116 12
Turkish Pages 201 [214]
MAHUR, BESTE roman Ahmet Hamdi Tanpınar
SUNUŞ Batı kültürünün bir edebiyat ürünü olan roman için, genellikle Batıda oluşan sınıf
kavgalarının
ve özellikle
burjuva sınıfının kaynaklık ettiği söylenir. Olaylara
ba
karken onları meydana getiren insan veya toplumun
psi
kolojik ve sosyolojik boyutlarını kavrayan, tarihten,
mi
tolojiden, destanlardan, felsefe ve hikayeden
faydalanan
bu edebiyat türü, Türkiye'ye de bunalımlı bir devirde gir di. Geçmişimizde sınıf kavgaları ile ferdiyetçilikten mey dana gelen, ferdi kendi dramını
yaşamaya
sevkedecek
bir düzen yerine cemaatçı bir mazi bırakmıştık. İslam dü şüncesinin yönlendirdiği Türk fikir ve sanat hayatı, ede biyatı, bir silah olarak kullanmaktan ziyade bir hüner, en nihayet bir irşad vasıtası olarak değerlendirmişti.
Tan
zimattan sonra fikir ve yaşayışta görülen taklitçi batılı laşma hareketleri, sanat hayatına da etki ederek parale linde Batı'nın edebiyat türlerini (roman, tiyatro v.b.) de beraberinde getirdi. İlk roman
örneklerimiz yine gele
neksel düşünce şeklimizin tesiri ile kıssadan hisse veren, bazı faydalı bilgileri aktaran, adeta Batı romanına fetih çi bir tavırla yaklaşan eserlerdir.
Türk romanının batılı
çizgi ile kesişmesinde Halit Ziya, bir merhale sayılabilir. Romancılarımızın en büyük meselesi, bir tür
olarak ro
manı Türkiye ve Türk insanına mazisinden getirdiği, ha len yaşayan düzen ve değerler çerçevesi
içinde uygula-
maktı. İkiyüz yıldır
sürdürülen batılılaşma hareketleri
içinde vukubulan iktisadi, içtimai
ve kültürel
değişme
lerin insanımıza getirdiği yeni boyutlar, bir bakıma Batı romanı çizgisini kovalıyan Türk
romancılarının
kolaylaştırmıştır. Ancak bu arada Türk
işlerini
romanı kavramı
ortaya atılarak, buna bir takım temellendirmeler
getir
mek yolu da denenmiştir. Bir asra yaklaşan Türk roman geleneği, büyük bir zaman
dilimi içinde kendi insanının
yapısına ters düşen bir edebiyat türü içinde oluşturulma ya çalışılırken, olumsuz
örneklerin
yanında sıçramalar
yapan eserler de vermiştir. Yayınevimiz Türk edebiyatı roman dizisi içinde dik kate değer Türk kararındadır.
romanlarından bazılarını
Saatleri
Ayarlama
yayınlamak
Enstitüsü'nden
sonra
Mahur Beste bu dizinin önemli kitaplarından biridir.
DERGAH
YAYINLARI
MAHUR BESTE HAKKINDA BİRKAÇ SÖZ Mahur Beste «geçmiş zaman insanları» nın hayatını
tasvir eden bir roman veya birbirine bağlı hikayeler di zisidir. «Geçmiş zaman» Tanpınar'ın hemen bütün eserlerin de önemli bir rol oynar. Bu, Tanpmar'ın geçmiş zamana karşı bir hasret duymasından değil, «Zaman» a büyük e hemmiyet vermesinden ileri gelir. «Zaman» ise bize var lığını en iyi geçtiği, tarihi bir perspektif haline geldiği zaman gösterir. «Zaman» yaşandığı vakit, objektif bir vakıa veya var lık haline gelir. Gelecek bir tasavvurdan, hal ise henüz şekil almamış bir izlenim veya yaşantıdan ibarettir. Hikaye veya roman aktüel hayatı anlatmış olsa bile, olmuş bitmişi anlatır. Hikaye veya roman, uzak yakın bir «geçmiş zaman» a dayanır. Daha gençlik yıllarında Bergson ile Marcel Proust'u okuyan Ahme t Hamdi Tanpınar, «zaman» m insan ve toplum hayatının temel vakıası olduğunu anlamış bulu nuyordu. Türkiye'nin başdöndürücü şekilde değişmesi de onu «Zaman» üzerinde düşünmeğe sevkediyordu. Üstadı Yahya Kemal de estetiğini tarih ve zaman vakıaları üze rine dayandırmıştı.
«Zaman» ile «hayat» hemen hemen aynı şeydir. Her ikisinin ortak özelliği dinamik olmasıdır. Fakat «Zaman» veya «hayat» adeta bir yanardağın lavları gibi belli şe killer içinde donar. Tanpınar, Bursa'da Zaman şiirinde bu fikri Billur bir avize Bursa'da zaman mısraı ile çok güzel ifade eder.
Mimari eserleri zamanın
donmuş şekilleri olan «billur avizeler» dir.
Tanpınar'ın
plastik sanat eserlerini sevmesi de bundan ileri gelir. Tanpınar, diğer eserlerinde olduğu gibi Mahur Beste' de de insan ile zaman veya tarih arasındaki
münasebeti
yakalamağa çalışır. Her insan içinde yaşadığı çevre ve za mana göre şekil alır. Fakat Tanpınar için zaman, sadece insanın dışında çalışan bir mekanizma değildir.
Hayatın
bizzat kendisi, yaşanılan her an zamanın bir parçasıdır. Eser okunurken görüleceği üzere Tanpınar, ferdi mi zaca da önem verir. Aynı devirde, aynı tarihi şartlar için de yaşayan insanlar arasında büyük farklar vardır. İnsan lar doğuştan ayrı yaratılmışlardır. Behçet Efendi ile ba bası İsmail Molla veya kayınpederi Ata Molla birbirinden çok farklı insanlardır. Tanpınar bu farklar üzerinde ısrarla durur. Zaman ile mizaç, şahsiyet ve karakteri vücuda ge tirir. Buna Tanpınar'ın eserinde «zaman» ve «mizaç» ka dar önemli bir yer tutan «eşya» yı da eklemek lazımdır. Eşya kelimesi ile, sadece elbise saat, kitap gibi nesneleri değil, mekanı, evi, sokağı, hatta mahiyeti farklı olmakla beraber, sanat eserlerini de kasdediyorum. İnsan,
«mi
zaç», «Zaman» ve «eşya» (veya dünya) denilen üç varlı ğın sürekli dokuması ile oluşur. Ben prensipleri belirtiyorum. Bir sanatçı olan Tan pınar, onların somut bin bir örneğini verir. Eseri sadece bir geçmiş zaman hikayesi zannedenlerin dikkatini çek mek için bu noktalar üzerinde durdum. Mizaç, zaman, eşya, hayatı dün olduğu gibi bugün de dokuyan esrarlı mekanizmalardır.
Tanpınar'ın eserini güzel yapan Tanpınar «ben hayal
ile
«somut» oluşudur.
düşünen bir
insanım»
(s, 191)
der. Eser baştan sona kadar geçmiş zamana ait hayaller ile doludur. Fakat her hayal, insan ve toplum üzerinde bir düşünceyi ifade eder. Tanpınar'ın kitabını alelade bir tarih kitabından ayıran
başlıca vasıf da
budur.
Mahur
Beste, tarihi bir roman veya hikaye dizisi olmakla bera
ber tarih değildir. Burada yazarın aradığı tarihi gerçek değil, insanın gerçeğidir. İnsanı ise sanatçı, daha iyi anlar. Tarihçinin düşüncesi,
tarihçiden
geçmişin
enkazı
olan vesikalarla sınırlıdır. Sanatçı hayali ile görülmedik şeyleri görür. Biz Mahur Beste'yi okurken, tarihi, bir ta rih kitabından çok daha iyi anlarız. tünüyle vardır.
Zira onda insan bü
«Behçet Efendi'ye Mektub»unda Tanpı
nar «Freud ile Bergson'un beraberce
paylaştıkları bir
dünyanın çocuğuyuz. Onlar bize sırrı insan kafasında, in san hayatında öğrettiler» diyor. Tanpınar, başka eserle rinde olduğu gibi insariı, vesikaya bağlı
tarihçiler gibi
dıştan değil, içten okur. Tarih bize insan ruhunun karan lıklarında cereyan eden ruhi hadiseler hakkında bir şey söylemez. Halbuki tarihi yaratan insandır. Freud ile Bergson, Tanpınar'ın gençlik yıllarından beri tanıdığı iki fikir adamı, psikolog ve filozoftur. Onları bize Tanpınar'ın ilk şiirlerini neşrettiği, Yahya Kemal'in Mütareke yıllarında
yayınladığı
Dergah Mecmuasında
Mustafa Şekip Tunç tanıtmıştır. Tanpınar'ın bütün eser lerinde bu iki fikir adamının büyük rolü vardır.
Freud
ile Bergson, XIX. asrın insanı maddi şartlara göre izah eden felsefesine karşı, içe, ruha, içgüdü ve şuur-altına önem vermişlerdir. «Eski bir konak» adlı hikayede Tan pınar, Agop Efendi'yi anlatırken bize maddenin ruh ile münasebetinin çok güzel bir örneğini verir. Bütün hika yelerde biz derin psikoloji ve felsefe kültürünün roman cıya neler kazandırdığını açıkça görürüz. Fakat Tanpınar'ın eserinde tarih, psikoloji ve felsefe halis bir sanat, şiir, resim ve musiki şekline inkılap eder.
Mahur Beste'de güzellik, tabiatta
olduğu gibi, insanın
gözlerini kamaştırır. Hakikat, güzelliğin içinde gizlidir. Mahur Beste, kompozisyon bakımından klasik roman
yapısından ayrılır. Klasik romana bir tek şahsın
görüşü
hakimdir. Biz onlarda hayata ve insanlara, çok defa ya zarın arkasına gizlendiği bir şahsın gözleriyle
bakarız.
Tanpınar, Mahur Beste'de romanın bu temel kaidesine riayet etmez. Her hikayede ön plana geçen şahıslarla be raber, hayata bakış tarzı da değişir.
«Behçet Efendi'ye
Mektup»unda Tanpınar, bu kompozisyon tarzını «hayat kimsenin etrafında dönmez, herkesle beraber yürür» di ye meşru göstermeğe kalkar. Fakat sanat bakımından bu görüşü müdafaa etmek güçtür. Resimde olduğu gibi, hi kaye ve romanda da perspektif esastır. Bir şahsın bakış tarzını benimsemeyen roman dağılır.
Tanpınar'ın
«bu
kadar kalabalığı bir şahsın etrafında toplayamazdım» de mesi de meşru bir mazeret değildir. Yazar, Huzur ve Sa atleri Ayarlama Enstitüsüsü'nde bize
bir
yığın insanı
tanıtır. Kendisinin de söylediğine göre Tanpınar, önce Beh çet Efendi'nin hikayesini yazmış, daha sonra onu derin leştirirken babasının, karısının, kayınpederinin ve diğer şahısların da hikayelerini yazma ihtiyacını
duymuştur.
«Çekirdek zaman her gün biraz daha genişledi, büyüdü, dal-budak saldı, met ve cezirler yaptı, ileri geri gitti ve daima aradığını yerinde buldu. O zaman anladım ki öy le ilk sandığım gibi tek bir zaman parçası
değildiniz»
(s. 198) cümleleri Tanpınar'ın Mahur Beste'yi yazış tar zını açıklar. Bu yazış tarzı
Topkapı sarayında olduğu gibi
eklemeye dayanır. Orada her şey yanyana ve ayrı ayrı güzeldir, fakat bütün değildir. Mahur Beste'de Tanpınar bize Abdülhamid ve Abdü
laziz devirlerinde yaşayan, birbirine yakın ve akraba ol makla beraber, hepsi birbirinden ayrı şahsiyet, mizaç ve karaktere sahip insanları tanıtır. Onların özellik ve gü-
zellikleri birbirlerinden çok ayrı, hatta birbirine zıt oluş larından
ileri gelir.
kanın içinde yanyana
Bu
şahıslar
aynı zaman
ve
me
gelmekle beraber, her biri kendi
başına bir alem teşkil ederler. Yazarın onlara bakış tarzı alaycıdır. Fakat bu alay, anlayış, sempati, acıma, hatta yer yer şiir doludur. Tanpınar'ın
başka eserlerinde de
görülen bu «ince alay» Hüseyin Rahmi veya Aziz Nesin'in kaba alaylarından çok farklıdır. Ona bir başka ad vermek icap eder. Edebiyat araştırıcılarının bir gün Tanpınar'ın ironisi üzerinde uzun uzun duracaklarına eminim. Oku yucu Mahur Best e'yi okurken, bu ince alayın tadına va racak ve sanırım onu sevecektir. Mahur Beste, yapı bakımından dağınık olmakla be
raber güzel bir eserdir. Okuyucu onu okuduktan sonra kafasında birleştirince, tarihin arka planında insanların nasıl yaşadıkları hakkında çok canlı bir fikre sahip olur, tarihi ve insanları daha iyi anlar. Prof. Dr. MEHMET KAPLAN
Bu romanı büyük bestekôrımız Eyyüb'i Bekir Ağa'nın ruhuna ithaf ediyorum.
MAHUR BESTE
İKİ UYKU ARASINDAKİ DÜŞÜNCELER
Behçet beyefendi, mer h u m zevcesi Atiye hanımefendi nin bundan otuz beş sene evvel, sırf kadın inadını yerine getirmek i çin b irdenbire küçük ve manasız bir hastalık ba banesiyle genç ve g üzel hayatına veda ederek tek başına kendisine bıraktığı geniş ve eski yatakta bu gece belki bu otuz
beş senenin en sıkıntılı uykularından b irin i uyumuş
tu. B ütün gece kendisini ziyaret eden çeş it çeş it rüya ara sında, tıpkı ince ve rahatsız edici b ir d iş ağrısı gibi,
_
Beh
çet bey için bu cins ağrılar uzun zamanlardan beri sadece tatlı b ir hatıradır - hep bu sabahı, bu sabahın hayatına ge ti receği
büyük değiş ikl i ğ i
düşünmüştü.
Akşam
bu
sıkın
tı içinde Şerife hanıma darılmış, yine ayn i sıkıntı yüzün den taşlıktaki
büyük saatın ayarını düzelteyim diye zem
bereğini kırmış, sonra her şeyden,
hepsinden kurtulmak
i çin yatağına g irmişti. Ne garip bir uyku uyumuştu . . . San ki bütün gece hep uyanıktı; bununla beraber, üstüne yat mış olduğu sol kolu yüzünden hep rahatsız olduğu
7
halde
MAHUR
b i r türlü
yerinden
BESTE
kımıldanamam ı ş,
s ı kıntılı
bir
rüyan ın
durmadan değ i şen ve değ i şt i kçe daha bunaltıcı olan bin türlü tuhaflı ğ ı ve azabiyle bu saatı etm i şt i . Doğrusu isteni rse,
b u rüyalarda büyük b i r değ i ş i kl i k
yoktu; h e r gece b u gen i ş yatakta, yaln ız ve uyuşuk dimağı i çin
onun iç gözleri
oynanan o acaip ve şuursuz d ram
bu sefer yine eskisi g i b i ve ayni gölge
aktörlerle oynan
m ı şt ı . Her akşamki g i b i bu gece de, yaşanm ı ş, her taraf ı s ımsı k ı kapalı ömrüne şuradan buradan teker teker g i rm i ş olan b i r y ı ğ ın insan, onun etraf ına, k i m i h e r hangi y ü z ü ve kıyafetiyle,
kimi yabanc ı ve değ i ş i k b i r çehre ile toplan
m ı şlar, hare ket etmi şler,
gidip gelmi şlerd i .
Babası mer
hum İsmail M olla beyefendi, yine duvarda, başucunda ası lı duran Hamdullah yazmas ı Kur'an ı kerimi al ı p göstermeye kalkı şm ı ş, bin zahmetle v e b i raz da Şerife hanımın yardı mı
ile elinden ancak alabilm i şt i . Bereket versin ki alabil
m i şti . Yoksa, yoksa sonu fena id i . Yirm i sene evvel geçir diği
büyük b i r hastalı kta kurtuluş terleri n i dökerken Beh
çet beyefendi bu rüyay ı g ö rmüş ve onun verd i ğ i sevinçle hayata dönmüşt ü . Ondan beri hemen her gece, rüyasında bu Kur'an ın etrafında Behçet beyefend inin babas ına karşı ancak uyanarak muzaffer ç ı kt ı ğ ı bir mücadele olurdu. Fa kat bu gece öyle olmam ış; Beh çet bey, a ğ ı r ve düşünceli uykunun kendisini
hapsetti ğ i zindanda, b i r "f inal"i olma
sına alı şt ı ğ ı bu rüyaya rağmen, saatlarca kalmı ş ve gemi azıya almı ş b i r muhayyelenin
bütün aca i pl i klerini tecrübe
etm i şti. Bununla beraber, o
rüyaların
hiç
b i rini yad ırgamıyor
du. Hatta Atiye han ımefendın in, büyük annes inin o acaip hotozunu giyerek ve beline o zünnar b i ç imli kemer i taka-
8
MAHUR
BESTE
rak karşısına çıkmasında bile büyük b ir değişiklik bulmu yor d u . Fena olan şey, bütün bunlar olup biterken,
Fatih
Cam i i 'nde birdenbire kaybettiği merhum babasını bir Cu ma kalabalığı arasında ararken, yahut Şerife hanımın ge çen g ün kend isine istanbul'dan aldığı o pantuflaların için den bitmez tükenmez b ir yığın ked i yavrusunu teker teker, tıpkı bir hokkabazın cebinden veya şapkasından bir yığın eşyayı çıkarması g i b i, çekip çıkarırken hep o h iss i, bundan böyle iste d i ğ i g i b i yaşıyamıyacağı, hayatının a henginin bo zulmuş olduğu h issin i ken dis in de hazır bulması,
nefsine
karşı büyük bir hata ve i hmalde bulunanların d uy dukları o keskin azabı - Behçet beyefend i bu duygudan bütün ömrün ce kurtulamamıştır- d uymasıydı . içini çekti ve gözlerini açmadan: " Bugün Cav ide gele cek . . . " d iye mırıldandı. Neden ve niçin onu davet etmek i ht iyacını d uymuştu ? Gerçi genç bir kadın ın tek başına bir evde yaşaması b iraz garip oluyord u . Aylardan beri kaybo lan Sadullah beyin ölümü tahakkuk ed ince bu yalnız yaşa ma büsbütün imkansızlaşmıştı .
Kendi ailesinden olan
bu
genç kadına evinde b ir yer g östermesi lazımdı. Sonra genç kadın da yalnızlıktan, bütün pencereleri dar b ir sokağa ba kan apartımanında nekadar başka b ir sesle şikayet etmiş ti. . .
Zavallı yavrucak, elbette ki
b ütün yazı orada
geçir
mekten memnun olmıyacaktı . ister istemez ona köşke gel mes in i tekl if etm işti . Hatta bununla da kalmamış, "ev se n in d ir, elbette sen indir, m u hakkak ki sizin de evinizdir" di ye üstüste bir y ı ğın israrda bulunmuşt u . Velhasıl genç ka dının ağzından "peki
Behçet dayıcığım, pazartesiye inşal
lah gelirim" cevabını alana kadar elinden gelen her şeyi yapmıştı
..•
"Ne oluyordu sanki ? ... " d iye tekrarladı.
9
Ş üp-
MAHUR
BESTE
hesiz ki bu eninde sonunda olacak şeydi; fakat h iç olmaz sa iki üç hafta sonra olamaz mıydı? iki üç hafta . . . Behçet beyefend inin kapalı gözlerinin önünden
rahat,
yalnız ve
kaygısız saatlarla dolu günler,
bütün ömrünün günlerine
benzeyen, sabah uyanışlarının
önünde açtığı aydınlık ve
derin uçurumunu bin t ü rlü küçük merakı ile ancak doldu rabildiği o mesut günler canlandı. B ununla
beraber, olan olmuştu.
Ablasının torununu,
sonuna kadar tek başına kim olduğunu bilmed i ğ i b i r ,h iz metç i ile otu rtamazdı ya . . .
Behçet bey için bu hizmetçi
meselesi çok m ü h imdi. H izmetçi ded i ğ in öyle rastgele eve alınamazdı;
evin
rüknü olmalıydı. " Bak,
bizim Şerife ha
nım? .. " Fakat acaba Cavide ile Şerife hanım b i r i b i riyle ge çinebilecekle r miydi? Aksi kadın, bu yen i geleni kimbil i r ne gözle gö recek, n e h uysuzluk lar edecekti . . . geleceğ i n i
Daha onun
haber ver i r vermez kaşları çatılmış, put kesil
m işti. "Ah mel' un ! nasıl. tek başına bu koskoca köşke sa , hip olur musun? " B i rdenb i re iç inden o eski · kin, ta Atiye hanımla evlen diği
günden
başlayan ve kırkbeş sene, toprağın altındaki
maden yangınları gibi sessiz sedasız, bazı küçük fır!ayışla rın dışında h iç b i r iz göstermeden çoğalan, b i r iken büyük kin tekrar coştu.
Bu kadın bütün hayatını lokma lokma · Behçet beyefendiye, bazı küçük
zaptetmiş ve kend isine,
meraklarını, - Şerife hanıma göre deliliklerini - serbestçe . tatmin edebilmekten başka b i r hü rriyet bırakmamıştı. " O h, ne iyi oldu ! Elbette gelecek ve evin hanımı olacak Şerife hanımın bu yeniden karşısındaki
. •. "
Ve
yeniye kurulacak ehli saltanat
çeh resini düşünerek adeta
memnun
oldu.
" Kimbilir, belki de . . . " Fakat hayır, Şerife hanımın bu ev-
10
MAHUR
BESTE
den gitmesi okadar büyük b ir değ işiklikti ki, B ehçet beye fendi bunu düşünmeye b ile cesaret edemed i. Sonra, b iz zat kendisinin de Cavide ile uyuşa bileceği pek belli değil d i. B ehçet b ey zavallı, insanlardan kaçan b ir ihtiyardı. Bu nu
söylerken vaktiyle
evlend i ğ i
sırada
Mısır'dan
get irtil
miş olan siyah a banozdan geniş karyolanın içinde, levanta çiçeği kokan beyaz örtülerin arasında, sırmadan yıldızlarla süslü
Halep işi
yorganın
altında, kend isini b irdenb ire ol
duğundan daha küçük, daha b içare buldu. Hakikaten eski si g ib i m iyd i ya ? ... Esk is i okadar uzak, o kadar efsanevi b ir alemdi k i. Behçet bey orada, bu alemin her şeyi değişti ren ve güzelleştiren büyülü ışığı a ltında kend isini isted i ğ i g i b i tahayyül edebilirdi. Birdenbire aklı evlend i ğ i
seneye,
b iricik aşkına,
her
Fakat Behçet beyin
ömürde b ir kere açan o bahara g itti.
hayatı bu c insten seyahatleri zorlaştıran b ir hayattı.
Mazi
onun için tehlikeli b ir mıntakaydı. Onun için ç a bukça dön dü.
insan ömrü zavallı, çok zavallı
han. . . " diye mırıldandı. Bu, men sımsıkı
bağlı olduğu,
bir şeydi.
Behçet beyin
" Darülmi
her şeye rağ
bir sarmaşığın dallarına, çen
gellerine b enzeyen b in türlü alaka ile, her zerresine kenet ledi ğ i hayatın kendi lügatindeki karşılığı idi. D a ha doğru su, ömrünün tecrü beler in i hatırladığı zamanlar,
kendis ini
teselli için bulduğu kelimeydi. Başka türlü olsaydı ne ola caktı sank i ?
Mademki ş imd i ihtiyar ve b içare b ir şeydi. . .
Fakat acaba geçineb ilecekler m iydi ? Bu uzak mazi yolcu luğu ·ona
emekdar
hizmetç is ine karşı
iç inde uyanan
kini
unutturmuştu. Şimdi Şerife hanımı olduğu g ib i, yani hayatının b iricik zarureti olarak gör üyordu.
Bu asık yüzlü, dedikoducu ka-
11
MAHUR
BESTE
d ın, onun için her şey d i: sıcak çayın üzerinde tüttüğü kah valtı teps is i , muntazam yemek sofrası,
sıcak ve temiz ya
tak, yumuşak terlik ve her türlü kaygıdan uzak, ken d i işle rine kalan geniş, huzurlu saatlardı. boğuşması yeterdi.
Onun sade kiracılarla
Vakıa Behçet beyefen d i zaman zaman
kiraların alınması, kunturatların yapılıp ya pılmaması hakkın da h i zmetçisini tenvi r etmez değildi, fakat ikisi de bunu sa dece işin dış tarafını kurtarmak için olduğun u bilirlerdi. Ya geçnemezlerse. . .
Fakat olan olmuştu.
Zaten yaptığından
pek de pişman değildi. Cavide akıllı, neşeli b i r kadındı. Etra fındaki yalnızlık bu genç ve güzel kadının vücu dü i le değ işe cek, evin içinde yepyen i ve sade ş i i rden b i r hava esecekti. Hakikat şu ki Behçet bey, bütün akrabası içinde, abla sının torununu sever d i.
Cavide, çocukluğunun b i r kısmını
bu evde onun yanında ge ç i rmişti. Şımarık ve alaycı tabiatı na, kuru h i ddetlerine rağmen bu
ihtiyar bekarı avutmasını
bilird i. Onun hatırı için tanbu ra başlamış, sonra da bırakma mıştı. Fakat nekadar değ işmişti !
Onbeş sene sonra tekrar
onunla karşılaşınca adeta tanıyamamış,
hatta nasıl, hangi
eda ile konuşacağını şaşırmıştı. " Bereket versin, kızın şıma rıklığına . . . " Ş ü phesiz ki onun yerine mesela b i r erkek yeğeni bulunsaydı da o gelseydi daha çok memnun olacak değ i l d i ; erkekler Behçet bey için bütün
ömrünce okadar hoyrat ol
muşlardı ki. . . B ütün ömrü onların mütehakkim hodbinlikleri arasında geçmiş, her baş vurduğu yerde, mektepte, kalem de, vaktiyle azası olduğu Şürayi Devlet'te, sokakta, Sahaf lar içinde, antikacı d ükkanlarında, eski mücellitler arasında hep ayn i aşılmaz duvarla karşılaşmıştı. Hayır, gelecek ola nın genç ve güzel b i r kadın olmasından
memnundu ve Ca
vide'yi gerçekten güzel ve müstesna buluyordu.
12
MAHUR
BESTE
B ununla beraber, sadece b u "genç ve güzel kadın " keli meleri onu korkutuyordu. Genç kadın, sonra bugünün kadı nı, yıllardır yabancısı olduğu b ir şeydi. Behçet bey i ç in genç kadın hüviyeti ömrünün biricik tecrü besiyle birkaç kelimede hülasa edilebilirdi; y umuşak bir ten, cazip bir koku,
yalan
ya h ut hayal kadar güzel bir s es, bir yığın süs ve hepsinin ar kasında bir okadar fantezi bir inat. . . B irdenbire içine başka bir korku geldi: ya Cavide evde her şeyi değiştirmeye kalkarsa. . . Maçka'daki evde kendile rini a ldıkları odayı, o yumuşak ve alçak sediri,
renk renk
yastıkları, ortada ne işe yaradığını b ilmeden aca ip b i ç im iy le, bod urluğu ile hoşuna giden rahle bozuntusu k üçük masa yı, şurada burada sürünen b i r yığın bebeği, biçimsiz koltuk ları hatırladı. Genç kadın bütün bunları pekala bu köşke ve Behçet bey i n hayatına sokmaya çalışab il ird i. " B enim de be beklerim var. . ." Ve yatağının iki yanında birer esk i zaman tılsımı gibi duran siyah katran vücutlü, kıvırcık saçlı, kırmı zı karanf il dudaklı, akik gerdanlıklı fellah kadınlarını, komo dinlerin, odanın i ç inde her kımıldanışında kend isine ş işkin göğüslerini
gösteren ve Behçet beyi tadılmamış,
zevklere davet eden süslerini düşündü. belden aşağıları
yabancı
Bereket versin k i
birden bire kayboluyordu.
" Rahmetli Ata
Molla'nın aca ipli ğ i işte . .. Sanki kızına başka bir yatak takı mı bulamazdı ? . .. " Ve kırkbeş sene sonra Behçet beyefend i bu çeyiz hatasını bugün olmuş bir mesele g i b i cidd iyetle mü nakaşa etmeye hazırlandı. Eğer merhum ref ikasının hatıra sı olmasaydı, çoktan onları B edesten'e gönderirdi. B ununla beraber, mesela Cavide'nin onları beğenmeyip
yerlerinden
oynatmasına h i ç bir zaman razı olamazdı. Başına ne iş açmıştı. .. Kimbilir, belki bu hoppa kadın,
13
MAHUR
B E STE
evin iç inde her şeye itiraz edecekti. " Onlarda d id işmek a ile mi rasıdır. . . " Bu düş ünce ile aklına Cavide'nin dedesi, ya ni eniştesi Arif bey geldi. Bu adam, bütün ömrünce kendisi n i beğenmemiş, sevmemiş, onun la didişmiş du rmuştu. Az kalsın, " be reket vers in, öldü de kurtu ldum . . . " diyecekti, fa kat kız ka rdeş inin bu ölümle pe rişan yüzü, b i rdenbi re ışığı ka rarmış b i r lamba g i b i yaşayışı, aradaki zaman fasılasına rağmen, kendisine bugün olmuş b i r şey g i b i göründü. Hayır, bukadar yakında olan b i r ıztıraba ka rşılık gelen b i r kurtul mayı o elbette istemezdi. Sonra, zavallı adamın ne kabahati va rdı ? K i tapları yanmadan önce, hemen her gün, kend isi ne " bukadar serveti böyle kav g ib i b inada, bu kib r it kutu sunda saklıyorsun; maazallah b i r ·yangın, mahvolursun !., diye nas ihat verm i şti.
b i r şey oluve rir,
O zaman bu sözleri
d inlememiş, hatta merhum İbrah im Paşa a iles in in baba oca ğı olan o koca konağa " k i b rit kutusu", "kav " g i b i h iç b i r su retle layık olmayan isimle r vermesine gücenm işti.
Fakat
A rif bey dinler m i ? A llah rahmet etsin, kafasına koyduğu şe yi dil ine tesbih edenlerdend i. Gün aşırı nasi hatını tekrarla mış, o söyledikçe Behçet bey de eski konağa daha çok bağ lanmıştı. Nihayet konak yanmşı, dört b in c iltl ik "k ütüb ü nef ise" okadar feramin, çekmeceler dolusu evrak kül olmuş g itmişti. Fakat A rif beyin kılı b ile kıpırdamamış, ertesi gün ka rşılaş tıkları zaman b i r tek taziyet cümlesi b ile ağzından çıkmamış, sadece kayınbi rader inin yüzüne bakarak: " Behçet bey, sana b u kitapları, bu kav g i b i evde b i r gün yakacaksın dememiş m iydim ? " diye çıkıştıktan sonra çekilip g itmişti. Elbette ya na rdı. üze rinde bukadar göz kaldıktan sonra . . . Nazara taş lar bile dayanmazdı.
14
MAHUR
BESTE
Ş imdi bu taş yürekli adamın kızı gelecek, o dede m i rası inat ve israrla bu evin iç ini altüst edecekti. B iraz da haklıy dı ya ! Mesela bu yatağın üstünde bir y ı ğ ın kitapla yatmasına kim razı olurdu? Fakat bu onun senelerden beri alıştığı bir şeydi. Sevd i ğ i kitaplarını oraya , yorganın içinde bir kenara toplar, sonra onlarla beraber, t ıpkı oyuncağı ile beraber ya tan ve onu kucaklamak için zaman zaman tatlı uykusundan uyanan bir çocuk gi bi, onlar la koyun koyuna yatardı. Sonra bu odanın hali . . . Behçet bey, yattığı yerden karanlıkta oda sını düşündü. Tuhaf bir zihin itiyadiyle, her şeyi yerli yerin de, olduğu g i b i bulun uyordu. Bahçeye bakan iki pencere ara sında büyük masa vardı.
B urada Behçet beyin mücellitlik
aletler i ve levazımı duruyordu. Kapının sağındaki küçük ma sa, saat tamir ine mahs ustu. Duvarda, yıllardır elini sürmedi ği tanburları, bir iki ney asılıydı. Köşede, her yerde, henüz b ir türlü b ir camekan alıp yerleştiremed i ğ i bir yığın antika eşya, çanak, çömlek, fincan, gümüş takım, eski minyatür, karmakarışık duruyorlardı. Daha ötede, yatağın b iraz ileri sinde, Lİç gündenberi, büyükçe bir kolt uğa, yeni satın aldığ ı sedef ayna dayalı idi. B u karışıklık, yıllarca çalışarak, Şer ife hanımın dikkat ini en saf hiylelerle aldatarak elde edilmiş bir şeyd i. Bir çocuk israr iyle evin bünyesi iç inde bu oda, yıllar boyunca, aca ip varlığ iyle yavaş yavaş, efsanevi bir meyva g i bi, otuz yılın içinde damla damla meydana gelmişt i. Kıyı da bucakta neler, neler yoktu
. . •
Behçet bey için bütün hayat iki kısma ayrılabilirdi: ken di ömrüyle bir taraftan bağlanan şeyler ve ona yabancı olan lar. işte Behçet bey bu odayı kend isine ait olan şeylerle vü cuda getirmişti. Yatağın karşısındaki gardropta ve onun da yalı d urd uğu duvarda, karısının elbiseleri duruyordu.
15
Kon-
M AH U R
BES TE
solun üzer indeki bi ilGr kasede gelinlik süsleri, tel ve duvak tan kalanlar vardı. Behçet bey bu aziz hatırayı karanlıkta en küçük kıvrımlarına kadar hatırlıyordu. Yanıbaşındaki küçük çekmece, ölünün boynuna ve kollarına taktığı süslerden el de kalanlardı. Yatağın altında ayakkabıları ve terlikleri var dı. Ve Behçet bey hayatını hatıralariyle
beraber topladığı
odada bütün gününü, tamir ett i ğ i saatlarla, c iltle d i ğ i kitap lar arasında, her biri bell ibaşlı iki atelye g i b i olan masala rın bir inden öbürüne g iderek geçir iyor ve gece old u mu, mut lak bir ebed iyet imaniyle içtimai mevki f ikr ini okadar gar i p surette brleştiren eski Mısır hükümdarlarının bütün zeng in l iklerini topladıkları mezarlarında ölüm uykularını uyumala rı g i b i, o da bu sevd iği eşya arasında, hangi zamanı saydık ları bilinmeyen bir yığın saat tıkırtısı içinde uyuyordu. Şüphesiz ki bu odanın, n izamını n izamsızlıktan olan
bu
latif terk ib in bozulmasına kolay kolay razı olmıyacaktır. B u nunla beraber, bir kadın inad iyle mücadele etmek güç bir şeydi ki. . .
okadar
işte sevgili refikası Atiye hanımefendi
sırf bu inat yüzünden o genç yaşında ölmemiş m iyd i ? B unu ancak bir kadın yapabilird i ? Behçet bey, Atiye hanım ın ken d is iyle yaşamaktan bir türlü
hoşlanmadığını,
hatta nefret ettiğini iyice biliyordu.
kocasından
ölümüne sebep te bu
idi. Ne doktorların kend isine birbiri ardınca saydıkları bir yığın hastalık adı, ne de haftalarca evcel bahsettikleri tehli ke onu bu düşünceden vazgeçirtmemişti. Hastalık başka şey di, ölüm başka şey . . . Aralarında okadar uzun bir yol vardı ki işte Atiye hanım bu uzun yolu, kadın
inadının zoruyla,
kend isine karşı besle d i ğ i nefretle üç haftada geçivermişti. Zaten bunu gizlememiş, kend isi de söylem işti. ölümünden birkaç
saat evvel 16
onu yanına
çağırmış,
M A HUR
B E S TE
"Bey, bey, demişti, işte ölüyorum. Fena şey ama, n e yapa lım ?" Sonra kocasının orada yatağın çarşaflarına başını gö müp a ğladığını görünce, o hasta yüzde daha manalı olan bi çare bir tebessümle, fazla kederin yeri olmadığını,
Behçet
beye bu "darülmihan" da bir kadının en lazım şey olduğu nu, kitaplariyle, saatleriyle, ciltleriyle bundan böyle istediği gibi meşgul ola bileceğini, hiç kimsenin kendisini artık
ra
hatsız etmiyeceğini ilave etmişti. B u sözler hakikatte genç kadının nasipsiz hayatından ala bild iği biricik intikamdı. O, Behçet beyin evine, Çırçır "ha rik-i kebiri "nde yanan İ brahim Paşaların konağına bundan kırkbeş sene evvel, yirmi y aşının bütün saadet hulyalariyle gelmiş ve daha ilk geceden itibaren küçücük boyu,
temiz
yüzü, temiz kıyafeti, kibar ve zarif, ölçülü konuşması, çok itina ile yapılmış bir kuklayı
hatırlatan kocasiyle başbaşa
kaldığı andan itibaren bütün bu h ülyaların avucunda bir kül yığını olduğunu görmüş ve o geceden iti baren ölümüne ka dar, bütün talih kurbanlarının tek siperi olan imkansız bir sa bır ve tesJimiyetin arkasına sığınarak, h�p bu sözleri söyli yeceği son dakikayı düşünmüştü. Nihayet onu söyledikten, ömrünü kıran bu biçarenin yüzüne karşı gülerek talihine olan isyanını haykırdıktan sonra, hiç bir saadet hulyasının r a ha t ve h uzurunu bozmıyacağı büyük uykuya dalmıştı. Behçet bey, on senelik evli hayatında karısının kendi hak kındaki hislerini anlamamış değildi; onun anlamadığı, ha la anlıyamadığı nokta, bukadar basit bir şey karısının yıllar ca ölümü beklemesi ve görür görmez kuca ğına atılmasiydi. işte kendisi, Behçet bey, her şeye ra ğmen yaşıyordu ve ya. şıyacaktı. Ne olursa olsun, hayat güzel bir şeydi. Eski saat lar bakılması, iyileştirilmesi lazım gelen temiz yüzlü, iyi yü-
17
MAHUR
BESTE
rekfi hastalardı ve kitaplar, iyi ciltlenince, birdenbire gençle şiyor, güzel giyinmiş kadınlara benziyorlardı. B i rçok a h bap meclislerinde saz yapılıyor, şa rkılar, besteler, semailer oku nuyordu. Antikacı dükk anla rında, üzerinde mazinin, yaşan mış zamanın izlerini taşıyan ve bu izlerle güzelliği, değeri a rtan, hulasa zaman ve insan tecrübesini kutsi bir büyü gibi kendi va rlıkla rında taşıyan bir yığın eşya va rdı. Ha la müza yedeler o l uyor, geniş ve çıplak, her tara fını dolduran eşyaya ra ğmen çıplak salonla rda, çiy ve yüksek tellal sesleri, etraf l a rındaki faciaya kayıtsız, e lleri a rasından geçen şeylerin ha kiki değerinden h a bersiz, telaşlı ve mütehakkim bir eda ile d u rmadan zengin koleksiyon p a rçala rını birbiri a rdınca sa yıyor, Bohemya billuru, Sevr porseleni, Çin kasesi, İran ha lı sı, Hind veya Bizans oyması fi ldişi, Empire üslubu konsol, Aziz devri yazı takımı, Tebriz cildi, Herat minyatürü, Diyar bekir ve B u rsa k umaşı, İstanb ul yazması, Edirne kesmesi el d en e l e dolaşıyor, sonunda ya bir müze salonunda,
ya hut
şa hsi bir koleksiyonda, zaman dışında kalmış yekp a re uyku la rını uyumak için sahip d eğiştiriyordu. Behçet bey bütün eski, güzel, renkli ve kıymetli şeyleri severdi. Ona göre h a yatın en manalı t a ra fı bu cins eşya a ra sında
geçirilen zamandı. Antikacı dükkan la rına, müzayede
rerlerine, Bedesten'e sık sık uğrar, a hbapla rının h ususi ko eksiyonlarını gezer, bütün gününü ayak üstünde, eski a yna aııın , küçük mücevher
çekmecelerin,
Çeşmibü lbül' l e rin,
ıamdan ve surahilerin, kitapla rın ka rşısında ha yran bir vecit e geçirirdi. Ciltleri veya h a lıları bir ka dın teni gibi lezzetle ıkşar, tezhiplerin çiçeklerinde solmaz bir b a h a r
vehmeder,
ynala rın derinliklerinde geçmiş zamanla rın ve bilinmeyen