on L e i s te u nd
I nv . A .0 .9 .6783 Ma rmo r . H . 1 22 B r . 6 0T .5 2 S chaf tB r . 4 8 T .4 2
K yma d r e i se i t ig g e rahm te A l ta r schaf t . D a s P rof i l d e r B ek rönung k o r re spond ie r t m i t d em d e r B a s is . H inzu k omm t e i ne L e is te m i t e i nem l e ich tg e schwungenem E in -
D ( is ) M(an ibu s ) /D id iae M(a rc i ) l i b (e r tae ) /S a lv iae /
z ug .
Q (u in tu s ) D id iu s Q (u in t i ) f ( i l iu s ) /T er tu l l inu s /e que s
D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i nen g ef lüge l ten E ros a uf
R (omanu s ) e quo p (ub l ico ) /ma th o p t imae .
e i ne rt r apezf örm igen S tand f läche . M i t s e ine rl i nken H and umf aß t e re i nen K o rb m i t F rüch ten o de rB lü ten , i ns e ine r
D e rA l ta r i s t a u s e i nem B lock g ef er t ig t . D ie O be r se i te i s t
r e ch ten h ä l t e r e i nen a u s k uge l igen E lemen ten z u sam -
f a s t r oh b e la s sen . Da a uch am o beren T e i l d e rB ek rönung
menge se tz ten G egen s tand , e i ne H andg i r lande . E r s chau t
S p i tzme iße l spu ren z u e rkennen s i nd u nd d e r S t e in z w i -
n ach l i nk s . Auf d e r l i nken N eben se i te i s t e benf a l l s e i n
s chen d en P u lv in i n i ch t a bgea rbe i te t wu rde , i s t d e r A l ta r
g e f lüge l te r E ros , a uf e i ne r t r apezf örm igen S tand f läche
mög l icherw e i se n i ch t f e r t igge s te l l t w o rden . I m a uf f ä l l igen
s t ehend , d a rge s te l l t . E r s che in t s i ch m i t s e ine r r e ch ten
G egen sa tz d azu s t ehen d i e a u sgea rbe i te ten P u lv in ineben -
Hand z u b ek ränzen u nd a uch i n d e r L inken e i n K ranz -
s e i ten s ow ie d a s D ekor d e r B i ldf e lde r . D a s S ocke lp rof i l
o de r B lumengew inde z u h a l ten . D ie se N eben se i te i s t a n
d er l i nken N eben se i ten i s t g änz l ich a bge sch lagen , g roße
d e rO ber f läche b es toßen . T ro tzdem g ew inn t man d en E in -
B es toßungen f i nden s i ch a uch am o be ren P rof i l d e r se lben
d ruck , d aß P ropor t ionen u nd S tandmo t iv d e s E ros s ch lan -
N ebense i te .
k e r u nd g e schme id ige r s i nd a l s b e i d em jen igen a uf d e r l i nken N eben se i te , d es sen H andge lenke d i ck l ich , w e ich
E ine s chma le S tand le is te m i t e i nem Wu ls t u nd e i nem
g eb i lde t s i nd u nd d esha lb a nD a r s te l lungen v on K le ink in -
Kyma b i lde t d en A l ta r socke l . E ine Hoh lkeh le u nd e i n
d er n e r inne rn . B e ide E ro ten t r agen h a lb lange s , l o ck iges
K yma l e i ten v om A l ta rkörpe r , b e ton t d u rch e i ne L e is te ,
H aa r . ( Vg l . : K a t . 2 28 i n Ma i land w egen d es E ro tenmo t iv s
z u r P u lv in ibe l c rönung ü be r .
m i t d em K o rb u n te r d em A rm . ) T ypo log i sche Übe r legun g en f üh ren z u e i ne r D a t ierung i nd a s l e tz te V ie r te l d e s 2 . J h s . n .C h r . ( s . h i e r :V . 3 . S .4 3 ) . D ie p la s t ische Auf f a ssung
D e r s ch lank e A l ta r schaf t w i rd a uf d re i S e i ten v on e i ne r L e is te u nd e i nem Kyma e i nge rahm t .
d e r E ro tenkörpe r k ann a uf grund d e s s ch lech ten E rha l -
D ie r e ch te N eben se i te i s t m i t e i ne r e i nf achen O pf e r scha -
t ung szu s tandes n i ch t f ü r e i ne s t i l is t ische Un te r suchung h e rangezogen w e rden .
l e , d i e l i nke N eben se i te m i t e i ne r l e ich t g ene ig ten O pf e r k anne g eschmück t . 1 59
D e rA l ta ri s t d en Manen d er D id ia S a lv ia , e ine rF re ige la s -
Au s d e rI n sch r if tg eh th e rvo r , d aß Au r e l ia P r im iane i h rem
s enen d e s Ma rcu s , g ewe ih t . Qu in tu s D id iu s T e r tu l l inu s ,
E hemann u nd C a s t r ic iu s C a ss ianu s , d e ssen B rude r , d en
S ohn d e s Qu in t iu s , h a t s e ine r Mu t te r d en A l ta r a uf s te l len
A l ta r h a t a uf s te l len l a s sen . L uc iu s V e racu s T e r en t ianu s
l a ssen . E rw a rr öm ischer R i t ter , s om i t I nhabe r d e s S t aa t s -
w a r e i n F re ige la ssene r d e s L uc iu s . E r w a r We inhänd le r
p f e rde s , w a s i n d e r Ka iserze i t e i n V ermögen v on c a .
v on B eruf u nd l e b te 4 1 J ah re , 4Mona te u nd 2 6T age . D ie
4 00 .000 S es te rzen v orrau sse tz t s ow ie d en V o l lbe s i tz d e r
e r s ten Wor te h ae ve g r egor i s i nd a l s G ruß z u v er s tehen ,
b ü rger l ichen E h ren rech te .
w obe i d e r Add re s sa t n i ch t s i che r z u e rm i t te ln i s t . B e i
L e tz te re s w iederum k onn te
man n u re r langen , w enn man f r e igeboren w a r( vg l . RE V I
G raegor i k ann e s s i ch um e i ns i gnum , a l so um e i nen N a -
[ 1 907 ] 9 29 s .v .E qu i tes R oman i [ Küb ler ] ) , w a s i nd i esem
men szu sa tz d e s L uc iu s V e racu s T e ren t ianu s h ande ln . D a
F a l le j a v o r lag .
s o lche s i gna s i ch b e sonde r si m2 .u nd 3 .J h .n .C h r .b e son -
D ie We ihung a nd i e Manen l ä ß te i ne E n t s tehung d e sA l ta r s a b d em E nde d e s 1 .J h s . n .C h r . w ah r sche in l ich w e rden . D af ü r s p r ich t a uch d i e s ch lanke F orm d es A l ta r schaf t s i n V erb indung m i t d e r e her b re i ten R ahmung .
d e re r B e l ieb the i t e r f reu ten , i s t d er A l ta r w oh l i n d i e sem Z e i t raum e n t s tanden . 2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 5 894 = S upp l . I t .V ,8 55 ; C . S a le t t i , Marm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 190 1) N r . 1 32 ; P .G . U ce l l i , A t -
E nde 1 .J h . n .C h r o de r s pä te r .
t i C I tRom 1 , 1 967 /68 ( 1969 ) 1 23 ; A . S a r to r i , Gu ida a l la
D eg ra ss i 1 951 , 4 8 -49 .
s ez ione e p igraf ica d e l le r a cco l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 9 6 , C1 2 .
2 27 . Graba l tar d es Luc iu sV eracus
2 28 . Graba l tar d er A t i l ia*
T eren t ianus*
HE : Wah r sche in l ich Ma i land
HE : D e rA l ta r wu rde i n Ma i land a uf d e rV ia Mon te
AO : Ma i land , P a lazzo S f o rze sco , v orma ls S lg . A rch in to
Napo leone 1 883 a ufgefunden .
I nv . A .0 .9 .6764
AO : Ma i land , P a lazzo S f orzesco , I nv . A .0 .9 .11040
Ma rmo r . H . 1 00 B r . 5 T .4 1
Marmo r . H . 8 9 B r . 3 4 T .3 1 D ( is ) M(an ibu s ) /h ave G raego r i /L (uc i ) V e rac i L (uc i ) g iber t i ) /T e ren t ian i /n ego t ( ia tor i s ) v ina r ia r i /q u i v ix ( i t ) a nn (os ) /XL I /men s ( ibu s ) I Vc l i ebu s /XXV I Au re l ia P r i m iane /ma r i to c a r iss imo e t /C a s t r ic iu s C a ss ianu s /f r a t r i b ene me r en t i .
A t i l iae [ . ] /c on tube r (na l i ) /h unc q u i l e ge s [ t i tu lu ]m p e to /p e r lega s /n eve r e [ve l l ]as / d e s e q uod i mma tu [ re l a ]udab i le /c erna s /h i c i a ce t t r i s te [ e t m i ]se rab i le f i lm s / v e re f l or i s im i l is [— ] n os t ra p e ra nno s /o rnaba t c ub i ta [ . omn ] ia
l a e ta
g e reba t /n unc
h u iu s
mem [ores
h aec
p ]e r sc r ip ta p osue re /u tq ua h i la r i [ te r s u ]ma s c um /l i t te ra
D ie P rof i le a n d en S e i ten d es A l ta r s s i nd s orgf ä l t ig a bge a rbe i te t u nd w e isen S p i tzme iße lspu ren a uf , d a s g l e iche t r if f t f ü r d i e B i ldf e lde r d er N eben se i ten z u . F rag l ich i s t , o b d i e se Aba rbe i tungsspu ren i m e r s ten A rbe i t sgang e n t s t anden s i nd , a l so o b d er A l ta r i nd i e se r F orm a uf ges te l l t w orden i s t , o de r o b i m R ahmen e i ne r Zwe i tve rw endung
/me s[ t a ] . D e r A l ta r i s t i n d e r M i t te d u rchge schn i t ten . E ine f l ache r e ch teck ige Mu lde a uf d e r O be r se i te d e s A l ta r s z e ig t i n d er M i t te e i n q uad ra t ische s Dübe l loch f ü r e i nen Auf sa tz . Auf d e rR ück se i te s i nd d i e P rof i le i nB osse g e la ssen .
d i ese Maßnahmen g e t rof f en wurden . D ie b loße Angabe
D ie A l ta rba s is b e s teh t a u s e i ne r b re i ten S t and le is te , e i -
d es F undor tes a n d e r V ia Mon te N apo leone g ib t k e inen
n em K yma u nd e i nem f a l lenden K yma . D e r S chaf t w i rd
Anha l t spunk t z u r B ean twor tung d i e se r F rage .
v on L e i s te u nd K yma g e rahm t . D ie B ek rönung k or re -
Auf d e r O be r se i te i s t e ine f l ache q uad ra t ische V e r t iefung z u e rkennen . D e ren v ordere Abgrenzung b e s teh t a u s e i -
s pond ier ti nd e rA bf o lge d e rP rof i le m i t d em S ocke l , d a r ü be r e r heben s i ch P u lv in i , d e ren V orde r se i te m i t K re isen g ef ü l l t , d e ren N eben se i ten j edoch n u r f o rme lhaf t a u sge -
n em 2 cm b re i ten R and , d ie h in te re B egrenzung i s t w eg -
b i lde t s i nd .
g ebrochen . An d e r Un te r se i te h a t s i ch e ine r e ch teck ige V e r t iefung e rha l ten , d i e z u rB ef es t igung d es A l ta r s a uf e i n em a nde ren Un te rgrund d ien te .
Auf d e r r e ch ten N eben se i te s t eh t a uf e i ne r u n rege lmäß ig g ea rbe i te ten B a s is e i n E ros n ach r e ch t s p onde r ier t u nd z u r S e i te b l ickend . E r t r äg t w e l l iges , s chu l ter langes H aa r
D e r A l ta r socke l s e tz t s i ch a u s e i ne r b re i ten S t and f läche ,
u nd l e d ig l ich d e rl i nke F lüge l i s t i m R e l ief a u sgea rbe i te t .
Wu l s t , K yma u nd e i ne rL e is te z u sammen . D ie B ek rönung
Ana log d azu i s t d e rr e ch te F lüge l g ema l t z u d enken . Un -
b es teh t a u s e i ne r L e is te , e i nem Wu ls t , e inem h a lben
t e rd em l i nken A rm h ä l td er E ros e i nen K orb m i tF rüch ten
Kyma , a uf d a s w iederum e ine L e is te f o lg t , u nd e i nem e i nf achen Akro te rauf sa tz .
o de rB lumen , i nd e rr e ch ten H and e i ne T raubendo lde . Auf d er l i nken N eben se i te s t eh t e benf a l ls e i n E ros , d en r e ch -
D e r S chaf t i s t a uf d er V order se i te u nd d en N eben se i ten
t e n A rm ü be r d em K opf e r hoben . I n s e ine r l i nken H and
v on L e is te u nd K yma g erahm t .
h ä l t e r e i nen u nf ö rm igen G egen s tand , d e s sen F unk t ion o de r B edeu tung n i ch t z u e rkennen i s t .
D ie s chma le F orm d es S chaf t e s m i t d e r a u sgep räg ten R ahmung l a ssen a uf e ine E n t s tehung d es A l ta r s i m 2 .J h . n . C h r . s ch l ießen .
E in ige T e i le d e r I n sch r if t s i nd z e r s tör t . D och l ä ß t s i ch s a g en , d aß d e rA l ta re i ne rA t i l ia v on i h rem E hemann a ufge 1 60
s t e l l t w orden i s t . D e r T ex t r i ch te t s i ch a n d en P a ssan ten . E rw i rd g ebe ten , n i ch tv o rüberzugehen , o hne d i e I n sch r if t
2 30 . G raba l tar d er S i la*
z u l e sen , d i e i n s i eben , n i ch t g anz k o r rek ten H exame tern
HE : u nbekann t
d a s L ob d e rV e r s to rbenen w iede rg ib t .
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io ,
D er s chma le A l tar schaf t m i t d er b re i ten P rof i lrahmung s ow ie d i e E ro tenda r s te l lungen a uf d en Neben se i ten
I nv . A .0 .9 . 2 8121 K a lk s te in . H . 9 2 B r . 5 5 T .2 8
w e isen d en A l tar i nd a s s pä te 2 .J h . n .C h r . ( s . h i er : V3 . S .4 3) . L e tz te s V ier te l d es 2 .J h s . n .C h r . C IL V ,5 961 ; Dü tschke V 4 19 N r . 1 014 ; C . S a le t t i , Marm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo log ico ( 1901) N r . 2 31 ; A . S a r t o r i , G u ida a l la s ez ione e p igraf ica d e l le r a cco l te a r cheo l o g iche d iM i lano ( 1994 ) 14 , F 3 .
[ . ] L (uc i ) f ( i l iae ) S i lae [ ma t r i ] /[ A t i l io ] P (ub l i ) f ( i l io ) C r ispo /[ A t i l io P (ub l i ) ] f ( i l io ) A t ia to /[ e tA t ] i l iae L (uc i ) f ( i l iae )
C on s in t (ae )
/ [ e t
T e ]ren t iae
C (a i )
f ( i l iae )
S ecund (ae ) /[ D ]ec io L (uc io ) f ( i l io ) B a lbo a vo m (a te rno ) . D e rA l ta r i s t n u r f r agmen ta r i sch e rha l ten . I m R ahmen e i n e r Zw e i tverw endung e r f o lg ten Aba rbe i tungen a n d e rl i n k en N eben se i te . D a s u r sprüng l iche A u ssehen d es A l ta r s h in s ich t l ich d e r
2 29 . Graba l tar d es A t i l iu s Macr inus S ecundus* HE : D e rA l ta r wu rde i n Ma i land , i nd e r K i rche S .C a rpof o ro w iede raufgefunden , w o e ra l s We ihwa sse r b ecken V e rwendung g efunden h a t te . AO : Ma i land , P a lazzo S f orzesco , I nv . A .0 .9 .6759 Marmo r . H . 8 5 B r . 5 5 T .5 0 S chaf t B r . 4 4 T .5 5 V ( ivu s ) f ( ec i t ) /A t i l iu s Macr inu s /S ecundu s /A t i l io
D eko ra t ion v on S ocke l o de rB ek rönung k ann n i ch tr ekon s t ru ie r t w e rden . A l le in e i n b re i ter , a bgea rbe i te te r S t re if en am u n te ren R and d es F ragmen t s l ä ß t a uf e i ne e hema l ige R ahmung d er V o rde r se i te s ch l ießen . D ie I n sch r if t k ann d ah ingehend e rgänz t w e rden , d aß d e r A l ta r d em Andenken d e r S i la , T och ter d e s L uc iu s , d em A t i l iu s C r ispu s , S ohn d e s P ub l iu s , d em A t i l iu s A t ia tu s , S ohn d e s P ub l iu s s ow ie d e r A t i l ia C on s in ta , T och te r d es L uc iu s , d e rT eren t ia S ecunda , T och te r d e s C a iu s u nd d em D ec iu s B a lbu s , d em G roßva te r mü t te r l iche r se i t s , g ew id -
Mac r ino p a t r i /e tS u rae P upae ma t r i /e t Mac r ino P r imo
me t i s t .
f r a t ( r i ) /e t Macr inae S ecund in (ae ) f ( i l iae ) .
F ü r e i ne D a t ie rung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
D e r A l ta r i s t b i s a uf w en ige Abs toßungen g u t e rha l ten .
A . A lbe r t in i , I s c r iz ione r omane i n ed i te d iM i lano ( 1980 )
Auf d er s o rgf ä l t ig g eg lä t te ten Obe r se i te b ef inde t s i ch e i n
2 73 .
q uad ra t i sches L och , v on d em a u s e i n Gußkana l n ach h in t e n f ih r t .
2 31 .G raba l tar d es C a ius V ib ius P lacen t inu s*
D ie A l ta rba s is b es teh t a u s e ine r b re i ten S tand le is te , e i n em K yma u nd e i nem Wu ls t . E in K yma u nd e i ne v o rk ra -
HE : D e rA l ta r wu rde E nde d es l e tz ten J ah rhunder t s i n
g ende L e is te l e i ten z u r B ek rönung , d i e a u s P u lv in i m i t
B ruzzano , b e i Ma i land i ne i nem P a la s t a n d e rV ia d e l la
a uf rech t s tehendem M i t te l te i l g eb i lde t w ird , ü be r .
S igno ra g efunden . AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io ,
D ie R ahmung d es A l ta r schaf t s a uf d e r V orde r se i te e n t -
I nv . A .0 .9 .28120
s p r ich t d e rb ekann ten Abf o lge v on L e i s te u nd K yma . D ie
S e r izzo . H . 18 B r . 5 4 T .3 9
N eben se i ten s i nd u nge rahm t , r ech t s m i t g u t tu s u nd l i nk s m i tp a tera d ekor ier t .
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /C (a iu s )V ib iu s /P lacen t inu s /s i b i e tC oe -
D ie I n sch r if tb esag t , d aß A t i l iu s Mac r inu s S ecundu s d em
l i ae /O lymp iad i /u xo r i /aman t is s im (ae ) /e ts u is .
V a te r , A t i l iu s Mac r inu s , u nd s e ine r Mu t te r , S u ra P upa , s ow ie Macr inus P r imu s , s e inem B rude r , u nd Macr ina S e c und ina , s e iner T och te r , z u L ebze i ten d en A l ta r h a t a uf -
D e rA l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te tj edoch i ne i nem
s t e l len l a ssen . Der G ebrauch u nd d i e S t e l lung d e rN amen
r e ch te S ocke lzone . D e r A l ta r i s t i n sgesam t s eh r v erw i t -
i s t u ngewöhn l ich . A t i l iu s i s t n orma lerwe ise e i n n omen
t e r t , d i e I n sch r if tm i t b l oßem Auge k aum e rkennba r .
f r agmen ta r ischen E rha l tung szu s tand . E s f eh l t d i e u n tere
g en t i le , h i e r w ird e s a l sp raenomen v e rwende t . D a s F eh -
D ie Un ter te i lung d e sA l ta r s i nS ocke l , S chaf tu nd B ek rö n ung e r sche in t n u r a ngedeu te t , w obe i d e r S ocke lbe r e ich
l e n s e ine rF rau b zw . d e r Mu t ter d e rg eme in samen T och te r i nd e rI n sch r if ti s t a uff ä l l ig u nd l ä ß td a rauf s ch l ießen , d aß
a uch a n d en N eben se i ten f o r tgef üh r t i s t , w äh rend d i e B e -
A t i l iu s Macr inu s b ere i t s a n a nde re r S t e l le f ü r s i ch u nd
k rönung l e d ig l ich a uf d e r V o rder se i te d u rch e i ne f l ache
s e ine F rau e i n G rabdenkma l h a t e r r ich ten l a ssen .
S tuf e g ek ennze ichne t w i rd .
P .G . U ce l l i ( s . u . ) v e r t r i t t e ine D a t ie rung z um E nde d e s
C a iu sV ib iu sP lacen t inu sh a ts i ch s e lb s tu nd C oe l ia O lym -
2 .J h s . n .C h r , wof ü r a uch d as Ma te r ia l s p r ich t .
p i a s , s e ine rv i e lge l ieb ten F rau , s ow ie d en S e inen z u L eb -
C IL V 5 956 ; P .G . U ce l l i , A t t iC I tRom 1 ,1 967 /68 ( 1969 )
z e i ten d en A l ta r a uf s te l len l a ssen . D ie G enann ten t r agen
18 ; A . S a r tor i , Gu ida a l la s ez ione e p igraf ica d e l le r a c c o l te a r cheo log iche d iM i lano ( 1994 ) 1 33 , F 21 .
b e ide c ognom ina , d i e s i e mög l icherw e i se a l s B ü rge r v on P iacenza b zw . O lymp ia a u sw e isen . 1 61
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v o r .
2 33 . Graba l tar d es Luc ius A lf ius S ev er ianu s*
C IL V 6 006 ; C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo l o g ico ( 1901) N r . 2 99 .
HE : C omo AO : Ma i land , Magaz in d es Museo A rcheo log ico ( au s g e lager t ) , I nv . 6 766 K a lk s te in . H . 1 06 B r . 4 7 T .4 7 S chaf tB r . 3 8 T .4 7
Co mum
Memor iae /L (uc i )A lf i S ever ian i /V I v i re t Aug (u s ta l is )/
2 32 . Graba l tar d es Ca iu sA t i l ius Moge t ius*
D e r a u s e inem B lock m i t S ocke l , S chaf t u nd o be rem A b -
HE : Meda ( Como )
a n d en K an ten u nd P rof i len r e la t iv g u t e rha l ten . D ie V o r -
a r am d (ed i t ) s ( ua ) p (ecun ia ) r ( e s t i tu i t ) /A lf iu s H i laru s .
s ch luß g ea rbe i te te A l ta r i s t b i s a uf w en ige A bs toßungen
AO : Ma i land , Mu seo A rcheo log ico , L ap ida r io ,
d e r se i te m i t d e r I n sch r if t i s t v er r ieben . D er o be re A b -
I nv . A .0 .9 .28124
s ch luß d es A l ta r s w e is t a uf d e r V o rde r se i te z we i k l e ine
S er izzo . H . 1 35 B r . 6 3 T .4 2 S chaf t B r . 6 1 T .3 7
Dübe l löche r a uf , i n d enen e hema ls E isen s t if t e z u r B ef e -
V ( ivu s ) f ( ec i t ) D is Man i (bu s ) /C (a iu s )A t i l iu s Moge t iu s /
O be r se i te b ef inde t s i ch e in q uad ra t i sches Dübe l loch z u r
v e ter (anu s ) l e g ( ion is ) V I I I A ug (u s tae ) /V I v i r d ecu r ( io ) s i b i e t /C (a io ) A t i l io Mag io f r a t r i /v e te r (ano ) l e g ( ion is ) e i u sdem /V I v i r (o ) C om i e tS u rae Mes so r is f ( i l iae ) e t/ C (a io ) V e tu r io S e rvando e t /C (a io ) V e tu r io Max imo / n epo t ib (u s ) s u i s e t / [— ] /[— ] /i t em f u tu r is l i be r t is /i n a gr (um ) p (ede s ) LX /i nf r (on te ) p (edes ) L .
s t igung v on G ir landen e t c . e inge la ssen w a ren . Auf d e r B ef e s t igung e i ne s Auf sa tzes . E ine f l ache S tand le is te , e i n Wu ls t s ow ie e i n K yma u nd e i ne K eh le g l iede rn d en S ocke l . Übe r d em A l ta r schaf t , d e r a uf d er V o rde r se i te v on e i ne r L e is te u nd e i nem f l a c hen Kyma g e rahm t w ird , b i lden e i ne K eh le u nd e i n K yma s ow ie e i ne v o rk ragende L e is te d en Übe rgang z um
D e r A l ta r i s t v o l ls tänd ig e r ha l ten , w e is t j edoch a n d er O ber f läche s chwere V erw i t te rung sspu ren a uf . Auf d e r V o rde r se i te d e r P u lv in i b ef inden s i ch z we i r e ch teck ige Dübe l löche r . D a r in w a ren E i sen s t if te e i nge la ssen , d i e i m R ahmen d e s G rabku l tes z u r B ef e s t igung v on G i r landen , B ändern u nd K ränzen d i en ten . D ie O be r se i te i s t g rob g e g lä t te t .
g eschwungenen r e ch teck igen Auf sa tz . D ie N eben se i ten d e s A l ta r s s i nd l e d ig l ich v on e i ne r L e is te , d i e s i ch d u rch e i ne R i l le v om R e l iefgrund a bheb t , g e rahm t . I m l i nken B i ldf e ld e r sche in t i nk räf t igem R e l ief e i ne O p f e rkanne , d e ren „ B innenze ichnung" a n me ta l lene V o rb i l d e r e r inner t , a uf d e r r e ch ten N eben se i te e ine u nve rz ier te O pf er scha le .
Auf e i ne b re i te L e is te f o lg t e i nK yma , d a s d en S ocke l m i t d em u nge rahm ten S chaf t v e rb inde t . E in w e i te re s Kyma l e i te t z u d en f o rme lhaf t g eb i lde ten P u lv in i ü be r . D ie N eben se i ten s i nd n i ch t d eko r ie r t . D ie P rof i le e r sche inen a uch a uf d e r R ück se i te a ngedeu te t .
D ie I n sch r if ti s tf l ach i nd en S t e in e i ngeme iße l t . D e rG rad d e rV erw i t terung e r laub t e sk aum , d i e i nC IL V 5 276 v o r g esch lagene L e sung n achzuvo l lz iehen . Danach i s t d e rA l t a r d em Andenken d es L uc iu s A lf iu s S eve r ianu s g ew id me t . E r w a r S ev i r u nd Augu s ta le . A lf iu s H i laru s h a t d en
D ie I nschr if t g ib t a n , d aß C a iu s A t i l iu s Moge t ius s i ch s e lbs t u nd d en Manen s e ine s B ruder s , C a iu s A t i l ius Mag ius , s ow ie s e inen E nke ln b zw . s e inen Nef f en , C a i u s V e tu r ius S ervandu s u nd C a ius V e tur iu s Max imus , d en A l ta r g ew idme t h a t . Moge t ius b eze ichne t s i ch s e lbs t a l s V e teran d er l eg io V I I I A ugus ta . Außerdem w a r e r S ev ir u nd Decur io . S e in B ruder w a r V e teran d er se lben E inhe i t u nd S ev i ri nC omo . D e rA l ta ri s t d a r ü berh inau s a uch S ura , d er T och ter d es Messor , u nd a l -
A l ta r v on s e inem G e ld a uf s te l len l a ssen . D ie s ch lanke A l ta r schaf tform i nV e rb indung m i t d e rb re i t e n R ahmung d e r V o rde r se i te e r laub t e i ne D a t ie rung a b d em 2 .J h . n .C h r . 2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r . C IL V 5 276 ; C . S a le t t i , Marm i S cr i t t i d e l Mu seo A r cheo l o g ico ( 1901) N r . 9 9 .
l en z ukünf t igen F re ige lassenen g ew idme t . D ie Ausma ß e d es G raba rea ls b e t ragen s e chz ig ma l f ünf z ig F uß .
2 34 . Graba l tar d es Luc ius Caes ianus L argu s*
Nach Z e i le 1 0 s i nd zwe i Z e i len f r e ige lassen , d i e woh l s pä ter n och m i t a nderen N amen b esch r ieben w erden
HE : C omo
k onn ten . M i t d er E rwähnung d e r l eg io V I I IA ugus ta i s t k e in a bso lu ter Anha l tspunk t f ü r d i e D a t ierung g ege -
AO : Ma i land , Magaz in d es Mu seo A rcheo log ico ( au sge -
b en . ( Vg l . a uch Ka t . 3 4 . 5 5 . 9 1 u nd 9 8 , d i e e benfa l ls
K a lk s te in . H . 1 06 B r . 5 5 T .4 0 S chaf t B r . 4 6T .3 1
l a ger t ) , I nv . A6 757
M i tg l iede r o de r V e teranen d i eser L eg ion n ennen .) Auf g rund d er F orme l D is Man ibus i s t e ine E n t s tehung a b d em E nde d es 1 .J h s . n . C h r . a nzunehmen .
D i s /Man ibu s /L (uc i ) C aes ian i /L a rg i . D e r A l ta r i s t a u s e i nem B lock g ea rbe i te t u nd b i s a uf d i e
E nde d e s 1 .J h s . n . Ch r . o de r s pä te r .
B es toßungen am G e s im sprof i l u nd d en Kan ten i nr e la t iv
C IL V 5 713 ; C . S a le t t i , Ma rm i S c r i t t i d e l Mu seo A rcheo l og ico ( 1901) N r . 1 03 .
g u tem E rha l tungszu s tand . I n d er M i t te d e r Obe r se i te b e f i nde t s i ch e i ne r i ngf örm ige E rhebung , i nd e ren M i t te e i n 1 62
Me ta l ls t if t e i nge la ssen i s t . V ermu t l ich d i en te e rz u rB ef e -
l e g io X IX G em ina w a r u nd d or t d a s Am t e i ne s Waf f en -
s t igung e i ne s P in ienzapf en s ( vg l . a uch d i e O be r se i te K a t . 1 26 ) .
m e i s te r s b ek le ide te . D e r V e r s torbene h a t s i ch w oh l n ach s e ine r M i l i tä rze i t i nC omo n i ederge la s sen .
E ine S t and le i s te , e i n Kyma s ow ie e i ne b re i te K eh le b i lden
M i t d e r E rwähnung d e r L eg ion e r g ib t s i ch e i n t e rm inu s
d en S ocke l . D e r A l ta r schaf t i s t l e d ig l ich a uf d e r V o rde r -
p os t q uem 6 2 n .C h r . ( s . h i e r : V I .4 . S .5 6 ) . I nV e rb indung
s e i te d u rch e i ne L e is te u nd e i n K yma g erahm t . D ie N e -
m i t d em s ch lanken A l ta r schaf t , d e r b re i ten R ahmung u nd
b en se i ten s i nd g eg lä t te tu nd z e igen l i nk s e ine s eh rv erw i t t e r te O pf e rkanne u nd r ech t s e i ne S cha le a l s D eko ra t ion .
d e r E rwähnung d e r F orme l D i s Man ibu s i s t j edoch m i t e i ne rE n t s tehung v o r d em 2 .J h . n .C h r . k aum z u r e chnen .
E ine b re i te K eh le l e i te t z um e hema ls v o rhandenen G e -
2 .J h . n .C h r . o de r s pä te r .
s im s ü be r . E s f o lgen P u lv in i , d i e a uf d e r V orde r se i te m i t s t ernf ö rm igen B lü ten g ef i i l l tu nd a n d en S e i ten m i t e i nf a c hen B lä t te rn s ow ie e iner K orde l a l s m i t t le rem E inzug
C IL V 5 270 ; C . S a le t t i , Ma rm i S cr i t t i d e l Mu seo A rcheo l o g ico , 1 901 , N r . 12 .
g eg l ieder t s i nd . D e r A l ta r i s t d en Manen d es L uc iu s C aes ianu s L a rgu s
P av ia
g ewe ih t . D a s c ognomen s t amm t a u s d er G ruppe r öm i s che rN amen , d i eü be r e ine C ha rak te re igen schaf td e sV e r s t orbenen Au skunf tg eben , i nd i esem F a l lü be rs e ine F re i -
2 36 . Graba l tar d e s Marcus Ca ss ius Hermes
g i eb igke i t ( vg l . : I . Ka jan to , T he L a t in C ognom ina [ 1 965 ] 2 56 ) . F ü r e i ne e i ng renzende D a t ierung l i egen k e ine An -
HE : U nbekann t
h a l t spunk te v o r , d och mach t d a s Auf t re ten d er F orm e lD i s
AO : Mu seo C iv ico A rcheo log ico d e l C a s te l lo V iscon teo
Man ibu s e i ne E n t s tehung v o r d em s pä ten 1 .J h . n . C h r . u nwah r sche in l ich .
d iP av ia , I nv . ? Ma rmo r . H . 8 8 B r . 4 6T .4 1
E nde d es 1 .J h s . n .C h r . o de r s pä te r V ( ivu s ) f ( ec i t ) /M (a r cu s ) C a ss iu s /H erme s /V Iv i rs i b i e t
C IL V 5 326 .
/Max im ienae /S ecund inae /u xor i e t /C a s s io My ron i / l i ber t (o ) .
2 35 . Graba l tar d es Ca iu sV ir ius S ab inu s*
V om A l ta r i s t l e d ig l ich d e r S chaf t e rha l ten , a n d essen u n t e re r r e ch ten E cke e i n g oßes S tück d e s S t e in s w eggebro c hen i s t . D ie B eschäd igung s e tz t s i ch a uf d e rr e ch ten N e -
HE : C omo , b e i d e r K irche S .F ide l is . AO : Ma i land , Magaz in d es Mu seo A rcheo log ico ( au sge l a ger t ) , I nv . A6 755
b en se i te f o r t .
K a lk s te in . H . 1 08 B r . 5 8 T .3 3 S chaf tB r . 4 5 T .2 3
D e rS chaf ti s t a uf d r e i S e i ten d u rch e i ne b re i te L e is te u nd
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /C (a ius ) V ir iu s /S ab inu s /v e te ranu s /
t e nN eben se i te i s t e i ne O pf e rkanne m i t s ch räge r Au sguß -
a rmo r (um )
c u s tos
/ l e g ( ion is )
X I I I I
e i n s chma le s , a ngedeu te tes K yma g e rahm t . Auf d e rr e ch -
/ G em ( inae )
t ü l le z u s ehen , d e ren R e l ief ie rung a n d i e me ta l lenen V o r -
Ma r t ( ia l is ) V ic t (r ic is ) /D ( is ) M(an ibus ) .
b i lde rd e rD a r s te l lung e r inner t . D ie l i nke N eben se i te z i er t e i ne O pf e r scha le .
D e rA l ta ri s t a u s e i nem S tück g ea rbe i te t , w e is tj edoch e i n ige B eschäd igungen a uf . D ie r e ch te E cke i s t a uf g anze r
D ie I n sch r if t a uf d e r V o rde r se i te n imm t n u r d a s o bere D r i t te l e i n . S i eb e sag t , d aß d e rS ev ir Ma rcu s C a ss iu sH e r -
H öhe b es toßen , s o d aß T e i le d e s o be ren P rof i ls u nd d e r
me s s i ch s e lbs t u nd Max im iena S ecund ina , s e ine r F rau ,
R ahmung f eh len . D ie Neben se i ten s i nd m i t d em d em Z ahne isen g eg lä t te t . Da s i ej edoch a uf e i ne r Höhe m i t d er
u nd s e inem F re ige la s senen , C a ss iu s My ro , d en A l ta r z u L ebze i ten a ufge s te l l t h a t . D e r Name Max im iena t a uch t
R ahmung l i egen , v on d i ese rn u r d u rch e i ne R i l le g e t renn t s i nd , k önn te e s s i ch h ier um e i ne n u r o ber f läch l ich a bge -
s e l ten a uf . G e läuf ige ri s t d i e F orm Max im ina ( vg l . I .K a -
a r be i te te B o sse h ande ln .
j an to , T he L a t in C ognom ina [ 1 965 ] 2 76 ) E ine Maxum ie -
E ine b re i te S t and le is te , e in Wu ls t s ow ie e i n K yma u nd
U rne , d i e s i ch e benf a l l s i nP av ia b ef inde tu nd d i e mög l i -
n a S ecund ina e r sche in t n och a uf d em F ragmen t e i ne r
e i ne K eh le b i lden d en S ocke l . D e rA l ta r schaf ti s t a uf d re i
c herw e ise d em se lben G rabkon tex t z uzuo rdnen i s t ( vg l . T ozz i , s .u .9 7 ) .
S e i ten d u rch e i ne b re i te L e is te u nd e i n Kyma g e rahm t . Zwe i Kyma ta u nd e ine v ork ragende L e is te l e i ten z u d en P u lv in i
ü be r ,
d i e
a us
e i ne r
F ocu ssch ranke
P .T ozz i , B o l le t ino d e l la S oc ie tä P ave se d i S to r ia P a t r ia
s e i t l ich
2 6 /27 , 1 974 /75 , 9 5 i f . Abb . 1 3 .
h e rau swach sen . S i e i s t a uf d e r V o rde r se i te m i t We in ran k en g e schmück t , v e re inze l te F ruch tdo lden s i nd z u e rken n en . D ie N eben se i ten d e r P u lv in i z i e ren L orbee rb lä t te r .
2 37 . Graba l tar d es S a lv ius V i sc iu s Advena*
S i e w e rden i nd e rM i t te d u rch e i ne d i ck a ufge leg te K o rde l z u sammengezogen .
HE : B e l lg io ioso ( Pav ia )
D e r A l ta r i s t d en Manen d e s C a iu s V ir iu s S ab inu s g e -
AO : B e l lg io ioso b e i P av ia , i nd e rV orha l le d e r ö r t l ichen
w e ih t . E r s e lbs t h a t d en A l ta r z u L ebze i ten a uf ge s te l l t .
S chu le „ Scuo la Med ia" , I nv . ?
D ie f o lgenden Z e i len g eben a n , d aß S ab inus V e te ran d e r
Ma rmo r . H . 1 02 B r . 7 3 T .5 7 1 63
D is Man ibu s /S a l (v i ) V isc i S a l (v i ) f ( i l i ) A dvenae v i r i /
2 38 . Graba l tar d er A t i l ia E lp i s*
S a l (v i ) V isc i S a l (v i ) f ( i l i ) P au l in i f ( i l i ) /o p t im i p i is im i m i l i t ( i s ) /c ( o )hor ( t is ) V I I I I p r (ae tor iae ) v ix i t a nn (os )
HE : Unbekann t
X IX /men s (e s ) X I m i l i t (av i t ) a nnum men s (e s )V I /V isc i -
AO : Mu seo C iv ico A rcheo log ico d e l C a s te l lo V i scon teo
a e S a l (v i ) f ( i l iae ) P rocu lae f ( i l iae ) /C a s s ia Q (u in t i ) f ( i l ia )
d iP av ia , I nv . ?
P au la /i n f e l ic is s ima ma te r /v ( iva ) f ( ec i t ) e t /Q (u in t i )
K a lk s te in . H . 1 90 B r . 8 7 T .7 4
C a ss i O p ta t i p a t r is /C a s s iae L an t ienu sae ma t r ( is ) . A t i l iae M(a rc i ) 1 ( iber tae ) E lp id i /o p t ime d e se /Me r i tae / M(a rcu s )A t i l iu s E ro s /V I v i r Aug (u s ta l is ) /D er tonae e t/
E rha l ten i s t l e d ig l ich d er A l ta r schaf t , d e r a n d en K an ten
L iba r n ae /v ivu s f e c i t .
e i n ige B e s toßungen a ufwe i s t . Auf d e r O be r se i te b ef inde t s i ch e i n l ä ng s rech teck iges Dübe l loch i nd e rM i t te u nd e i n
D er A l ta r d i en te i n Zwe i tverwendung a l s S a rkophag , i n -
f a s t q uad ra t ische s a nj eder h in te ren E cke s ow ie e i ne sv o r -
d em a uf d e r R ück se i te e ine V er t iefung g e schaf f en wu rde
n el i nk s . S i es i nd a l le d uch e i nen Gußkana lm i td em ä uße -
( vg l .A l ta rd e rF ab i i , K a t . 1 27 ) . D am i t d er S a rkophag p lan
r en R and v e rbunden . E s h ande l t s i ch um d i e B ef e s t i -
a uf d em B oden a uf l iegen k onn te , s i nd d i e o be ren u nd u n -
g ungsvo r r ich tung f a r e i ne B ek rönung .
t e ren P rof i le d e r V orde r se i te a bge sch lagen .
D ie V o rde r se i te i s tv on e i ne rL e i s te u nd e i nem f l ach a nge -
An d en S e i ten i s t d i e R ahmung , b e s tehend a u s e i ne r L e i -
l eg ten K yma g erahm t .
s t eu nd e i nem K yma ,n och e rha l ten , d och s i nd d i eB i ld f lä c hen u n rege lmäß ig g eg lä t te t .
D ie r e ch te N eben se i te z e ig t e i ne Opf e rkanne , d i e l i nke
Ma rcu sA t i l iu s E ros h a tA t i l ia E lp is , e ine rF re ige la ssenen
e ine S cha le . Un ter d e r I n sch r if t , b zw . i nd i ese z um T e i l e ingre if end , s i nd z we i P e r sonen d a rge s te l l t . D ie r e ch te
d es Ma rcu s , d en A l ta r z u L ebze i ten a uf s te l len l a ssen .
me in t e i nen Mann , d e r e i ne k u rze t u n ica m i t d arübe rge -
Ma t i l iu s w a r S ev i r Augu s ta l is i n D er tona u nd L ibarna .
l eg ter p aenu la t r äg t . Un te r d e rp aenu la w ird e i nT e i l d es
Z um n omen g en t i le d er A t i l iae v g l . a uch d en A l ta r d e r
c i ngu lum s i ch tba r . An s e inen F üßen s i nd d i e c a l igae
Mar ia A f r icana i nV e rona , K a t . 1 70 , u nd d en d e r Ma r ia
n och d eu t l ich z u e rkennen . I n s e ine r r e ch ten H and h ä l t
E lp is , K a t . 7 4 , i n Aqu i le ia .
e r e ine L anze , i n s e ine r l i nken e inen S ch i ld . D ie l i nke
F ü r e i ne D a t ierung l i egen k e ine Anha l t spunk te v or .
P er son i s t w esen t l ich k l e iner u nd s chon d u rch i h re K le i d ung , e i ne h a lb lange , k u rzä rm l ige t u n ica u nd d a sf oca le ( Ha lstuch ) , a l s K ind g ekennze ichne t . D ie G egen s tände i n i h re r H and s i nd n i ch t e i ndeu t ig z u i d en t if iz ie ren , e s
2 39 . Graba l tar d es F ann ius Ruf inu s*
mag s i ch um S p ie lzeug , v ie l le ich t e i nen K re ise l u nd e ine G er te h ande ln .
HE : D e rA l ta r wu rde i nP av ia , i m F undamen t d e s N ebengebäude s v on S S . G e rva s io eP ro ta s io v e rbau t
D ie F r isu r d e s S o lda ten , i s t a l s k ompak te , l o ck ige H aa r -
a ufgefunden .
ma s se c ha rak ter is ier t . S i e w i rd d u rch e i nze lne B oh rungen
AO : Mu seo C iv ico A rcheo log ico d e l C a s te l lo V iscon teo
a ufge locker t . D ie Auf f a ssung d e rH aa re u nd d i eF r isu re r -
d iP av ia , I nv . A 577
l a uben e i ne D a t ierung d es A l ta r si nd i eM i t te d e s2 .J h s . n .
K a lk s te in . H . 1 24 B r . 6 0T .5 0 S chaf tB r . 4 8 T .4 9
Ch r . ( vg l . h i e r : V . 3 . S .3 4 f .u nd 3 7 ) .
D ( is ) M(an ibu s ) /[ ] F ann i /[ Ru ]f in i /[
D e r A l ta r wu rde v on C a s s ia P au la , T och te r d es Qu in tu s ,
] iC ha r is /
[ m ]a te r /[ i n f ]e l ic iss ima /[ f i l ] io p i en t iss im (o ) .
z u L ebze i ten d en Manen i h re s Manne s , S a lv iu s V isc iu s Advena , u nd i h rem S ohn , S a lv iu sV isc iu s P au l inu s , s ow ie
D er S ocke l , d i e B ek rönung s ow ie T e i le d e s A l ta rkörper s
i h re r T och te r , V isc ia P rocu la , a ufges te l l t . I h r S ohn s t a rb
m i t d er I n sch r if t z e igen a n d e r l i nken S e i te g roß f läch ige
i mA l te r v on 1 9 J ah ren u nd 1 Mona ten . E rw a r e i n J ah r
B es toßungen .
u nd s ech s Mona te S o lda t d e r c ohor s V I I I IP rae tor ia , i n
D e r S ocke l w a r meh rf ach p rof i l ie r t ; d i e B ek rönung i s t
d eren D ien s t e r w ah r sche in l ich um s L eben k am . C a ss ia
h eu te k aum z u r ekons tu r ie ren , mög l icherwe i se b es tand
w idme t d en A l ta r a uße rdem d en Manen i h re r E l tern ,
s i e v o rma l s a u s P u lv in i m i t e inem G iebe l i n d er M i t te
Qu in tu s C a s s iu s Op ta tu s u nd C a ss ia L an t ienu sa .
o der e i ne r F ocu ssch ranke .
Auf f a l lend i s t d i e z we ima l ige E rwähnung d e r F i l ia t ion
D e rA l ta rkörpe rw ird a n d e rV o rde r se i te d u rch L e is te u nd
b e i d en K indern d e rC a ss ia P au la . S i e e r sche in tn ach d em
K yma g e rahm t . D ie Neben se i ten s i nd u nge rahm t u nd g e -
n omen d e s V a te r s s ow ie e i n w e i te res Ma l n ach d em c o -
g l ä t te t , d i e R ück se i te n u r f l üch t ig b ea rbe i te t .
g nomen .
E inem F ann iu s R uf inus wu rde v on s e iner Mu t te r , C ha r is , d e r A l ta r a ufge s te l l t .
M i t te d es 2 .J h s . n .C h r .
L au t D . Ambag l io ( s . u . ) e rg ib t s i ch a u s d em E r sche i -
C IL V 6 424 ; P .T ozz i , B o l le t t ino d e l la S oc ie tä P avese d i
n ung sb i ld d e rB uch s taben e i ne D a t ierung i m2 .J h . n . Ch r .
S tor ia P av ia 2 4 /25 , 1 974 /75 , 9 8 f . A bb . 4 ; C . F ranzon i , H ab i tu s a t que H ab i tudo M i l i t i s ( 1987 ) 8 N r . 6 1 T af . 2 9 . 3 .4 .
L . B of f o —D . Ambag l io i n : S upp lemen ta I t a l ica Nuova S er ie 9 , 1 992 , 2 82 N r . 3 4 . 1 64
2 40 . G raba l tar d e s Qu in tu sP e tron iu s *
D e rA l ta ri s ta u s e i nem B lock g ea rbe i te t . D ie l i nke h in te re
HE : D e rA l ta r wu rde i nP ap iago u n te r d em K i rchp la tz a ufgefunden .
t e rha lb d er P u lv in i b ef inden s i ch r e ch t s u nd l i nk sj e e i n
AO : Mu seo C iv ico A rcheo log ico d e l C a s te l lo V iscon teo d iP av ia , I nv . A 580
e r ha l ten h aben . Auch h ie r w a ren e hema ls E isen s t if t e e i n -
E cke d e rB ek rönung f eh l t , d i e P rof i le s i nd b e s toßen . Un r undes Dübe l loch , i nd em s i ch n och R es te d es B le iguße s g e la ssen , d i e z u rB ef es t igung v on G ir landen d i en ten . Auf
We iße r G ran i t v om L ago Magg io re . H . 1 20 B r . 6 3 T .4 2
d e r O be r se i te i s t e i ne f l ache Mu lde e i nge t ief t , i n d e ren M i t te s i ch e i n E isendübe l m i t B le iguß e rha l ten h a t .
Q (u in tu s )
P e t ron iu s
/ P r i s [c ianu s?
c ]u r (a to r )
/
E ine h ohe S t and le is te , e in Kyma u nd e i ne K eh le b i lden
Nova [ r ien s ium ? ] /T ic [ inen s ium ? ] /C lod [ iae —] /
d en S ocke l . D e rA l ta r schaf t i s t a uf d er V orde r se i te d u rch
c on i [ug i —] /p os te r i [sque s ] u i [ s ] /v ( ivu s ) f ( ec i t ) .
e i ne L e is te u nd e i nb re i te s Kyma g e rahm t . D ie N eben se i t e n s i nd g eg lä t te t u nd u nve rz ie r t . E ine K eh le , e i n K yma
D e rA l ta ri s t a n d e rO be r f läche w e i tgehend v err ieben , s o
u nd e i ne s chma le L e is te l e i ten z u r P u lv in ibek rönung
d aß n u r n och T e i le d e r I n sch r if t z u e rkennen s i nd . E s
ü be r , d i e s i ch a uf e inem r e ch teck igen f l achen B lock e r -
f eh l t r e ch t s e i n S tück d e s S ocke ls s ow ie d i e r e ch te P u l -
h eb t . D ie P u lv in i s i nd a uf d e rV orde r se i te m i te i nge ro l l ten
v in iro l le d e r B ek rönung . A uf d e rl i nken N eben se i te s i nd v ermu t l ich i m Z uge e i ne r Zw e i tverwendung z we i q ua -
V o lu ten v e rz ie r t , d i e s i ch a u s d em m i t t le ren , z w ischen d en P u lv in i s t ehenge la ssenen , B lock e n tw icke ln . D a s O r -
d ra t i sche Dübe l löche r e i ngea rbe i te t w orden . I m o be ren
n amen t i s t n i ch t e inger i tz t , s ondern p la s t isch a uf ge leg t .
b ef inden s i ch n och S pu ren v on B le iguß . G egen e i ne a n -
D ie N eben se i ten d er P u lv in i s i nd g eschwungen u nd i nd e r
t i ke B ef e s t igung svo rr ich tung s p r ich t d i e Anordnung d e r L öche r , d i e v e rhä l tn ismäß ig h och i m B i ldf e ld v orge -
M i t te d u rch e i ne wu ls t ige Ko rde l z u sammengezogen , z e i g en j edoch k e ine v ege tab i le D eko ra t ion ( Fü rd i e se A r td e r
n ommen wu rde . F ü rg ewöhn l ich f i nden s i ch s o lche S pu -
P u lv in iges ta l tung v g l . d en A l ta r i n Man tua a u s S uzze ra ,
r en i m S ocke l o de ra n d en P rof i len d e rB ek rönung . Auch
h i e r K a t .163 ) .
k önn te man i n d er An t ike d i e Dübe l löcher a uf b e iden N eben se i ten e rwa r ten .
Ma rcu s C om in iu s I u s t inu s , S ohn d es V a ler ian , h a t s i ch u nd s e inen N achkommen s ow ie s e ine r F rau P a s tor ina ,
D er S ocke lb es teh ta u s e i ne re i nf achen v o rk ragenden L e i -
T och te r d es T er t iu s , d en A l ta r a uf s te l len l a ssen . E rb e leg t
s t e . D ie f o rme lhaf t a u sgea rbe i te ten P u lv in i e rheben s i ch
s i ez u sä tz l ich m i t d em A t t r ibu ts anc t i s ime , d essen B edeu -
ü be r e i ne r F o lge f l acher P rof i le .
t ung i n d i esem Z u sammenhang k eu sch o de r u nan ta s tba r
D e r A l ta r schaf t i s t u nge rahm t u nd z e ig t a uf d e r r e ch ten N eben se i te e i ne S penden scha le . L ink s i s t e i ne O pf e rkan -
me inen k önn te . P a s tor ina g ehör t z u d en Namen , d i e s i ch v on Wäch te r nb zw . B e t reuern v on T ie ren a b le i ten l a s sen .
n e z u e rkennen .
E rt a uch ti nO ber i ta l ien n u rd i e ses e i ne Ma l a uf ( I .K a jan t o , L a t in C ognom ina [ 1965 ] 3 24 ) . F ü r e i ne D a t ierung l i e -
Q u in tu s P e t ron iu s h a t s i ch s e lb s t u nd s e ine r F rau C lod ia d en A l ta r z u L ebze i ten a uf ge s te l l t . S e in c ognomen i s t
g en k e ine k onk re ten Anha l t spunk te v o r .
n i ch t e i ndeu t ig z u b e s t immen ; h i e r wu rde P r i sc ianu s v o r -
C IL V 6 580 .
g e sch lagen , e s k önn te j edoch a uch P r isc i l lu s g eme in t s e in . Ambag l io ( s . u . ) e r gänz t d i e I n sch r if t i n d e r d r i t ten Z e i le a l s c ura tor r ( e i ) p ( ub l icae ) u nd d i e b e iden f o lgen -
RE G IO I X( LI G UR IA )
d en Z e i len a l s Angabe d e rO r te , i nd enen P e t ron iu s d i ese s Am t a u sgeüb t h a t , n äm l ich i n Nova r ia u nd i n T ic inum , d en a n t iken O r ten , d enen h eu te Nova ra u nd P av ia e n t sp re c hen . E r h ä l t a uf grund d e s B uch s tabenduk tu s a uch e i ne
A lba P ompe ia
E n ts tehung i m 2 .J h . n .C h r . f ü r w ah r sche in l ich . L . B of f o —D . Ambag l io i n : S upp lemen ta I t a l ica Nuova S e r ie 9 , 1 992 , 2 70 N r . 1 9 .
2 42 .G raba l tar d e sC a iu sC ornel iu sG ermanu s* HE : D e rA l ta r wu rde 1 779 b e iA lba i m F luß T ana ro e n tdeck t .
Nova ra
AO : A lba , Mu seo A rcheo log ico ed i S c ienze Na tu ra l i „ Feder ico E u seb io" , I nv . ? K a lk s te in . H . 1 45 B r . 15 T .9 0
2 41 .G raba l tar d e s Mar cu sC om in iu sI u s t inu s*
V ( ivu s ) f ( ec i t ) /C (a iu s ) C or n e l iu s /C (a i ) f ( i l iu s ) C am ( i la
HE : S unum b e i Nova ra
t r ibu ) /G e rmanu s a ed ( i l is ) /q (uaes to r ) Iv i rp raef (ec tu s )
AO : Nova ra , C or t i le B u r le t to , I nv . ?
f a br (orum ) /i udex e x v (o to ) d ec (u r ionum ) /f l amen D iv i A ug (u s t i ) /s i b i e t /V a ler iae M(a rc i ) f ( i l iae ) /Ma rce l lae /
K a lk s te in . H . 9 3 B r . 5 0 T .2 8 S chaf t B r . 4 1 T .2 1
u xor i o p t imae . V ( ivu s ) f ( ec i t ) /M(a rcu s ) C om in iu s /I u s t inu s /V a le r ian i/ f ( i l iu s ) /s i b i e ts uce s [ s ]e /P a s to r ine /T e r t i f ( i l iae ) /c o iug i s a [n ]c t is ime /b ene me ren t i .
E ine Au tops ie d es A l ta r s k onn te n i ch tv orgenommen w e r d en . Auf d en P ho tos s i nd e i n ige B es toßungen a nd en K an1 65
t e n d es A l ta r s u nd a n d en R e l ief s d e rN eben se i te e rkenn -
D ie I n sch r if t b e sag t , d aß C a iu s C orne l iu s G e rmanu s z u
b a r . D ie r e ch te Neben se i te i s t z udem i m o be ren D r i t te l v erwa schen , a l s o b l a ngf r is t ig Wa sse r d arübe rge lauf en
L ebze i ten s i ch s e lbs t u nd s e ine r F rau V a ler ia Ma rce l la d en A l ta ra uf ges te l l t h a t . E rg i b t e i nen a u sf üh r l ichen c ur -
w ä re .
s us h onorum a n . E rw a rA ed i lu nd Quae s to r . I nd i ese rE i -
E rha l ten i s t d e rA l ta r schaf t , d e r a uf d e rV o rder se i te d u rch e i n
a ufwend iges
R ankenband
u nd
e i n
S che ren -
g l a t tb la t t i cyma g erahm t w ird . Auf f a l lend a n d e r R ahmung i s t z unäch s t , d aß s i e i nd en W inke ln n i ch t umbr ich t , d .h . d i e R anke n i ch t f o r t lauf end um d i e I n sch r if t h erumge f üh r t i s t , s ondern g e rade b i s z u r ä uße ren Kan te r e ich t , w obe i d i e w aage rech te R ahmung u n ten u nd o ben g l e ich s am a l s „ Ba s is" u nd „ A r ch i t rav" d e rb e iden S e i ten f lächen d i en t . S chma le L e is ten t r ennen d i e e i nze lnen F lächen v one inande r . Auch i nd e r Mo t ivwah l t r i t t d i ese T rennung z u tage . D ie b e iden w aage rech t v e r lauf enden S chmuck b änder w e rden v on z i ckzackf örm igen Akan thu s ranken g eb i lde t , i n d e ren Zw icke ln s t i l is ie r te , v on h a lb runden B lä t tern umgebene L o tu sb lü ten h ängen o der g ezack te Akan thu ssp röß l inge s t ehen . D ie v on o ben n ach u n ten v e r l a uf enden S chmuckbände r e rwach sen a u s e i nem d i ch ten Akan thu s t r ieb , a u s d em s i ch d i e R anke e n tw icke l t , i mmer w iede r e i n ro l l t u nd mehr f ach v erzwe ig t . I n i h re s o g eb i l d e ten K re i se s i nd v e r sch iedene B lü ten , ma l m i t z ack igen , ma l m i t r unden B lä t ter n e i ngese tz t , d azw ischen s i tzen k l e ine , f e in a u sgea rbe i te te Vöge lchen . D ie O rnamen te s i nd c ha rak ter is ier t d urch d en v or s ich t igen E in sa tz d es B oh rer s i nd en B la t tzw icke ln . Dahe r e rha l ten s i e e i ne g e -
g en schaf t w a r e r i m Wesen t l ichen m i t d en f i nanz ie l len Ange legenhe i ten d e r S tad t b e t rau t . O b d i e Q uae s tu r i n A lba e i n h onor o der e i n m unu s d a r s te l l t , a l s E h renam t ü ber t ragen wu rde o de r s ozu sagen e i ne P f l ich taufgabe , m i t d e rA bgaben v e rbunden w a ren , i s t n i ch t z u e n t sche i d en ( vg l . J . Ma rqua rd t , D ie r öm ische S t aa t sve rwa l tung ( 1881) I1 67 , 1 2 ) . Auße rdem w a re rd uumv ir u nd P raef ek t d e r F ab r i i u nd z udem i ud ex e x v o to D ecur ionum , d .h . R ich te r a uf B i t te d e s D ecu r ionen ra te s . I n k l e inen Buch s t aben i s t a ngef üg t , d aß e r a uch f l amen d es g ö t t l ichen Augu s tu s w a r . D ie D a r s te l lungen d e r Mu sen a uf d en Ne b en se i ten s i nd w oh l a l s Z e ichen d es h ohen B i ldung sgra d es d es S t if t e r s z u w er ten ( vg l . h i e r : I V .3 .3 .1 . S .2 9 ) . D ie I n sch r if t g ib t k e inen k onk r e ten H inwe is z u rD eu tung d e s Rund sch i lde su nd d e rh as tae a uf d e rR ück se i te d e sA l ta r s , d enkba r i s t j edoch e ine V e rb indung z u e i nem d e r i n s ch r if t l ich e rwähn ten Äm te r . ( Zu rI n te rpr e ta t ion v g l . h i er : I V .3 .3 .2 . S .2 9 ) . I nR om g ing e i ne r Quaes tu r e i ne 1 0 jäh r i ge M i l i tä rd ien s tp f l ich t v o rau s . A ls Z e ichen f ü r d i e E rf ü l lung d i ese r P f l ich t k önn te d i e Waf f enda r s te l lung g ewer te t w e rden . E s i s t a be rn i ch t g ek lä r t , o b d i e se M i l i t ä rd ien s tp f l ich t a uch i n d en S t äd ten g a l t . ( vg l : RE XX IV ( 1963 ) 8 08 s .v .Q uae s tor [ G . Wesene r ] ) .
w isse S chä rf e , d i e d en G e sam te indruck p räg t . D e rR e l ief -
T ra jan isch — h ad r ian isch .
g rund i s tn och z ue rkennen , s p ie l ta l le rd ing s e ine u n te rge o rdne te R o l le . D ie N eben se i ten w e rden v on e ine rb re i ten
C IL V 7 605 .
L e is te u nd w iederum e i nem S che reng la t tb la t t i cyma g e r ahm t , d a s h i e rb re i te r i s t a l s a uf d e rV orde r se i te . Auf d er l i nken N eben se i te s t eh t f r on ta l a uf e i nem p e r spek t iv isch a ngegebenen P ode s t e i ne w e ib l iche F igu r . S i e t r äg t e in p ep losa r t iges G ewand , d a s i h re A rme f r e i läß t . M i td e rl i n k en Hand h ä l t s i e e i ne t r ag ische Ma ske i n d i e Höhe , a uf d i e s i e m i t i h re r r e ch ten w e i s t . Obg le ich i h r K opf v erwa s chen u nd i h re G e s ich t szüge d adu rch f a s t u nkenn t l ich g eworden s i nd , f ä l l t d och i h re me rkwü rd ige Kop fbedek k ung o de rH aa r t rach ta uf . E s s che in t , d aß s i e d i eH aa re i n d e rM i t te g esche i te l tt r äg tu nd s i e i ne i ne rs chma len R o l le g ed reh t a u s d em G es ich t g ekämm t h a t . R ech t s , n eben i h r em Kopf , i s t d a s H aa r w oh l i n S ch lauf en g e leg t u nd m i t e i nem b re i ten B and umw icke l t . E s i s tn i ch t s i che rz u e n t -
2 43 . Graba l tar d er Ca s tr ic ia S a turn ina* HE : A lba AO : B ra , I nv . ? Ma rmo r . H . 1 73 B r . 9 5 T .9 2 C as t r ic iae / S a tu rn inae f i l ( iae ) /v ix i t a nn (o s ) V I S/ P (ub l iu s )
C a s t r ic iu s
S a tu rn ( inu s )
/p a t (e r ) mag ( i s te r )
Aug (u s ta l i s ) P o l len [ t ]( iae ) / Aug (u s ta l i s ) B ag ienn (s is ) s i b i e [ t ] /Me t t iae P au l in (ae ) /u xor i o p t im [ae ] . D er A l ta ri s t a n d e ru n teren l i nken E cke b e schäd ig t , K an t en u nd P rof i le s i nd b e s toßen .
s che iden , o b e s s i ch d abe i t a t säch l ich um i h r Haa r h an d e l t , d a s d e r Kün s t le rz um b esse ren V e r s tändn is d e rF r isu r
E ine h ohe S tand le is te , e i n Wu ls t , e i n K yma , e i ne K eh le
v om Nacken a uf d i e S e i te g e leg t h a t , o de r o b e s s i ch um
u nd e i n w e i te res K yma b i lden d en S ocke l d e s A l ta r s . E in
e i ne s pez ie l le Kop fbedeckung h ande l t , v ie l le ich t e i nen
Kyma u nd e i ne v o rk ragende L e is te l e i ten v om S chaf tz u r
F ede r schmuck . D eu t l ich i s t z u e rkennen , d aß d i e F igu r
B ek rönung ü be r , d i e a u s P u lv in i b e s teh t . D e rA l ta r schaf t
a uf d e r g egenübe r l iegenden A l ta r se i te e i ne k om ische
i s t a uf d r e i S e i ten d u rch e i ne L e i s te u nd e i n K yma g e -
Ma ske i ni h re r r e ch ten H and h ä l t u nd z wa r e i ne m i t s e i t -
r ahm t , w äh rend d i e R ück se i te d u rch e i ne e i nf ache L e is te
l i ch h e rabhängenden H aa ren . D ie b e iden v er sch iedenen
e i ngef aß t w i rd .
Ma sken i nd en Händen d e rF igu ren i nV e rb indung m i t d e r
D ie P u lv in i s i nd a n d en N eben se i ten d u rch s chma le B lä t -
a uße rgewöhn l ichen K op fbedeckung , l e gen d i e D eu tung
t e rg eschmück t , d i ei nd e rM i t te d u rch z we i wu l s t ige B än -
d e r Da r s te l lung a l s Mu sen n ahe . D ie O rnamen te u nd d i eG ew andbehand lung w e i sen d em A l -
d er z u sammengezogen w e rden . I n d e r V o rderan s ich t m i t f e inen , r undb lä t t r igen B lü ten g ef ü l l t , h eben s i ch d i e P u l -
t a re i ne E n t s tehung sze i ta mE nde d e s 1 .J h s .b zw . Anf ang d e s
v in i k aum v om r e ch teck igen B lock , a u s d em s i e g ea rbe i -
2 .J h s . n .C h r . z u . Auf d e r R ück se i te , d i e e benf a l l s v e rwa -
t e t s i nd , a b . D e r A l ta r s t e l l t i n sof ern e i ne B e sonde rhe i t
s chen i s t , s i nd i m d u r ch L e i s te u nd K yma g e rahm ten B i ld -
d a r , d a e rz um e i nen a uf d e r R ück se i te d ekor ier t i s t u nd z um a nde ren a uch a uf d e rV o rde r se i te u n te r d e r I n sch r if t
f e ld e i n R und sch i ld u nd z w e i g ek reuz te h as tae d a rge s te l l t . 1 66
f i gü r l iche V e rz ierung a ufw e is t . ( Le tz te re s h a t e rm i t K a t .
T och te r , C a s tr ic ia S a tu rn ina , z u .A uf d e rl i nken N eben se i -
2 37 , 1 48 , 4 4 , 1 7 , 4g eme in sam . D eko ra t ion o de rI n sch r if t
t e s t eh t i n e i nem t empe lähn l ichen G ebäude , d a s d u rch
a uf d e r R ück se i te z e igen a uch K a t . 2 42 , 2 4 , 1 . )
z w e i k anne l ier te S äu len m i t d a rübe r l iegendem G iebe l
I n e i nem C l ipeu s , d e r v on z we i E ro ten g eha l ten w i rd ,
u nd Ak ro te ren a n d en E cken g ekennze ichne t i s t , e i ne F i g u r a uf e i nem P ode s t . S i e e r inne r t i n d e r f r on ta len H a l -
e r sche inen n och d i e Um r is se d re ier P e r sonen , w obe i d i e
t ung u nd d e rh e lma r t igen K op fbedeckung a nd en s t a tua r i -
m i t t le re k l e iner i s t a l s d i e b e iden ä uße ren u nd w ah r -
s chen T ypu s e i ne r M inerva . I n w e lchem Z u sammenhang
s che in l ich m i t d e r v e r s to rbenen T och te r i d en t if iz ier t w e r d en k ann .
d i e D a r s te l lungen a uf d en N eben se i ten z um S t if t e r d es A l ta r s s t ehen , i s t n i ch t z u e rm i t te ln . D ie R ück se i te d es A l ta r s z e ig t e i n s cu tum v o r z we i g ek reuz ten h as tae . D ie
A uch d i e Mo t ive d e r N eben se i ten s i nd a uf G raba l tä ren
v er r iebene R e l ief oberf läche s ow ie d i e g änz l iche Z e r s tö r ung d e r G e s ich te r , l a ssen e i ne D a t ierung n ach s t i l is t i -
s on s t n i ch t a nzu t ref f en . D ie Opf e r szene a uf d e r r e ch ten N eben se i te s p ie l t u n te r e i nem F lachg iebe l , d e r a uf z we i
s chen K r i ter ien n i ch t z u .
P i la s tern r uh t . S i e z e ig t e i n P aa r b e i d er O pf e rhand lung . E s h ande l t s i ch w oh l um d i e D a r s te l lung d e r z um Z e i t -
D e rA l ta r wu rde v on P ub l iu s C a s t r ic iu s S a tu rn inu s s e ine r
p unk t d e r Auf s te l lung n och l e benden S t if t e r . C a s t r ic iu s
m i t s e ch s J ah ren v e r s to rbenen T och te r u nd s e ine r F rau ,
S a tu rn inu s i s t c ap i te v e la to d a rges te l l t u nd f ih r t d a s O p -
Me t t ia P au l ina , a ufge s te l l t . D a s Sn ach d e r A l te r sangabe
f e r a u s . N eben b zw . v o r i hnen s i nd , w e sen t l ich k l e ine r ,
d e rT och te r s t eh t f i r e td im id ium u nd b edeu te t s ov ie l w ie
z we iF igu ren z u s ehen . D ie d e r Me t t ia P au l ina z ugeo rdne -
n och e i nma l d i e H ä lf t e , w ah r sche in l ich e i ne s J ah re s . C a -
t eF igu rw e i s t s i ch d u rch i h re T rach t e benf a l l s a l s w e ib l i c he P e r son a u s . E s h ande l t s i ch w oh l um e i ne D iener in .
a l e i n Augu s ta B ag iennorum . A l s Mag is ter w e rden d i e
D af i i r s p r ich t d i e u n te rgeo rdne te P os i t ion a m R and d e s
V o r s tehe r e i nes C o l leg iu rn s , i nd i e sem F a l l d e r Augu s ta -
P i la s te r s u nd d i e g e r inge G röße b e i „ e rwach senem" G e w and . D ie a nde re F igu r i s t m i t e inem k n ie langen K i t te l
l e n , b enann t ( vg l . : RE I V ( 1901) 4 20 s .v .c o l leg io ) . F ü r P o l len t ia i s t n och e i n w e i te re r Mag is te r d e r Augu s ta len
b ek le ide t u nd h ä l t i n d e r H and e ine B uch ro l le ( ? ) . D a s
b ekann t , ( vg l . : C IL V 7 646 ) f i rA ugu s ta B ag iennorum i s t
G ewand e n t spr ich t d e r b e i K indern ü b l ichen B ek le idung .
d i e sj edoch d i e e i nz ige E rwähnung .
s t r ic iu s w a r Mag is te r Augu s ta l i s i nP o l lenz ia u nd Augu s t -
D ie s u nd d i e b esondere S t e l lung i nne rha lb d e r Kompos i t i on —v o rd er o pf ernden F igu rd es C a s t r ic iu s S a tu rn inu s—
K a iserze i t l ich .
l ä ß t e i ne I d en t if iz ierung d i ese r F igu r a l s d i e v e r s torbene
C IL V 7 604 .
1 67
V erze ichn i s d er I n schr if ten
C IL I X4 70 K a t . 6 C IL V 3 297 /98 Kat 1 63
C IL V 2 628 K a t . 1 48
C IL V 5 954 K a t . 2 19
1 49
C IL V 5 956 K a t . 2 29
C I L V 2725 Kat .
C IL V 9 3 K a t . 1 9
C IL V 2 889 K a t . 1 55
C IL V 5 961 K a t . 2 28
C IL V 9 8 K a t . 2 1
C IL V 2 923 K a t . 1 60
C IL V 6 006 K at 2 31
C IL V 2 09 K a t . 2 0
C IL V 3 403 K a t . 1 66
C IL V 6 133 K a t . 2 20
C IL V 4 66 Ka t . 2 11
C IL V 3 414 K a t . 1 69
C IL V 6 424 K at 2 37
C IL V 4 82 K a t . 2 3
C IL V 3 415 K a t . 1 7 1
C IL V 6 580 K a t . 2 41
C IL V 5 60 K a t . 3 1
C IL V 3 481 K a t . 1 70
C IL V 7 604 K a t . 2 43
C IL V 5 89 K a t . 2 5
C IL V 3 489 K a t . 1 78
C IL V 7 605 K a t . 2 42
C IL V 6 40 K a t . 2 8
C IL V 3 555 K a t . 1 67
C IL V 8 295 K a t . 9 7
C IL V 6 44 K a t . 2 6
C IL V 3 560 K a t . 1 68
C IL V 8 336 K a t . 8 9
C IL V 6 47 K a t . 2 4
C IL V 3 589 K a t . 1 75
C IL V 8 357 K a t . 8 8
C IL V 8 06 K a t . 1 30
C IL V 3 617 K a t . 1 73
C IL V 8 373 K a t . 5 1
C IL V 8 79 Ka t . 2 25
C IL V 3 645 K a t . 14
C IL V 8 684 K a t . 1 34
C IL V 8 89 K a t . 3 6
C IL V 3 658 K a t . 18
C IL V 8 699 K a t . 1 31
C IL V 9 08 K a t . 1 12
C IL V 3 696 K a t . 1 72
C IL V 8 790 K a t . 1 38
C IL V 9 09 Ka t . 1 15
C IL V 3 705 K a t . 1 77
C IL V 8 833 K a t . 1 51
C IL V 9 29 K at 1 17
C IL V 3 759 Ka t . 1 65
C IL V 5 894 = S upp l . I t . V , 8 55 K a t . 2 27
C IL V 9 33 Ka t . 1 03
C IL V 3 787 K a t . 1 74
C IL X I 5 08 K a t . 8
C IL V 9 43 K a t . 9 6
C IL V 3 792 K a t . 13
C IL X I 5 82 K at 1 0
C IL V 9 50 Kat 1 16
C IL V 3 847 K a t . 1 64
C IL X I 6 24 K at 1 1
C IL V 9 65 Ka t . 1 11
C IL V 3 962 K a t . 1 76
C IL X I 6 30 K a t . 1 2
C IL V 9 70 K a t . 6 7
C IL V 4 106 K a t . 1 82
C IL X I 8 54 K a t . 1 6
C IL V 9 82 K at 1 20
C IL V 4 122 K a t . 1 83
C IL X I 8 59 K a t . 1 4
C IL V 1 007 K a t . 8 1
C IL V 4 123 Ka t . 1 81
C IL X I 9 58 K a t . 1 7
C IL V 1 026 K a t . 1 19
C IL V 4 124 K a t . 1 80
C IL X I4 541 K a t . 7
C IL V 1 047 Ka t . 5 3
C IL V 4 367 K a t . 2 12
C IL XV 4 196 . 6 805 Ka t . 1 53
C IL V 1 086 K at 6 9
C IL V 4 401 K a t . 1 86
C IL V 135 K a t . 7 6
C IL V 4 410 K a t . 1 89
I LS 2 703 Ka t . 9 9
C IL V 176 Ka t . 4 5
C IL V 4 436 K a t . 1 98
I LS 8 507 Kat 7 3
C IL V 178 Ka t . 1 01
C IL V 4 443 K a t . 1 94
I LS 9 090 Ka t . 9 3
C IL V 190 Ka t . 1 02
C IL V 4 460 K a t . 1 88
C IL V 1 230 K at 9 5
C IL V 4 461 K a t . 2 13
I n sc r . I t .X , 1( 1947 ) 1 59 Nr .3 47 Ka t . 2 0
C IL V 1 269 Ka t . 9 0
C IL V 4 463 K a t . 1 94
1947 ) 4 2 N r . 7 I n sc r . I t . X , 1( 4 K a t . 2 2
C IL V 1 303 Ka t . 1 10
C IL V 4 473 K a t . 1 97
I n sc r . I t . X , 1( 1947 ) 9 2 N r . 1 69 Ka t . 1 9
C IL V 1 305 Ka t . 8 4
C IL V 4 483 K a t . 1 84
74 Ka t . 2 1 I n sc r . I t .X , 1( 1947 ) 9 4 N r . 1
C IL V 1 331 K a t . 6 5
C IL V 4 505 K a t . 1 93
7 K at 2 2a I n sc r . I t .X , 1( 1947 ) 4 4 N r . 7
C IL V 1 359 K a t . 4 3
C IL V 4 546 K a t . 2 02
I n sc r . I t . X , 4( 4 K a t . 3 1 1951) 3 9 N r . 7
C IL V 1 376 K at 8 5
C IL V 4 550 K a t . 2 00
I n sc r . I t .X , 4( 1951) 5 1 N r . 1 08 Kat 2 5
C IL V 1 379 K a t . 6 6
C IL V 4 552 Ka t . 2 03
I n sc r . I t .X , 4( 1951) 6 5 N r . 1 56 Ka t . 2 8
C IL V 1 409 K at 7 1
C IL V 4 581 K a t . 2 05
I n sc r . I t .X , 4( 1951) 7 0 N r . 1 71 Kat 2 4
C IL V 1 419 K a t . 1 25a
C IL V 4 582 K a t . 1 92
I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 07 N r . 1 61 Ka t . 1 85
C IL V 1 437 K a t . 1 20
C IL V 4 605 K a t . 2 06
I n sc r . I t . X , V , 1( r . 2 27 Kat 1 98 1984 ) 1 50 N
C IL V 1 466 Kat 8 3
C IL V 4 614 K a t . 2 10
I n sc r . I t .X , V , 1( 1984 ) 1 65 N r . 2 50 Ka t . 2 13
C IL V 1 765 K a t . 1 27
C IL V 4 629 K a t . 2 07
I n sc r . I t .X , V , 1( 1984 ) 1 68 N r . 2 53 Ka t . 1 94
C IL V 1 776 K a t . 1 26
C IL V 4 655 K a t . 2 08
r . 2 62 Ka t . 1 97 I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 75 N I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 82 N r . 2 74 Ka t . 1 84
C IL V 1 921 Ka t . 1 35
C IL V 4 656 K a t . 1 90
C IL V 1 929 K a t . 1 33
C IL V 4 716 K a t . 2 01
I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 97 N r . 2 97 Ka t . 1 93
C IL V 1 956 K a t . 1 36
C IL V 5 270 K a t . 2 35
1984 ) 2 19 N I n sc r . I t . X , V , 1( r . 3 47 Ka t . 1 96
C IL V 2 081 Ka t . 1 37
C IL V 5 276 K a t . 2 33
I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 2 34 N r . 3 81 Ka t . 1 95
C IL V 2 236 K a t . 1 09
C IL V 5 326 K a t . 2 34
1984 ) N r . 1 I n sc r . I t . X , V , 1( 56 Ka t . 2 12
C IL V 2 269 K a t . 1 41
C IL V 5 713 K a t . 2 32
I n sc r . I t . X , V , 1( 1984 ) 1 29 N r . 1 96 Ka t . 1 86
C IL V 2 272 K a t . 1 45
C IL V 5 852 K a t . 2 21
1984 ) 1 64 N I n sc r . I t . X , V , 1( r . 2 49 Ka t . 1 88
C IL V 2 386 K a t . 4
C IL V 5 902 K a t . 2 23
C IL V 2 426 K a t . 5
C IL V 5 921 K a t . 2 24
C IL V 2 595 K a t . 1 50
C IL V 5 929 K a t . 3 3
1984 ) N r . 1 I n sc r . I t . X , V , 1( 92 Ka t . 1 87 1984 ) 2 18 N I n sc r . I t . X , V , 2( r . 3 45 Ka t . 2 02 I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 2 20 N r . 3 50 Ka t . 2 03
1 68
I n sc r . I t . X , V , 2( 1982 ) N r . 3 62 K a t . 2 04
I n sc r .Aqu i l . 1 037 K a t . 4 5
I n sc r . I t . X , V , 2( 1982 ) N r . 3 77 K a t . 2 05
I n sc r .Aqu i l . 1 040 K a t . 1 01
I n sc r . I t . X , V , 2( 1984 ) 2 42 N r . 4 02 K a t . 2 06
I n sc r .Aqu i l . 1 056 K a t . 5 1
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 2 47 N r . 4 14 K a t . 2 10
I n sc r .Aqu i l . 1 059 K a t . 1 02
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 2 52 N r . 4 26 K a t . 2 07
I n sc r .Aqu i l . 1 076 K a t . 7 5
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 2 65 N r . 4 58 K a t . 2 08
I n sc r .Aqu i l . 148 K at 9 5
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 4 69 N r . 9 43 K a t . 1 92
I n sc r .Aqu i l . 189 K a t . 8 2
I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 ) 4 80 N r . 9 83 K a t . 2 14
I n sc r .Aqu i l . 1 223 K a t . 9 0
I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 ) 4 82 N r . 9 54 K a t . 2 11
I n sc r .Aqu i l . 1 254 Ka t . 1 18
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 4 87 N r . 9 85 K a t . 1 89
I n sc r .Aqu i l . 1 294 Ka t . 1 10
I n sc r . I t .X , V , 2( 1984 ) 4 95 N r . 1 000 K a t . 1 99
I n sc r .Aqu i l . 1 296 K a t . 8 4
I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 ) 4 97 N r . 1 004 K a t . 2 00
I n sc r .Aqu i l . 1 339 K a t . 5 0
I n sc r . I t .X ,V , 2( 1984 ) 4 99 N r . 1 007 K a t . 2 01
I n sc r .Aqu i l . 1 350 K a t . 6 5
I n sc r . I t .X , V , 2( 1985 ) 2 95 N r . 5 24 K a t . 1 91 I n sc r . I t .X , V , 2( 1985 ) 4 79 N r . 9 55 K a t . 1 90
I n sc r .Aqu i l . 1 434 K a t . 4 3
I n sc r . I t .X , V , 41 60 N r . 2 43 K a t . 2 09
I n sc r .Aqu i l . 1 550 K a t . 8 0
I n sc r .Aqu i l . 1 453 K a t . 1 00 I n sc r .Aqu i l . 1 560 K a t . 1 25a
I n sc r .Aqu i l . 4 63 K a t . 6 3
I n sc r .Aqu i l . 1 606 K a t . 1 04
I n sc r .Aqu i l . 4 68 K a t . 7 0
I n sc r .Aqu i l . 1 615 K a t . 5 9
I n sc r .Aqu i l . 4 74 K at 1 08
I n sc r .Aqu i l . 1 642 K a t . 4 9
I n sc r .Aqu i l . 4 97 K a t . 4 2
I n sc r .Aqu i l . 1 647 K a t . 6 0
I n sc r .Aqu i l . 5 14 K a t . 3 8
I n sc r .Aqu i l . 1 648 K a t . 8 3
I n sc r .Aqu i l . 5 57 K a t . 1 06
I n sc r .Aqu i l . 2 744 K a t . 3 9
I n sc r .Aqu i l . 5 75 K a t . 1 11
I n sc r .Aqu i l . 2 747 Kat 1 12
I n sc r .Aqu i l . 5 76 K a t . 3 3
I n sc r .Aqu i l . 2 754 K a t . 3 4
I n sc r .Aqu i l . 5 76 a -c K at 3 2
I n sc r .Aqu i l . 2 755a K a t . 9 1
I n sc r .Aqu i l . 5 78 K a t . 3 7
I n sc r .Aqu i l . 2 757 K a t . 5 5
I n sc r .Aqu i l . 5 81 K a t . 6 7
I n sc r .Aqu i l . 2 758 K a t . 9 8
I n sc r .Aqu i l . 5 87 K a t . 3 5
I n sc r .Aqu i l . 2 793 K a t . 9 2
I n sc r .Aqu i l . 6 01 K a t . 1 05
I n sc r .Aqu i l . 2 828 K a t . 4 1
I n sc r .Aqu i l . 6 03 K a t . 8 7
I n sc r .Aqu i l . 2 830 K a t . 4 0
I n sc r .Aqu i l . 6 14 K a t . 8 1
I n sc r .Aqu i l . 2 831 Ka t . 1 03
I n sc r .Aqu i l . 6 20 K a t . 9 7
I n sc r .Aqu i l . 2 854 K a t . 1 15
I n sc r .Aqu i l . 6 21 K a t . 1 20
I n sc r .Aqu i l . 2 855 K a t . 1 17
I n sc r .Aqu i l . 6 24 K a t . 6 8
I n sc r .Aqu i l . 2 856 K a t . 9 6
I n sc r .Aqu i l . 6 80 K a t . 7 2
I n sc r .Aqu i l . 2 864 K a t . 9 9
I n sc r .Aqu i l . 6 96 K a t . 6 1
I n sc r .Aqu i l . 3 265 K a t . 1 22
I n sc r .Aqu i l . 7 03 K a t . 9 3
I n sc r .Aqu i l . 3 294 K a t . 1 24
I n sc r .Aqu i l . 7 05 K a t . 1 19
I n sc r .Aqu i l . 3 295 K a t . 1 21
I n sc r .Aqu i l . 7 13 K a t . 5 6 I n sc r .Aqu i l . 7 15 K a t . 9 4
S upp l .I t . V , 1 226 Ka t . 1 32
I n sc r .Aqu i l . 7 17 K a t . 5 3 I n sc r .Aqu i l . 7 32 K a t . 5 8 I n sc r .Aqu i l . 7 35 K a t . 8 5 I n sc r .Aqu i l . 7 36 K a t . 6 6 I n sc r .Aqu i l . 7 84 K a t . 4 6 I n sc r .Aqu i l . 7 91 K a t . 5 2 I n sc r .Aqu i l . 8 24 K a t . 7 8 I n sc r .Aqu i l . 8 35 K at 6 9 I n sc r .Aqu i l . 8 38 K a t . 8 9 I n sc r .Aqu i l . 8 43 K a t . 7 9 I n sc r .Aqu i l . 8 61 K a t . 7 3 I n sc r . Aqu i l .9 16 K a t . 4 7 I n sc r .Aqu i l . 9 42 K a t . 7 6 I n sc r .Aqu i l . 9 69 K a t . 8 8 I n sc r .Aqu i l . 1 032 K a t . 7 4 1 69
Namen sverze ichn i s I
A
A t t ia C og i ta ta Kat 2 4 8 2
Ab id ia Max ima Ka t . 1 66 1 38
Auf id ia L y r ica Kat 4 3 9 2
L uc iu s A ce s t ius S a tu rn inu s Ka t . 1 11 19
V a ler ia Augus ta Kat 1 67 1 39
A c i l ia Man sue ta Kat 1 27 1 25
Ka t t ia Augus t ina Ka t . 1 67 1 39
A c i l ia B a s io Kat 1 57 1 35
C a iu s Au l ius Apo l lon iu sK a t . 1 83 1 44
A ebut ia P r i sc i l la Kat 1 7 7 8
Au lus P e t ron iu s Ka t . 9 3 12
P ub l iu s A el iusl Ka t . 1 40 1 30
Aure l ia P r im iane Kat 2 27 1 60
T i tu s A e l iu s Ka t . 1 55 1 35
T i tus Aure l ius Apron iu s Kat 6 4 1 02
A em i l ia P rocu la Kat 10 19
T i tu s Aure l iu s F e l ix Ka t . 1 56 1 35
T i tu s A em il ius C a s tu s K a t . 1 47 1 32
A v il ia Zmy rna Ka t . 27 2
C a ius A f ar iu s C e le rK a t . 2 6 8 3
B
L uc iu s A f ar ius N ige rK at 2 6 8 3
B abur ia T roph ime Ka t . 1 83 1 44
C a iu s A f id ius Ka t . 6 7 1 03
D ec iu s B a lbus Kat 2 30 1 61
Ma rcu s A f ran ius G ra tu sK a t . 2 6 8 3
B arb ia U r su la Ka t . 6 0 1 00
A f r icana E lp is Ka t . 1 70 1 40
T iber iu s B arb ius L ibera l is Ka t . 4 7 1 2 . 4 7 . 9 4
Ma r ia A f r icana Ka t . 1 70 1 40
C a iu s B arb iu s S enec io Ka t . 2 02 1 51
C a iu s A f r icanu s Aba scan tu s Ka t . 1 70 1 40
C a iu s B ass ius C or in th ianu s Kat 1 17 1 22
C a iu s A f r icanu s I un ianu s Ka t . 1 70 1 40
B irr ia P y ram is Kat 1 8a 7 9
Qu in tu s A lb ius Auc tu sK a t . 3 3 8 5
C a iu s B irr ius P r i rn igen iu s K a t . 1 8a 4 1 . 7 9
A lf ia S ta t ia K a t . 5 8 9 9
B ive ia P r ima Kat 1 96 1 49
Mf id ia S eve ra Ka t . 1 4 7 7
B ive ius B a ssanus Ka t . 1 96 1 49
Qu in tu s A lf id ius Hy la sK a t . 1 4 7 7
T i tu s B ive ius S eve r ianu s Ka t . 1 96 1 49
L uc iu s A lf iu s I ucundu sK a t . 4 64 4 Anm 4 14 . 9 3
B la t t ia F ac i l is Ka t . 1 53 1 34
L uc iu s A lf iu s S ta t iu sK a t . 5 8 2 8 . 5 4 . 9 9
C
L uc ius A lf ius S ever ianu s K a t . 2 33 1 62
L uc iu s Caba lac ius P uden s Ka t . 2 00 1 50
Annaea S or t i ta Kat 6 7 4
S ex tu s Caba lac ius P uden s K a t . 2 00 1 50
Annaea S ecund ina K a t . 4 8 9 4
Caec i l ia P r ima Ka t . 9 3 12
L uc iu s Annaus Z os imu sK a t . 8 6 1 09
Caec i l ia A r tem is ia K a t . 2 03 1 51
L uc iu s An s ic ius I u s t inu s K a t . 1 78 1 42
Caec i l ia Macr ina Kat 2 06 1 52
L uc ius An s ic ius Qu in t ianu s Ka t . 1 78 1 42
Qu in tu s Caec il ius T e le sphoru s Ka t . 1 87 5 6 . 1 45
An ton ia C a tu l la Ka t . 1 88 1 45
L uc iu s Caec il ius D iogenes K a t . 2 03 1 51
Ma rcu s An ton ius P r im igen iu s Ka t . 77 4
L uc iu s Cae l iu s A r r ianu s K a t . 2 12 5 6 . 1 53
L uc iu s Ap in ius P o t i tu sK at 6 74 . 1 03
Caesern ia I r is Kat 3 5 8 7
Appu le ia My r t is Ka t . 2 22 1 57
Caesern ia I ucunda Ka t . 3 5 8 7
L uc iu s A ppu le iu s Max im ianu s K at 1 06 3Anm . 7 . 17 Apron ia I ngenua Ka t . 7 8 3 0 . 1 07
Caesern ia V enu s ta Ka t . 3 5 8 7
Caesern ia P r ima Ka t . 3 5 3 5 i f . Anm . 3 49 . 8 7
Ma rcu s A pron ius T e rm ina l is Ka t . 7 8 3 0 . 1 07
Caesern ia P ar then is Ka t . 7 6 1 06
C a iu s A r el ius Ma rce l l inu s Ka t . 5 0 9 5
T i tu s Caesern iu s E ucae ro Ka t . 2 9 8 4
A r ia Amm ia s Kat 7 9 1 07
Caesern ius D iodo tu s K a t . 3 5 8 7
C a iu s A r iu s D io Kat 7 9 1 07
S ex tu s Caesern ius C edru s K a t . 3 5 2 4 i f . 3 6 . 3 8 . 8 7
A rka ia T e r t ia Kat 5 8 9 9
S ex tu s Cae sern ius L ibanu s Ka t . 3 5 2 5 i f . 3 5 . 8 7
A rr ia Q ua r t i l la Kat 2 8 8 3
Caes ia G a l la K a t . 5 8 9 9
A rr ia T roph ime Ka t . 3 6 8 7 . 3 4
Caes ia S ecunda Ka t . 5 8 9 9
L uc iu s A rr iu s Macer K a t . 3 62 4 i f . 3 3 . 5 3 . 8 7
L uc iu s Caes ianus L a rgu s Ka t . 2 34 1 62
A s in ia F u sca Ka t . 9 3 12
Aqu i le ien s is Ca lend ina Kat 6 9 1 04
A t il ia N a i sK a t . 1 6 7 7
C a iu s Ca lven t ius H erma Ka t . 1 86 1 45
A t i l ia C on s in ta Kat 2 30 1 61
Ca lv i s ia R uf ina Kat 2 21 5 1 . 1 57
A t i l ius T e r t iu s Kat 7 3 1 05
C a iu s Ca lv i s iu s I anua r iu s Kat 2 21 1 57
L uc iu s A t i l iu s S a tu rn inu s K a t . 7 3 4 9 . 5 4 . 1 05
L uc iu s Can t ius Apo l lon iu s K a t . 5 6 9 9
L uc iu s A t il iu s I ngenuu sK a t . 2 19 1 56
L uc iu s Can t ius F ruc tu s K a t . 5 6 9 9
L uc iu s A t il iu s V a ler iu sK a t . 2 19 1 56
Carf en ia C a l ly rhoe Ka t . 8 8 10
A t i l ius A t ia tu s Ka t . 2 30 1 61
T i tu s Car tor ius S c ir tu s K at 1 57 1 35
A t i l ius C r i spu s K a t . 2 30 1 61
Cass ia N ice Ka t . 7 5 1 06
C a iu s A t il iu s Mag iu sK a t . 2 32 5 3 . 1 62
Cass ia D idyme Ka t . 1 34 1 28
C a iu s A t i l iu s Moge t iu sK a t . 2 32 5 3 . 1 62
Cass ia L an t ienu sa Ka t . 2 37 1 64
Ma rcu s A t i l ius E ros K a t . 2 38 1 64
Cass ia P au la Ka t . 2 37 1 64 1 70
C a s t r ic iu s Cass ianus K a t . 2 27 1 60
Ma rcu s C ornel ius Man sue tu s K a t . 5 5 9 8
Qu in tu s C as s ius L ong inu s K a t . 1 19 1 22
Ma rcu s C ornel iu s Rufu s K a t . 5 5 9 8
P ub l iu s Cas s iu s U r s io K a t . 1 34 1 28
C a iu s C orne l iu s S ucce s su s K a t . 1 15 2 7 . 3 7 .120
Cass iu s My ro Ka t . 2 36 1 63
L uc iu s C ornel ius G lycon K a t . 1 92 1 47
Ma rcu s Ca ss iu s H erme s K a t . 2 36 1 63
L uc iu s C ornel ius S ecundu s K a t . 1 92 1 47
Qu in tu s C ass ius O p ta tu s K a t . 2 37 1 64
L uc iu s C orne l ius T anua r iu s K a t . 1 93 1 48
C a s tr ic ia S a tu rn ina K a t . 2 43 1 7 . 3 0 . 1 66
L uc iu s C ornel ius P r im io K a t . 1 93 1 48
P ub l iu s C as tr ic ius S a tu rn inu s Kat 2 43 1 7 . 3 9 . 1 66
Gnaeu s C ornel iu s H e rac leon Ka t . 1 95 1 48
Qu in tu s Ca tabron iu s Mar t ia l is Ka t . 7 2 1 05
C a iu s C orne l iu s H abendu s K a t . 2 05 1 51
Ca t ia P r ima Ka t . 1 60 1 36
L uc iu s C orne l iu s A s ia t icu s K a t . 2 09 1 53
Ca tula Max ima K a t . 1 50 1 33
Ma rcu s C ornel iu s E u tyche s K at 2 14 1 54
C a iu s C au l in ius Max imu sK a t . 2 2 2 9 . 4 5 . 8 1
C a iu s C ornel iu s G ermanu s K a t . 2 42 3 0 . 4 5 i f . 1 65
L uc iu s Cau l in iu s H is t r iu s K a t . 2 2 8 1
P ion t iu s C r escens U r s inu s K a t . 2 16 1 55
S ex tu s Cau l in iu s S yru sK a t . 2 2 8 1
C r i sp ia P rocu la K a t . 9 4 12
C a iu s C avar iu s P r iscu s K at 77 4
C r i sp ia V i ta l i s K a t . 9 4 12
Q u in tu sC err in iu sC o rdu sK a t 3 42 4 .A nm 2 60 . 3 5 .3 8 . 5 3 . 8 6
Curf ia Ma r ce l ina Ka t . 1 13 1 20
Qu in tu s C err in ius C o r in thu s Ka t . 3 4 8 6
C a iu s Cu son ius D iony s iu sK a t . 1 15 1 20
P ub l iu s C ervon iu s C h ry se ro s Ka t . 2 04 1 51 P ub l iu s Char i s P e regr inu s K a t . 2 22 1 57
Aqu i le ien s i s D aramone K a t . 6 9 1 04
Char i s ia N ice K a t . 2 22 1 57
D ec ia C h res te K a t . 1 35 1 28
Char i s ia S emna K at 2 22 1 57
L uc iu s D ec id iu s K a t . 1 54 1 35
P ub l iu s Char i s iu s Aga thopu s Ka t . 2 22 1 57
D ec iu s H e l iu s K a t . 1 35 1 28
P ub l iu s C i t ius I ucundu s K a t . 2 18 1 56
Qu in tu s D ec iu s P o thumenu s K a t . 1 35 1 28
T ibe r iu s C laud iu s G e rmanu s Kat 3 2 2 5 i f . 3 8 . 8 5
D e l l ia F a le ma K a t . 9 2 11
T ibe r iu s C laud iu s P rocu lu s K a t . 3 2 2 5 . 8 5
Qu in tu s D el iu s C lemen s K a t . 9 2 11
Ma rcu s C laud iu s N ico s t ra tu s Kat 7 5 1 06
Qu in tu s D el iu s S upe rK at 9 2 5 5 . 11
C laud ius T er tu l l iu s K at 1 03 15
D em inc i lon ia T yche Ka t . 5 1 9 6
T iber iu s C laud iu s A s ty lu s K a t . 1 12 2 5 f .3 7 . 5 1 . 5 5 . 19
D erqu i l ia D anae Kat 9 7 4
T iber iu s C laud iu s E paph rod i t ianu s Ka t . 1 12 5 5 . 19
D erqu i l ia V e recunda K a t . 97 4
C lod ia Amanda K a t . 2 5 8 2
Qu in tu s D erqu il iu s F idu sK a t . 97 4
C lod ia T e r t ia Kat 7 3 1 05
D id ia S a lv ia K a t . 2 26 1 59
C lod ia Ma rce l l ina K a t . 1 40 1 30
Qu in tu s D id iu s T e r tu l l inu sK at 2 26 5 1 . 1 59
C lod ia A ch i l lea K a t . 1 89 1 46
D ind ia A s ia K a t . 1 02 15
P ub l iu s C lod ius C en tu r io Kat 1 5 4 4 . 7 7
L uc iu s D ind iu s Ones imu s K a t . 1 02 15
L uc iu s C lod ius Amandu s Ka t . 2 5 8 2
Dom i t ia L ong ina Ka t . 6 8 1 04
L uc iu s C lod iu s S erva tu s K a t . 2 5 8 2
V ib ia Dorca sK a t . 2 6 8 3
Coel ia Quar ta K at 9 3 12 Cod a O lymp ia s K a t . 2 31 1 61
A t i l ia E lp i s K a t . 2 38 1 64
Comag ia V er ina K a t . 2 23 1 58
Ep id ia F or tuna ta Ka t . 4 8 9 4
Max imu s Comag iu s V e roma r s ianu s Ka t . 2 23 1 58
I l u s Ep igonu sK a t . 3 9 5 0 f .8 9
Ma rcu s C om in iu s I u s t inu s Ka t . 2 41 1 65
E rbon ia G ra ta K a t . 9 9 14
Cor in th ia E lp is Ka t . 7 4 1 06
Qu in tu sE tuv iu sC ap reo lu sK at 3 9 8Anm .4 9 . 1 2 .2 3 . 3 3 .
C or in th ia P au l ina K at 7 4 1 06
4 0 . 5 0 f .5 3 f .8 9
C or in th iu s S a lu ta r is K a t . 7 4 1 06
Qu in tu s E tuv iu s F e l ix K a t . 7 5 1 06
Cornel ia A t t ic i l la K at 1 01 15
Qu in tu s Eu lu iu s P a r then iu sA lumnu s K a t . 27 2
C ornel ia H erm ione K a t . 1 20 1 22
V ib iu s Euphemus K a t . 1 7 7 8
C ornel ia R es t i tu ta K a t . 1 75 1 41
Eutychu s A t ime tu s Ka t . 1 02 15
Cornel ia C a l l i tyche K a t . 1 80 1 42 Cornel ia Magna K a t . 1 88 1 45
Qu in t i f ( i l i? ) K a t . 1 23 1 23
Cornel ia G a lene K a t . 1 95 1 48
F ab ia F e s ta K a t . 1 27 1 25
Corne l ia L aod ice Ka t . 1 95 1 48
P ub l iu s F ab iu s Adauc tu sK a t . 1 27 5 0 . 1 25
C ornel ia T er tu l la Ka t . 1 99 1 50
P ub l iu s F ab iu s F e l ix Ka t . 1 27 1 25
C ornel ia Me l i te Ka t . 2 00 1 50
P ub l iu s F ab iu s P h i le tu s K a t . 1 27 5 1 . 1 25
C orne l ia B r ix iana K a t . 2 09 1 53
P ub l iu s F ab iu s P uden sK a t . 1 27 1 9 . 1 25
Corne l ia E u tych i s K a t . 2 14 1 54
P ub l iu s F ab iu s V e recundu sK a t . 1 27 1 25
Corne l ia Mode ra ta Ka t . 2 14 1 54
F abr ic ia V enu s ta Ka t . 9 3 12
C a lven t ia Corne l iana K a t . 1 87 1 45
F abr ic ia S eve r ina Kat 1 05 4 5 . 16
L uc iu s Cornel iu s E p igonu s K a t . 4 5 4 4 . 7 4
L uc iu s F abr ic iu s V e recundu s Ka t . 9 3 12
Ma rcu s C orne l ius C e rdon K a t . 4 8 1 2 Anm . 1 21 . 9 4
F ann iu s R uf inu s K a t . 2 39 1 64
Ma rcu s Cornel ius S ecund inu s Ka t . 4 8 4 .4 7 . 9 4
C orne l ia F engu sa Ka t . 1 75 1 41
Ma rcu s Cornel ius C lam s Ka t . 5 5 9 8
C aec i l ia F irm ina K a t . 1 62 1 37 1 71
T i tu s F lav iu s Na rc issu s K a t . 2 0 8 0
C a iu s I u l ius Qu ie tu s K a t . 1 09a 4 6 . 18
P ub l iu s F lav ius S ucce ssu s Ka t . 7 6 1 06
C a iu s I u l ius P a te rnu s K a t . 14 1 20
T i tu s F lav iu s V a ler ianu s K a t . 1 19 1 22
C a iu s J u l iu s V a le r ianu s Ka t . 1 14 1 20
C a iu s F lav ius P isca to r Ka t . 1 48 1 33
C a iu s I u l ius V eru sK a t . 1 14 1 20
F rance ll ia S osar io Ka t . 1 0 7 5
S erv iu s I u l iu s P a rda la Ka t . 1 31 1 27
Ma rcu s F raucel ius C or in thu s Ka t . 1 0 4 5 . 7 4
Ma rcu s I u l ius Ma rce l l inu s K a t . 1 39 1 30
Ma rcu s F u lv ius Ma rce l l inu s Ka t . 1 39 1 30
Ma rcu s I u l ius Homunc io Ka t . 1 99 1 50
P ub l iu s F u lv iu s F es tu s Ka t . 2 17 1 55
L uc iu s I un ius G ra tu s K a t . 6 1 1 01
P ub l iu s F u lv ius Mac r inu s Ka t . 2 17 1 55
I uven t ia P r ima K a t . 2 07 1 52
C a iu s Fundanus F ucha r is K a t . 1 8 4 3 . 7 8 F ur ia C r isp ina Ka t . 1 73 1 41
Kan ia L ae ta K a t . 9 0 11
F ur ia T ryphosa Ka t . 1 73 1 41
Kan ina T hyme le Ka t . 2 17 1 55
F ur ius Aph rod is iu s Ka t . 1 73 1 41
T i tu s Kan ius Mon im ianu s K a t . 9 0 11
K
G
L
Gav ia S ab ina Ka t . 67 3
C a iu s L aec in iacu s Max imu s K a t . 1 33 1 28
L uc iu s Gav i l ius S ecund inu s Ka t . 1 15 1 20
L ae tus V i t r icu s Ka t . 9 3 12
Ma rcu s Gav ius P r im i t ivo s Ka t . 67 3
L an tern in ia L upu la Ka t . 2 24 1 58
Gav ius P r imus Ka t . 67 3
L audon ia F i rma K a t . 1 98 1 49
Qu in tu s Gav ius I nven tu s K a t . 9 5 13
L audon ia F irmu la Ka t . 1 98 1 49
Ma rcu s Gav ius I on icu s K a t . 1 69 1 39
L audon ius P r im i t ivu s Ka t . 1 98 1 49
Ma rcu s Gav ius F or t is Ka t . 1 82 1 43
L audon iu s Qua r t ion is Ka t . 1 98 1 49
L uc iu s Gem in ius C a s tor Ka t . 1 81 1 43
L uc iu s L audon iu s H e rme s Ka t . 1 98 1 49
L uc iu s Gem in ius Max imu s Ka t . 1 81 5 6 . 1 43
L iv ia A thenae s Ka t . 2 12a 1 54
P ub l iu s Grax ius Ka t . 1 26 4 1 . 1 24
Ma rcu s L iv ius A em i l ianu s K a t . 2 12a 1 54
H
Ma rcu s L iv ius A r tem idoru s K a t . 2 12a 1 54
L uc iu s He lv ius E u tych iu s K a t . 8 6 1 09
C a ia Lua t ia K a t . 1 42 1 31
Herenn ia C a l l is te Ka t . 9 3 12
C a iu s Lua t ius Ka t . 1 42 1 31
Herenn ia P r im igen ia Ka t . 9 3 12
L uc i l ia R uf ina Ka t . 2 21 1 57
Herenn ia T er tu l la Ka t . 9 3 12
L ucre t iu s S ab inu s Ka t . 1 22 1 23
C a iu s Herenn iu s Ka t . 9 3 2 4 . 12
C a iu s Lucre t ius S ab inu s Ka t . 1 22 1 23
L uc iu s Herenn ius Ka t . 9 3 12
Lus ia T er tu l la Ka t . 1 18 1 22
L uc iu s Herenn ius V i ta l i s K a t . 9 3 12
Lu s id ien ia P ie r is Ka t . 6 5 1 02
Man iu s Her enn ius Ka t . 9 3 12
T i tu s Lu s id ienus S ecundu s Ka t . 6 5 1 02
P ub l iu s Herenn ius Ka t . 9 3 12
Lu s ius V e recundu s Ka t . 1 18 1 22
H i larus Ka t . 2 23 1 58
M
Hos t i l ia T ha l ia Ka t . 2 10 1 53
Macr ina S ecund ina K a t . 2 29 1 61
P ub l iu s Hos t il ius C ampanu s Ka t . 1 66 2 7 . 1 38 P ub l iu s Hos t i l ius T er t inu s Ka t . 1 66 1 38
A t i l iu s Macr inus Ka t . 2 29 1 61
Macr inus P r imu s K a t . 2 29 1 61
I
A t i l iu s Macr inus S ecundu s Ka t . 2 29 1 61
I lyra S ever i l la Ka t . 1 28 2 5 f .1 25
C a iu s Maec ius C resce s Ka t . 1 2 7 6
I ucundu s P .l i b . Ka t . 1 5 7 7
P ub l iu s Maec iu s P rocu lu s Ka t . 1 2 7 6
J ul ia P roc ine Ka t . 3 2 8 5 . 3 5
L uc iu s Maes ius Mode s tu s K a t . 2 1 8 0
J ul ia Donac in i Ka t . 3 4 3 5 i f . Anm . 3 49 . 8 6
L uc iu s Maes iu s T e ren t inu s Ka t . 2 1 8 0
J ul ia V a len t ina Ka t . 6 4 1 02
L uc ius Mag iu s L amyru s Ka t . 1 24 1 24
I ul ia I ucunda Ka t . 7 0 1 04
Ma ia S eve ra K a t . 3 32 4 Anm .2 60 .25 f .3 5f . Anm 3 49 .85
I u l ia S o ter is Ka t . 8 2 1 08
Mam il ia T ho i s Ka t . 8 3 1 08
I u l ia D iony s ia s Ka t . 1 12 2 5 f .3 6 . 19
Manna T heoc r i te K a t . 2 7 8 3
I u l ia C a rph ime Ka t . 1 31 1 27
Qu in tu s Man l ius B la s tu s K a t . 2 7 8 3
I ul ia S e rena Ka t . 1 31 1 27
T i tu s Marc ius Omunc io Ka t . 1 85 5 6 . 1 44
Ma rcu s I u l ius C laud iu s Ka t . 17 2
Ma rcu s Ma tu t in ius Ma rcu s Ka t . 2 15 1 55
Ma rcu s I ul iu s P to lemaeu s K a t . 17 2
Ma rcu s Ma tu t in iu s Max imu s K a t . 2 15 1 55
Ma rcu s I u l ius C laud iu s K a t . 17 2
C a iu s Mef ana t i G rac i l i s Ka t . 1 83 1 44
C a iu s J u l iu s P rocu lu s Ka t . 4 0 9 0
C a iu s Mercusenu s K a t . 1 21 1 23
L uc iu s J ul ius P an sa Ka t . 4 04 0 . 5 4 . 9 0
C a iu s Mercusenu s F lo ru s Ka t . 1 21 1 23
C a iu s I u l ius P a sser Ka t . 8 2 1 08
C a iu s Mercusenu s S ua sor K a t . 1 21 1 23
C a iu s J u l iu s A lexa Ka t . 8 7 10
Me tel ius F lo ren t inu s Ka t . 1 72 8 . 3 9 . 7 8
C a iu s J ul iu s P r im igen iu s K a t . 8 7 10
Me tel iu s F loru s Ka t . 1 72 8 . 3 9 . 7 8
J ul ius P anca rpu s Ka t . 9 3 12
C a iu s Me te ll iu s C on s tan t iu s K a t . 1 7 2 8 . 3 9 . 7 8
C a iu s I u l iu s L inu s Ka t . 9 9 14
C a iu s Me tel iu s F lor inu s Ka t . 1 72 8 . 3 9 . 7 8
T iber iu s I ul ius V ia to rK a t . 9 9 5 5 . 14
Met t ia P au l ina Ka t . 2 43 1 7 . 1 66
C a iu s I u l iu s T roph imu s K a t . 1 04 5 0 . 16
Mev ia F e s ta K a t . 6 7 1 03 1 72
Mev ia I ucunda Ka t . 6 7 1 03
L uc iu s P lanc iu s An ta Kat 1 58 1 36
Ma rcu s Mi led ius Kat 9 1 5 3 . 11
C a iu s P len iu s S t ra to Ka t . 8 1 1 08
Ma rcu s M i led ius Da tu s K a t . 9 1 11
P lo t ia P o th ina K a t . 4 6 9 3
Minac ia T e r t ia Ka t . 2 01 1 50
P lo t ia P r ima K a t . 4 6 9 3
C a iu s 1 V 1 inac ius V ege tu s K a t . 2 01 1 50
Ma rcu s P ob l ic iu s E upo rK a t . 8 8 10
Min ic ia H e lp is Kat 9 4 12
P ompe ia L e i s K a t . 1 77 1 42
Min ic ia P o t i t ia Ka t . 9 4 12
P ompe ia T ho i sK a t . 1 77 1 42
Min ic ia S ecunda Ka t . 10 4 4 . 19
P ub l iu s P ompon ius H erme sK a t . 1 75 1 41
Min ic ia F o r tuna ta Kat 1 90 1 47
P ub l iu s P os tum iu s H i la ru s K at 4 4 5f .1 8 . 4 2 . 4 9 . 9 2
Min ic ia T ryphaena K a t . 1 90 1 47
P ub l ic ia C or in th ia Ka t . 1 17 1 22
C a iu s Min ic ius Decembe r Ka t . 9 4 12
P ub l ius S a lvu sK a t . 6 2 1 01
L uc iu s Min ic ius A lexande rK a t . 1 83 1 44
Ma rcu s P ub l iu s V a len t inu s K a t . 1 84 1 44
Marcu s Min ic iu s S ecundu s Ka t . 2 08 1 52
C a iu s P ur t i s iu s A t ina s K at 1 2 9 . 4 4 . 5 3 . 7 5
Marcu s Min ic ius S e rvan t iu s K a t . 2 08 1 52
Me ss ia P u s inna K a t . 1 99 1 50
Q
T i tu s Mol ic ius C or in thu s K a t . 8 4 1 09 Mu t il ia No th is Ka t . 1 9 8 0
T i tu s Qu inc t ius D aphnu s K a t . 2 13 4 7 . 1 54
N
Qu in t ia R es t i tu ta K a t . 1 94 1 48
Naev ia S ever ina Ka t . 9 7 14
Qu in t ia Max ima Kat 2 08 1 52
L uc iu s N aev ius A l l iu s K a t . 9 7 14
C a iu s Qu in t iu s C a tu l lu s K a t . 1 88 4 7 . 1 45
L uc iu s N aev ius I u s t inu s K a t . 9 7 14
C a iu s Qu in t iu s S ecundu s K a t . 1 88 1 45
Non ia S ab ina Ka t . 2 11 1 53
Q u in tu s Qu in t iu s Kat 1 88 1 45
L uc iu s Non ius D iogen i s K a t . 1 98 1 49
Qu in tu s Qu in t ius B r ix ianu s K a t . 2 07 1 52
Nove lla T e r tu l l ina Kat 2 23 1 58
R
C a iu s Nove ll ius V ic to rK a t . 2 23 1 58
L uc iu s Raec iu s A c i ra s tu s K a t . 1 58 4 7 . 1 36
Ma rcu s Num is ius C a s to rK a t . 1 3 2 5 . 3 7 . 7 6
R enn ia L ygd i s K a t . 1 39 1 30
0
Ma rcu s Romanegu s Kat 1 4 7 7
Oc tav ia F e s ta Ka t . 1 14 1 20
S
Oc tav ia T igr is Ka t . 1 7 1 1 40
S ab ia Op ta ta K a t . 4 3 9 2
L uc iu s O c tav ius Ka t . 57 3
T i tu s S a lev iu s Amandu s K a t . 87 4
Qu in tu s O c tav ius Anemo K at 1 69 1 39
Q u in tu s S alu s t iu s I annua r iu s K a t . 1 9 8 0
Qu in tu s O c tav ius P r imu s K a t . 1 71 1 40
C a iu s S alu s t ius C or in th ianu s K a t . 1 03 15
C a iu s O c tav ius C ap i to K at 1 76 1 41
S a lv ia L ae ta K a t . 87 4
L uc iu s O c tav ius C ap i to K a t . 1 76 1 41
Q u in tu s S am ilu s S ever ianu s K at 1 91 1 47
C a iu s Oe t iu s R ixa Ka t . 4 2 9A run . 6 3 . 1 2 . 3 1 . 4 1 . 5 4 . 9 1
Q u in tu s S am i l lu s V a le r ianu s K a t . 1 91 1 47
C a iu s Oe t iu s R ixa G e l l ianu s Kat 4 2 9 1
C a iu s S anc t in ius Ka t . 2 15 1 55
S ta t iu s Ones imus Kat 7 3 1 05
L uc iu s S a tr iu s V a le r ianu s K a t . 2 6 8 3
P ub l iu s Ones i mus Ka t . 1 32 1 27
P ub l iu s S a tr iu s S a tu rn inu s K a t . 2 6 8 3
C a iu s Orbu s Qua r tu s K a t . 1 9 8 0
L uc iu s S a tr iu s S pe ra tu s K a t . 1 00 15
Ov ia P r imu la Ka t . 7 5 1 06
S cr ibon ia F au s t ina Kat 2 12 1 53
L uc iu s Ov iu s P r iva t ianu s K a t . 7 5 1 06
Max im iena S ecund ina K a t . 2 36 1 63
P
Ma rcu s S ecund ius E u tychu sK a t . 5 3 9 7
P a lpel ia L oebe Ka t . 2 2 8 1
Ma rcu s S ecundu s G en ia l is K a t . 5 3 9 7
P ap ia Ma rce l la Ka t . 5 0 9 5
L uc iu s S e l ic iu s G em inu s K a t . 1 9 8 0
P ap ia S ecunda Ka t . 5 04 3 . 9 5
S empron ius S t e l la Kat 16 5 5 . 1 21
P ap ir ia R hoda Ka t . 2 0 8 0
S en t ia S eve ra K at 1 05 16
L uc iu s P ap ir ius Max imu s Kat 2 0 4 7 . 8 0
S en t ia A lexand r ia K a t . 1 97 1 49
P ub l iu s P ap ir ius T heodo ru s K a t . 1 80 1 42
C a iu s S ent iu s One s imu s K a t . 1 97 1 49
L uc iu s P ap ius Ma rce l l inu s K a t . 2 3 5 3 . 8 2
S erv ia S ecunda K a t . 8 5 1 09
P e t il ia I u s ta Ka t . 6 5 2 1 . 4 3 Anm . 4 06 . 1 02
Man iu s S erv iu s P r im igen iu s K a t . 8 5 1 09
P e tron ia S ava nna Ka t . 8 9 10
L uc iu s S ex t il iu s C rescen s K a t . 6 6 2 9 . 1 03
P e tron ia E uchar is te K a t . 1 72 1 40
Q u in tu s S ic in iu s K a t . 1 60 1 36
Qu in tu s P e tron ius Ka t . 1 6 7 7
S i l ia P r i sca K a t . 1 86 1 45
P ub l iu s P e tron ius S ab inu s K a t . 5 0 9 5
S ocel ia P i l inna K a t . 1 37 1 29
C a iu s P e tron ius Ame r imnu s Ka t . 8 9 10
Ma rcu s S ocel iu s C leno K a t . 1 37 1 29
Ma rcu s P e tron ius D romo K a t . 9 1 11
S ta t ia Nymphe K a t . 8 7 10
C a iu s P e tron ius F ron to K a t . 1 94 1 48
S ta t ia C a le K a t . 1 15 1 20
Ma rcu s P e tron ius P h i lomu su s Ka t . 2 25 1 59
S ta t ia D ana K a t . 1 15 1 20
Qu in tu s P e tron ius Ka t . 2 40 1 65
S ta t ia S eve ra K at 1 65 1 38
P ica t ia T haeo te ma K a t . 2 05 1 51
S ta t in ia S t ra teg is Kat 8 1 4 4 . 1 08
C a iu s P lad ic ius Augendu s Ka t . 2 09 1 53
S ta t in ia T hyme le K a t . 1 11 19
C a iu s P lad ic ius Z o t icu s K a t . 2 09 1 53
L uc iu s S ta t iu s F au s tus K a t . 1 41 1 30 1 73
L uc iu s S ta t iu s P ruden s Kat 1 41 1 30
V a ler ia P r imu la Ka t . 2 17 1 55
S ecundu s S trabo K at 2 01 1 50
V a ler ia Ma rce l la Ka t . 2 42 1 65
S uccessus D e l ica tu s Ka t . 8 9 10
V a ler ius V i tu lu s Kat 8 7 10
P ub l iu s S u lanu sK a t . 1 6 7 7
L uc iu s V a ler ius L ong inu s Ka t . 9 6 5 5 . 13
S u lp ic ia R uf ina K a t . 1 6 7 7
L uc iu s V a ler ius A r is tu s Ka t . 1 20 1 22
S ura P upa Kat 2 29 1 61
V a ler iu s G ra tu s Kat 1 22 1 23 L uc iu s V a ler ius Aga th ia Kat 1 22 1 23
Qu in t iu s T asa t inu s A t ime tu s K a t . 1 59 1 36
L uc iu s V a ler ius Aga thu sK a t . 1 22 1 23
Qu in tu s T asa t inu s S imp l ic iu s K a t . 1 59 1 36
L uc iu s V a ler ius V a ler ianu s Kat 1 62 1 37
T ed ia P rocu la K at 4 7 9 4
V a ler ius Ma rke l inu s Kat 1 67 1 39
S ex tu s T e iu s I anua r iu s Ka t . 7 2 1 05
V a ler ius Muk ianu s Ka t . 1 67 1 39
T eren t ia H ice te K at 1 43 1 31
Mag iu s V a ler iu s S u r io K at 1 84 1 44
T eren t ia S ecunda K at 2 30 1 61
P r imu s V a ler ius Mag ir ra Ka t . 1 84 5 6 . 1 44
Au lu s T eren t ius A ba scan tu sK a t . 7 7 1 07
F irmu s V a ler iu s S a tu rn inu s Ka t . 2 06 1 52
T i tan ia C ha r is K a t . 7 2 1 05
C a iu s V a ler ius F abr ic iu s Kat 2 17 1 55
T i tan ia S ecund ina K a t . 7 2 1 05
C a iu s V a ler ius Ma sc iu s K a t . 2 17 1 55
T i t ia C laud ia K a t . 1 8 7 8
C a iu s V ar iu s A rra inu s Kat 3 6 8 7
T i t ia E u tych ia K a t . 2 1 4 7 . 8 0
C a iu s V ar ius P r iscu sA (u l i ) f ( i l iu s ) K a t . 5 5 4 2 . 5 3 . 9 8
T i t ia Qu ie ta K a t . 1 09a 18
C a iu s V ar ius P r iscu s C (a i ) f ( i l iu s ) K a t . 5 5 9 8
L uc iu s T i t ius One s imu s Ka t . 9 7 14
V ed ia R es tu ta Ka t . 1 33 1 27
C a iu s T i turn iu s F loru s Ka t . 1 45 1 32
Qu in tu s V e luc ius V e ru s Ka t . 1 3 2 5 . 7 6
C a iu s T i turn ius G ra tu s Ka t . 1 45 1 32 T ro s ia Amp l ia ta K a t . 2 8 8 3
C a iu s V ennon ius Ha rpa s tu s Ka t . 6 8 1 04
C a iu s V ennon ius Ka t . 3 7 8 8
T ros ia C ae su l la K at 2 8 8 3
V a ler ia V era Ka t . 2 1 8 0
T ro s ia P os tuma K a t . 1 09 4 45 . 18
V e ron ia V era Kat 1 74 1 41
T ros ia Nymph i s K a t . 1 25a 2 5 f .1 24
L uc iu s V eracu s T eren t ianu s Ka t . 2 27 1 60
P ub l iu s T ros ius P e regr inu s K a t . 2 8 8 3
C a iu s V er s in ius Kat 1 49 4 7 . 1 33
P ub l iu s T ros iu s S eve ru s Ka t . 2 8 8 3
P ub l iu s V et t ic ius V i ta l is Ka t . 5 94 . 1 9 . 1 00
C a iu s T ros iu s A zbe s tu s Ka t . 1 25a 2 5 f .1 24
Qu in tu s V e t t ius V ehemen s Ka t . 9 8 5 3 . 14
F laccu s T ros iu s A zbe s tus f ( i l iu s ) Kat 1 25a 1 24 T ul ius P os idon iu s K a t . 1 17 1 22
L uc iu s V e t t ius U r s in ianu s Ka t . 1 89 1 46 C a iu s V e tur ius Max imu s Ka t . 2 32 1 62
T ul ia C ypa r is K a t . 2 4 8 2
C a iu s V e tur ius S ervandu s Ka t . 2 32 1 62
C a iu s ' r ul iu s G e rmu l lu s K a t . 1 74 1 41
V ib ia T er tu l la Ka t . 2 6 8 3
C a iu s T u ll iu s H e rme s Ka t . 1 74 1 41
V ib ia T e r tu l la Ka t . 2 6 8 3
T urran ia P lac ida K at 1 47 1 32
C a iu s V ib iu s V a len s Ka t . 3 1 4 6 . 8 4
P ub l iu s T urran iu s S everu sK a t . 1 47 1 32
C a iu s V ib ius P lacen t inu s Ka t . 2 31 1 61
T i tu s T urran iu s l u s tu s Ka t . 1 47 1 32
V inc ia T er tu l l ina Ka t . 2 23 1 58
T u t il ia V a le r ia K a t . 2 19 1 56
C a iu s V ir ius S ab inu s Kat 2 35 5 6 . 1 63
C ossu t ia T yche K a t . 2 4 8 2
L uc iu s V irrus l u s tu s Ka t . 4 9 9 5 V i sc ia P rocu la Ka t . 2 37 2 8 . 1 64
U r s il ia Amanda K at 2 20 4 7 . 1 57
S a lv iu s V i sc iu s Advena Ka t . 2 37 2 8 . 1 64
U r s i l ia C haeru sa K a t . 2 20 1 57
S a lv iu s V i sc iu s P au l inu s Kat 2 37 1 64
L uc iu s U s ius E vange lu s Kat 2 4 8 2
A lb iu s V i ta l is Ka t . 3 72 1 . 2 4 Anm . 2 61 . 2 5 i f . 3 7 . 3 9 . 8 8
L uc iu s U s iu s F idu sK at 2 4 8 2
L uc ia V i te ll ia Ka t . 1 16 5 1 . 1 21
L uc iu s U s iu s P h i l ippu s Kat 2 4 1 7 . 8 2
L uc iu s V i tel ius Ma te rnu s Ka t . 1 16 5 5 . 1 21
L uc iu s U s iu s T ha su s Kat 2 4 8 2
C a iu s V i tul iu s F e l ix Ka t . 6 0 1 00
L uc iu s U s iu s V enu s tu s Ka t . 2 4 8 2
C a iu s V i tul iu s P r iscu s Ka t . 6 0 6 .3 0 . 4 9 . 1 00
T i tu s V a len t inu s P i s in io Kat 13 1 20 V a ler ia P e rgam is K a t . 5 5 9 8
V o l t il ia C e ler ina Kat 8 3 1 08
V a ler ia O p ta ta K a t . 8 7 10
T i tu s V o l t i l ius Op ta tu s K a t . 8 3 1 08
V a ler ia S a lv ia K a t . 8 7 10
T i tu s V o l t i l ius P r iscu s Ka t . 8 3 1 08
V o l t i [d ia P roc ]essa Ka t . 2 2 8 1 T i tu s V o l tl ius C e ler Ka t . 8 3 1 08
V a ler ia S y r t is K a t . 8 7 10 V a ler ia A r is toc l ia K a t . 1 20 1 22 V a ler ia E u tych ia K at 1 22 1 23 V a ler ia Mne s i thea K a t . 1 22 1 23 V a ler ia T e r t ia K a t . 1 24 1 24 V a ler ia C a l l i r ioe K at 1 80 1 42 V a ler ia Mag ia K at 1 91 1 47 V a ler ia S a tu rn ina K at 2 06 1 52 V a ler ia P r im igen ia K at 2 17 1 55 1 74
N amen sverze ichn i s I
A A con t ianus Ka t . 1 80 1 43 Adauc tus Ka t . 1 27 1 25
U
K Karu s Ka t . 2 24 5 6 . 1 58 L
U r s io K at 1 83 1 44 V
A lbanus Ka t . 9 2 11
L en t ianus Kat 4 7 3
V a lens K a t . 1 07 17
A lc ide s Ka t . 1 64 1 37
L iberal i s Ka t . 1 02 15
V a ler ianus K a t . 1 82 1 43
Amandus Ka t . 1 25 1 24
M
V e ian ia K a t . 2 10 1 53
And i s K at 4 3 9 2
Macedon i s Ka t . 2 9 8 4
V enu s tus K a t . 1 04 4 . 16
Anna K a t . 8 6 1 09
Marcel ina K a t . 1 99 1 50
V erecundu s K a t . 1 82 1 43
An t iu s K a t . 1 80 1 43
Marc ianus Kat 1 82 1 43
V eru sK a t . 1 25 1 24
Ap ta K a t . 5 2 9 6
Mar t ia l i s Ka t . 7 .1 79 7 4 . 1 42
Aqu i l inu s Ka t . 8 9 10
Maxuma Ka t . 5 8 9 9
Z e lu s K a t . 1 01 15
A t i l ia K a t . 2 28 1 60
Menander Ka t . 7 2 1 05
Z os ima K a t . 1 64 1 37
B B a s i laeu s Kat 2 11 1 53 B a to la Ka t . 1 36 1 29
C
Me ssor Ka t . 2 32 1 62 Min ic ianus Ka t . 1 82 1 43 N Na sav ia Ka t . 2 07 1 52
C aen i s Ka t . 1 68 1 39
Na tal inus Ka t . 1 41 1 30
C a lge s t ia Ka t . 5 2 9 6
No thus Kat 1 9 2 8 . 5 1 Anm . 4 65 . 8 0
C e ladu s Ka t . 1 21 1 23
Nymph iu s Ka t . 1 51 4 7 . 1 34
C e l ido Kat 1 51 4 7 . 1 34 C har i sK at 2 39 1 64 Ch ia K a t . 1 68 1 39
o
One s imu s Ka t . 1 28 2 5 . 1 25 P
Ch iu sK a t . 1 68 1 39
P ae ta Ka t . 1 53 1 34
C lod ia Ka t . 2 40 1 65
P a ius Ka t . 1 36 1 29
C yry le K a t . 1 89 1 46
P as tor ina Ka t . 2 41 1 65
D D idymu s Ka t . 4 5 9 3 E
P ecul iar i s Kat 1 80 1 43 P eregr ina Ka t . 1 32 1 27 P er s icu s Ka t . 7 2 1 05
E c lec tu s Ka t . 4 5 9 2
P e tron ianus Ka t . 1 72 1 40
E paphra Ka t . 2 11 1 53
P h i le tu s Ka t . 1 00 15
E phaga tus Kat 1 30 1 26
P ierus Ka t . 2 10 1 53
E unu sK a t . 6 2 1 01
P lae tor Ka t . 4 3 9 2
E ur e sK a t . 6 1 2 8 . 1 01
P lec t inu s Ka t . 4 5 9 2
E u tychu s Ka t . 1 79 1 42
P lo t ina Ka t . 1 82 1 43
F
P lo tu s Ka t . 1 82 1 43
F el ix K a t . 3 1 . 1 27 8 4 . 1 25
P r im i s Ka t . 9 8 14
F irmu s Ka t . 7 0 1 04
P r imu s Kat 3 7 2
F laccus K a t . 4 5 . 1 25a 9 2 . 1 24
P r imu s Ka t . 1 91 1 47
F or tuna tus Ka t . 1 25 1 24
P us ila Kat 9 2 11
F ron to K a t . 47 3 . 5 2 F ruc tu s Ka t . 9 4 12 G Gana K a t . 1 30 . 1 58 1 27 . 1 35 Gav ianus Kat 1 82 1 43 G ra ta K a t . 1 56 1 35 H
Q
Qu in tu s Ka t . 6 3 1 02 R R ec tu s Ka t . 1 42 1 31
s
S a turn inu s Ka t . 6 3 1 02 S ecunda Ka t . 1 38 1 29
H e l ix K at 2 9 . 1 07 8 4 . 17
S ecund ina Ka t . 2 25 1 59
H erac la Kat 3 9 . 1 25 8 9 . 1 24
S ecundu sK at 3 9 . 1 07 1 2 . 3 2 . 8 9 . 17
H erme s Ka t . 1 05 16
S enec ila Kat 1 16 1 21
H esperus Ka t . 1 9 8 0
S ervanda Ka t . 9 8 14
H i lara K a t . 9 4 12
S i la K a t . 2 30 1 61
Homo K a t . 1 99 1 50
S ura K a t . 2 32 1 62
Hyg inu s Ka t . 1 00 15
S ymphor ianus Ka t . 1 07 17
I
T
I lyr icus Ka t . 3 9 8 9
Threp tus Ka t . 7 1 1 05
I ucundu s Kat 1 5 7 7
T yrannus Ka t . 1 07 17 1 75
z
S tandor tverze ichn i s d er D enkmä ler
A lba , Mu seo A rcheo log ico K a t . 2 42 Aqu i le ia , Mu seo A rcheo log ico K a t . 3 2 -52 . 5 4 -103 . 1 06 -110 Aqu i le ia , S epo lcro R omano K a t . 1 04 . 1 05 B e lg io ioso , S cuo la Med ia K at 2 37 B e l luno , Mu seo C iv ico d iB e l luno K a t . 1 46 B ra Kat 2 43 B resc ia S .F au s t ino K a t . 2 05 B resc ia , Mu seo A rcheo log ico K a t . 1 84 . 1 85 . 1 87 -199 . 2 02 -204 . 2 06 -211 . 2 13 . 2 14 B resc ia , S .G iu l ia Kat 2 00 . 2 01 B u t tr io , V i l la F lor io K a t . 5 3 C iv ida le , Mu seo A rcheo log ico K a t . 1 26 . 1 27 C o l la redo d i Mon ta lbano K a t . 1 25a E s te , Mu seo N az iona le A te s t ino K a t . 1 48 . 1 50 -153 F e r ra ra , C iv ico Mu seo L ap ida r io K at 4 -5 F or l i , Mu seo C iv ico K a t . 1 0 . 1 1 G rado , n eben d er K irche S .E uf em ia K a t . 1 21 -125 I s o la d iT o r ce l lo , Mu seo d iT o rce l lo K a t . 1 42 Ma i land , Magaz in -Mu seo A rcheo log ico K a t . 1 81 . 1 82 . 2 24 . 2 33 -235 Ma i land , Mu seo A rcheo log ico K at 1 80 . 1 83 . 1 86 . 2 26 . 2 30 -232 Ma i land , P a lazzo S f orzesco K a t . 2 15 -223 . 2 25 , 2 27 -229 Man tua , P a lazzo Duca le K a t . 2 12a Modena , Mu seo C iv ico , L ap ida r io K at 1 3 Modena , Mu seo l a p ida r io E s ten se K at 1 6 Nova ra , C or t i le Bu r le to K at 2 41 Oderzo , Mu seo c i v ico K a t . 1 37 -140 P adua , Mu seo c i v ico K at 1 54 -161 P av ia , Mu seo C iv ico A rcheo log ico d e l C a s te l lo V i scon teo d iP av ia K a t . 2 36 . 2 38 -240 P iacenza , Mu seo C iv ico d iP iacenza K a t . 1 8a P o la , A rheo losk i Muze j I s t re K a t . 1 9 -22 . 2 2a P or togrua ro , Mu seo N az iona le C onco rd ie se d iP o r tog rua ro K a t . 1 30 -136 . R avenna , Mu seo Naz iona le K a t . 1 -3 R egg io , Mu seo C iv ico A rcheo log ico K a t . 1 7 . 1 8 R im in i , Mu se i d e i c i t tä , L ap ida r io R omano K a t . 6 -9 T i ro le r L andesmu seu rn F e rd inandeum i n I nn sbruck K a t . 1 62 T rev iso , Mu seo C iv ico K a t . 1 46 T r ies t , Mu seo C iv ico H is to r ia e dA r te K a t . 2 3 -31 . 1 20 Ud ine , Mu seo C iv ico K a t . 1 28 . 1 29 V ened ig , Mu seo A rcheo log ico K a t . 1 09a . 1 43 -145 V ened ig , P on te d i e P re t i K a t . 1 41 V e rona , G ia rd ino G iu s t i K a t . 1 72 -178 V e rona , Mu seo d e l T ea t ro K a t . 15 -119 . 1 49 . 1 64 V e rona , Mu seo Maf f e iano K a t . 13 . 1 14 . 1 65 -17 1 . 2 12? V icenza , Mu seo c i v ico d 'A r te eS tor ia K at 1 63 W ien , An t iken samm lung K a t . 1 11 . 12 1 76
Abb i ldung snachw e i s
Ka t . 4 -5 . 1 2 : F o to teca C iv ica d e l Mu seo S ch if ano ia Ka t . 9 :R im in i An t ica . I lL ap ida r io R oman . Ac u ra d i Ange lo Dona t i ( 1981) Abb . 19 . K a t . 1 . 1 5 . 1 8a . 5 4 . 5 8 . 1 25a . 1 46 . 1 63 . 1 87 . 2 07 . 2 42 -243 : ü be r l ieß m i r f r eund l icherwe ise Hann s G abe lmann Ka t . 1 3 . 1 6 : Modena d a l le o r ig in i a l l ' a nno m i l le I( 1988 ) A bb . 3 08 Ka t . 1 7 : DA I 6 8 .1446 K a t . 1 8 : DA I 6 8 .1442 -1444 D ie A bb i ldungen v on K a t . 1 9 -22 s t e l l te m i r f r eund l icherwe i se Gün te r F i sche r z u rV erf i igung D ie A ufnahmen K a t . 2 2a v e rdank e i c h J ü rgen O bmann K a t . 3 2 : Mu seo A rcheo log ico Aqu i le ia , N eg . 4 000 -4001 Ka t . 12 : R . No l l , AAAd 2 3 , 1 983 ,A bb . 2 K a t . 1 81 : Mu seo A rcheo log ico d iM i lano K a t . 2 05 : I n sc r . I t . XV , 2( 1984 ) 2 33 N r . 3 77 K a t . 2 08 : I n sc r . I t . XV , 2( 1984 ) 2 65 N r . 4 58 K a t . 2 37 : C . F ranzon i , Hab i tu s a t que H ab i tudo M i l i t is ( 1987 ) 8 8 N r . 6 1 T af . 2 9
A l le ü br igen , h i e r n i ch t i m E inze lnen a ufgef ühr ten P ho tog raph ien wu rden v om Au to r a ngef er t ig t .
1 77
V erze ichn i s d er Abb i ldungen z um T ex t
A bb . 1L inke N ebense i te v on K a t . 2 19 .
A bb . 2O ber se i te v on K a t . 2 23 .
A bb . 3F undamen t v om G raba l tar d e s A ppu le iu s Max im ianus K a t . 1 06 ; G . B . B rus in , A qu i lN os t3 , 1 933 , 7 6A bb . 2 1 . 1 78
A bb . 4A l tarauf sa t z a u s A qu i l ie ia o hne I nv .-N r .
A bb . 5A l tar sock e l a u sA qu i l ie ia o hne I nv .-N r .
>e ‹ :
•
. . .•
• •
.
,
.
.
: • • • • . . : • : . • • • • . •• .
••
. •
•
• .
A bb . 6A uf sa t z v om A l tar d er R up i l ia
" . " .eme • •
: : » gp ss ieg 54 4te . :* * .
T er tu l la a us A qu i le ia , I nv .-N r . 1 035 .
1 79
A bb . 7D e ta i lv on K a t . 2 20 . A bb . 8D e ta i lv on Ka t . 2 41 .
1 80
A bb . 9F und s i tua t ion v on K a t . 4 4 , G . B . B rus in , A qu i lN os t 2 . 1 , 1 933 , 6 4A bb . 6 .
A bb . 1 0E r s tauf s te l lung v on K a t . 4 4 i m Mu seum m i t C ippu s , G . B . B rus in , A qu i lN os t 2 . 1 , 1 933 , 6 4A bb . 8 . 1 81
V erze ichn i s d er Abb i ldungen z um Ka ta log
K a t . 1G raba l ta r d e s Ma rcu s J u l iu s P to lemaeu s L inke N ebens se i te
K a t . 2G raba l ta r d e rA v i l l ia Zmy rna R ech te N ebense i te
1 82
'
K a t . 3G raba l ta r d e s P r imu s
K a t . 4G raba l ta r d es F ron to
K a t . 5G raba l ta r d e s L uc iu s O c tav iu s
1 83
Ka t . 9G raba l ta r d e r D e rqu i l ia D anae
K a t . 1 0 G raba l ta r d es Ma rcu s F rauce l l iu s C or in thus
•
'
.< •'
• • '
s ' ne
'2 40
, g e g ew
m ew l ig
•.•
1 84
. '
•,. . e se e ew,
Ka t . 1 1 G raba l ta r d es C a iu s P ur t is iu s A t ina s
-
1 85
K a t . 1 2 G raba l ta r d e s P ub l iu s Maec iu s P rocu lu s
em
e, f le ee e n
e bA ge e4 .
M M «
Ka t . 1 3 G raba l ta r d es Ma rcu s Num is iu s C a s to r L inke N ebense i te ( Ausschn i t t )
1 86
K a t . 1 5 G raba l ta r d e s P ub l iu s C lod iu s C en tu r io R ück se i te
K a t . 1 6 G raba l ta r d e s Q u in tu s P e t ron iu s V ord er se i te
••
< emm e t .
•k • e r . » . • : e r, e ke f le s
. . . . . . .s.
K aL 1 7 G raba l ta r d e s C a iu s Me te l l iu s .• • C on s tan t iu s 1 87
K a t . 1 8 G raba l ta r d e s C a iu s F undanu s F uchar i s
. l eee M igg eeg e-
e f e ee s . ' : pe
„ . . 4 in k s Ameet eAe ---
. e . i : § M e Mee* : > : › m i ke tee igg i .
="W " j e i e " e €4 ' . im i e i :: ..
.
..
W e e e e f l e e *W E AN ew e im eeme . :. ...
• •• • •
•
" " .
1 88
. „
•• „ • .
• -
› . Y e e t .›,
• s ;
Pee e e 'et*
ee ee n e . : : * ‘
•
• e e zee et r e tg i t ene e leg i . : . . • . .e
,
-
•
" . . "
K a t . 1 8a G raba l ta r d e s C a iu s B ir r iu s P r im igen iu s R ück se i te u nd b e ide N ebense i ten
;
»0 . 4 444K ee 4 § .
1 89
•
'
Kat 1 9 G raba l ta r d e s No thu s V order se i te u nd l i nk eN ebense i t e K a t . 2 1 G raba l ta r d e rT i t ia E u tych ia
K a t . 2 0 G raba l ta r d e s L uc iu s P ap i r iu s Max imu s
1 90
,
C au l in iu s Max imu s L ink e N ebense i t e m i tR und sch i ld
1 91
K a t . 2 2a G raba l ta r e i ne s M i l i tä r s l i nke N ebense i te
K a t . 2 5 G raba l ta r d es L uc iu s C lod iu s S erva tu s
Ka t . 2 4 G raba l ta r d e s L uc iu s U s iu s P h i l ippu s
1 92
• ‚ , . : • : > •, • • . . . . ,
• ; .
•
• . „ .
• . s . • • .>„ . 4:: ; : i
> . • » • • • • .
, : , ` ;• " e leg e ` W ee t k e . e . ; , ,32 , ,, , ,e, *
• Wee ei ti rt4 ;ateg i Ne R N je . .
2 47
K a t . 1 29 G raba l tarnebense i ten
.
• • • • : :-. : ; e g igW ieg :s. A4i g • ; , : . ‘,z : • • : . :‚ , 2 48
K a t . 1 30 G raba l ta r f ü r d i e F am i l ie
:
e i ne s P o rc ina r iu s
K a t . 1 31 G raba l ta r d es S erv iu s I u l iu s P a rda la
• K a t . 1 32 G raba l ta r d e s P ub l iu s O nes imu s 2 49
K a t . 1 33 G raba l ta r d es C a iu s L aec in iacu s Max imu s
Ka t . 1 34 G raba l ta r d e r C a s s ia D idyme
2 50
, e . e ss ee ee e e r e e t e
m e g e im e em k ee m f l i e tee i mm e e rw4W7
K a t . 1 35 G raba l ta r d es Qu in tu s Dec iu s P o thumenu s
K a t . 1 36 G raba l ta r d e s B a to la
1 4 1 1.*:
K a t . 1 37 G raba l ta r d e s Ma rcu s S oce l l iu s C leno
r ia
r e ik r
2 51
Ka t . 1 39 G raba l ta r d e s Ma r cu s F u lv iu s Ma rce l l inu s
K a t . 1 40 G raba l ta r d e r C lod ia Ma rce l l ina
2 52
a luN deu e i l l e r m -. ; ; ›,m yee e m el e h e l eW
K a t . 1 41 G rab a l ta r d e s L uc iu s S t a t iu s F au s tu s
"g
"
•
K a t . 1 42 G raba l ta r d e s C a iu s L ua t iu s
Ka t . 1 43 G raba l ta r d e r T e ren t ia H ice te
, : i ee
2 53
e ie e me :, me jg .g 5
•
Ka t . 1 44 G raba l ta r e i nes Unbekann ten Ka t . 1 46 Neben se i te Ka t . 1 45 G raba l ta r d e s
e i nes G raba l ta r s
C a iu s T i tu rn iu s G rat i s
' tee c
2 54
K a t . 1 48 G raba l ta r d e s C a iu s F lav iu s P i sca to r
K a t . 1 49 G raba l ta r d e s C a iu s V e r s in iu s
K a t . 1 51 G raba l ta r d es Nymph iu s
K a t . 1 52 G raba l ta r e i ne s u nbekann ten C en tu r io
2 55
Kat 1 53 G raba l ta r d e r B la t t ia F ac i l is
Ka t . 1 54 G raba l ta r d es L uc iu s Dec id iu s
Ka t . 1 55 G raba l ta r d e s T i tu sA e l iu s
K at 1 56 G raba l ta r d es T i tu s Au re l iu s F e l ix
2 56
K a t . 1 57 G raba l ta rd e r A c i l ia B a s io
K a t . 1 58 G raba l ta r d e s L uc iu s R aec iu s Ad ra s tu s
Ka t . 1 59 G raba l ta r d e s Q u in t iu s T a sa t inu sA t im e tu s
K a t . 1 60 G raba l ta r d e r C a t ia P r ima
2 57
K a t . 1 61 Zw e i N eben se i tenf ragmen te e i ne s G raba l ta r s
2 58
Ka t . 1 63 G raba l ta r e i ne s Unbekann ten K a t . 1 65 G raba l ta r d e r S t a t ia S eve ra
2 59
K a t . 1 66 G raba l ta r d e s P ub l iu s H o s t i l iu s C ampanu s
•
2 60
K a t . 1 67 G raba l ta r d es V a ler iu s Ma rke l inu s
K a t . 1 68 G raba l ta r d e r C h ia 2 61
Ka t . 1 69 G raba l ta r d es Qu in tu s O c tav iu s Anemo K a t . 1 70 G raba l ta r d e r Ma r ia A f r icana
•
2 62
K a t . 1 72 G raba l ta r d es P e t ron ianu s
Ka t . 1 71 G raba l ta r d e s Qu in tu s O c tav iu s P r imu s
2 63
K a t . 1 75 G raba l ta r d e r C orne l ia R e s t i tu ta
e f l i ge 3g, •
K a t . 1 73 G raba l ta r d e r F u r ia C r i sp ina
K a t . 1 74 G raba l ta r d e s C a iu s T u l l iu s G ermu l lu s 2 64
K a t . 1 76 G raba l ta r d e s C a iu s O c tav iu s C ap i to
K a t . 1 78 G raba l ta r d e s L uc iu s An s ic iu s I u s t inu s
Ka t . 1 77 G raba l ta r d e r P ompe ia L e is
2 65
K a t . 1 79 G raba l ta r d es Ma r t ia l is
K a t . 1 80 G raba l ta r d e s P ub l iu s P ap ir iu s T heodoru s
,W e e f l dee i z ie det
m z 'axe% -a k o te -
2 66
Ka t . 1 81 G raba l ta r d e s L uc iu s G em in iu s Max imu s
K a t . 1 82 G raba l ta r d e s Ma rcu s G av iu s F or t is
Ka t . 1 83 G raba l ta r d es C a iu s Mef ana t i G rac i l i s
..
K a t . 1 84 G raba l ta r d e s P r imu s V a ler iu s Mag ir ra
•
. . .
2 67
.
K a t . 1 85 G raba l ta r d e s T i tu s Ma rc iu s Omunc io
K a t . 1 86 G raba l ta r d es C a iu s C a lven t iu s H erma
• • A.
2 68
*• • " 1, ,•
•.
,•••
se • G g t e ,
,
' ,0 " "" 3 :00" Wa i4 " 6 1 1" ." 14
•
Ka t . 1 87 G raba l ta r d es Q u in tu s C aec i l iu s T e le sphoru s
K a t . 1 89 G raba l ta r d er C lod ia A ch i l lea
K a t . 1 88 G raba l ta r d e s C a iu s Q u in t iu s C a tu l lu s
2 69
• , . . . :
e ,j e is i s a , m
.„
:9 " ‚ "
—e e eem en ee . :
. A . ,»
•
K a t . 1 91 G raba l ta r d e s Qu in tu s S am i l lu s S eve r ianu s
K a t . 1 90 G raba l ta r d e r M in ic ia T ryphaena K a t . 1 92 G raba l ta r d es L uc iu s C orne l iu s S ecundu s
K a t . 1 93 G raba l ta r d e s L uc iu s C or n e l iu s I a nua r iu s
L ( i .— )RN [1 „1( L , ( s\ t s i \ j ANN N i t ) L ry " 4 ‘ `N E H . • s \ '
e •• `S N, . . ; : i • ee > , .3
•
'
2 70
': . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . ..
• : • : ; : • • • • . :
K a t . 1 94 G raba l ta r d e s C a iu s P e t ron iu s F ron t°
K at 1 95 G raba l ta r d e r C orne l ia L aod ice
Ka t . 1 96 G raba l ta r d e s T i tu s B ive iu s S ever ianu s
K a t . 1 97 G raba l ta r d e r S en t ia A lexand r ia
•
• . :ee k :,e § i , *
• • : ; •' " : . • ., • • • • :‚ , . ' 5 . : : s
2 71
ee . .a §ze ja t e
• •
•. .X .44 1
, 04/el, • •• •
• : A t i ee t ig iej .
4• , • . •
Ka t . 1 99 G raba l ta r d e s Ma r cu s I u l iu s Homunc io
K a t . 1 98 G raba l ta r d e s L uc iu s L audon iu s H erme s
K a t . 2 00 G raba l ta r d e s L uc iu s C aba lac iu s P uden s
2 72
, .. ; ; , ; „ , , , , ,
we ek e f l .4 $ 1 8 » o a... . m . yezee a d g .,4 ex,r ae m oK 1 8 *
K a t . 2 01 G raba l ta r d e s S ecundu s S t rabo
K a t . 2 02 G raba l ta r d e s C a iu s B a rb iu s S enec io
K a t . 2 03 G raba l ta r d es L uc iu s C aec i l iu s D iogene s Ka t . 2 04 G raba l ta r d es P ub l iu s C e rvon iu s C h ry se ros
2 73
Ka t . 2 05 G raba l ta r d e s C a iu s C orne l iu s H abendu s
K a t . 2 06 G raba l ta r d es F irmu s V a le r iu s S a tu rn inu s
K a t . 2 08 G raba l ta r d e s Ma rcu s M in ic iu s S e rvan t iu s
Ka t . 2 07 G raba l ta r d e r I uven t ia P r ima
• . ' • •
„
2 74
K a t . 2 09 G raba l ta r d es L uc iu s C orne l iu s A s ia t icu s
K a t . 2 11 G raba l ta r d e r Non ia S ab ina
K a t . 2 12 K a t . 2 10 G raba l ta r d e r Hos t i l ia T ha l ia
G raba l ta r d e s L uc iu s C ae l iu s A rr ianu s
2 75
K a t . 2 12a G raba l ta r d e s Ma rcu s L iv iu sA r tem ido ru s K a t . 2 14 G raba l ta r d e r C orne l ia E u tych is
K a t . 2 13 G raba l ta r d e s T i tu s Q u inc t iu s D aphnu s
2 76
eieneg g ee i M
K a t . 2 15 G raba l ta r d e s Ma rcu s Ma tu t in iu s Max imu s K a t . 2 16 G raba l ta r d e s P ion t iu s C rescen s U r s inu s
K a t . 2 17 G raba l ta r d e s C a iu s V a ler iu s F abr ic iu s
2 77
• .
Ka t . 2 19 G raba l ta r d es L uc iu s A t i l iu s I ngenuu s Ka t . 2 20 G raba l ta r d e r U r s i l ia Amanda
eweeRe i t ge •
••
2 78
. . ... . ... . .. •
K a t . 2 21 G raba l ta r d e s C a iu s C a lv is iu s I anuar iu s
•
e • i k e : i f .*• s
LL
: dB
Ka t . 2 22 G raba l ta r d e s P ub l iu s C ha r i s P e regr inu s
2 79
K a t . 2 23 G raba l ta r d e r V inc i aT e r tu l l ina
2 80
K a t . 2 24 G raba l ta r d e r L an tern in ia L upu la
K a t . 2 25 G raba l ta r d e s Ma rcu s P e t ron iu s P h i lomu su s
2 81
•
Ka t . 2 26 G raba l ta r d e r D id ia S a lv ia
Ka t . 2 27 G raba l ta r d e s L uc iu s V e racu s T e r en t ianu s
2 82
K a t . 2 28 G raba l ta r d e rA t i l ia
2 83
K a t . 2 29 G raba l ta r d e s A t i l iu s Mac r inu s S ecundu s
2 84
K a t . 2 30 G raba l ta r d e r S i la
Ka t . 2 31 G raba l ta r d e s C a iu s V ib iu s P lacen t inu s
K a t . 2 32 G raba l ta r d e s C a iu s A t i l iu s Mag iu s
2 85
•
. s e ko mm eNeei wee t e i tee m eeg ‘ TA i neg ke .,
. : f r f l g en l iM PI Ed ik-
.• •
• • , : ; • •
K a t . 2 33 G raba l ta r d e s L uc iu s A lf iu s S ever ianu s
2 86
„ • » , ,e 4 E;
›I
K a t . 2 34 G raba l ta r d e s L uc iu s C aes ianu s L a rgu s
2 87
g ee z e al eN etr 4 ri r 2 '
,
Ka t . 2 35 G raba l ta r d e s C a iu sV i r iu s S ab inu s K a t . 2 37 G raba l ta r d e s S a lv iu s V i sc iu s Advena
2 88
„ : 12, , C ,Ak f : • .,. . , > • . ? ' ; ',” ••
Ka t . 2 38 G raba l ta r d e rA t i l ia E lp i s
K at 2 39 G raba l ta r d e s F ann iu s R uf inu s
Ka t . 2 40 G raba l ta r d e s Q u in tu s P e t ron iu s
g e :
' • • > . > " , •
2 89
A i lb e e e0, 6.4 1 1e je ty , * A g e g e ee, , , , e i ge* , "M e 5 ef te eM e* i ,. ^ . .,• ` ",
. • . < . : : • . . . . . . . : • • • • : • • • • •h • • • e f eere let Ife g li ete ie eegyse eme t ,, , ,,,,
•e
k
e . .
ee e s s ev e e te e . k .e e e eee -
K a t . 2 41 G raba l ta r d es Ma rcu s C om in iu s I u s t inu s
2 90
K a t . 2 42 G raba l ta r d e s C a iu s C orne l iu s G ermanu s
5 4 .
„ .. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2 91
K a t . 2 42 G raba l ta r d e s C a iu s C orne l iu s G ermanu s
N ebense i ten
D e ta i l s d er V ord er se i te
R ück se i te
2 92
. ., • ••
• « :• • " . .. .> /: • 3• • : d a .g,
K a t . 2 43 G raba l ta r d e r C a s t r ic ia S a turn ina
•
2 93
M R :