106 102 4MB
Turkish Pages 359 [360] Year 2014
GIUSEPPE FIORI 1923'te Sardunya Adas1'ndaki Silanus'ta dogdu. Hukuk egitimini bitirdikten sonra gazetecilik yapmaya �lad1, ltalyan Radyo Televizyon Kurumu RAl'nin Cagliari burosunda gorev ald1. Paese Sera gazetesinde mudurluk yapnktan sonra sol kanattan (Sinistra Indipendente) senator olarak u1; donem mecliste yer ald1. Gen� kulturel donamm1yla bilinen ve 2003 ydmda Roma'da olen Fiori'nin yazd1gi 1;ok sa}'lda kitap i1;inde ozellikle politik biyografiler dikkat 1;ekicidir.
Vita di Antonio Gramsci © 1989 Gius. Laterza & Figli Vita di Antonio Gramsci'nin bu 1;evirisi Gius. Laterza & Figli SpA, Roma-Bari'nin ona}'lyla yay1mlanm1�ur. lleti�im Yaymlan 1403
•
Biyografi Dizisi 8
ISBN-13: 978-9 75-05-0688-8
© 2009 lkti�im Yaymohk A. S. 1. BASK! 2009, Istanbul 2. BASK! 2014, Istanbul
EDITOR K1vam; K o r,: a k DIZI KAPAK TASARIMI Utku Lomlu KAPAK Sua t Aysu KAPAK FOTOCRAl'I I 920'li y1llarda 30'\u ya�lanm siiren Gramsci UYGUIAMA Husni:1 Ahhas
DOZELTI Oben Ur,:ke DIZIN Ozgiir Y1ld1z BASK/ ve CILT Sena O fset �l'RTIFIKA
NO. 12064
Litros Yolu 2. Matbaaolar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11 Topkap1 34010 Istanbul Tel: 212.613 03 21
GIUSEPPE FIORI
Antonio Gramsci Bir Devrimcinin Ya�am1 Vita di Antonio Gramsci 1NG1L1ZCE'DEN C:EVlREN
Kudret Emiroglu
er
t
'
m
Oglum Enrico'ya
ONSOZ
Grarnsci bir rnektubunda baldm Tatiana'ya �oyle yazrn1�u : "C:ocuklann fotograflanm ald1rn, beni n e kadar sevindirdigi ni tahrnin edersin. Gerc;ekten govdeleri ve bacaklan oldugunu kendi gozlerirnle gonnek de c;ok sevindiriciydi, uc; yild1r yalmz ca ba�lanm gordugurn ic;in kanats1z rneleklere donu�tuklerini du�unup uzulrneye ba�hyordurn." Bu kitabm arnac1 da Grarnsci'nin kendi portresini tarnarnla rnak, zaten bildigirniz "ba�ma" -du�un adarn1 ve siyasal onder "govde ve bacaklar" eklernek. Yani c;ocukluktan olgunluga, ac; hk, a�k ve yava� olurn gunlerinde, "butun" ki�iligini olu�turan insani etkenleri gostennek. Kitap, yakm arkada�larmm verdigi adla "Nino" Grarnsci'nin portresidir. Kitap Gennaro Grarnsci'ye , Antonio'nun karde�ine c;ok �ey borc;lu. Gennaro'yu sevgiyle amyorurn; Rorna'da, 30 Ekirn l 965'te, kitap yeni yaz1ld1gmda trajik bir trafik kazasmda oldu. Teresina Grarnsci'ye ozellikle henuz yay1rnlanrnarn1� rnck tuplan verdigi ic;in; Edrnea ve Carlo Grarnsci'ye; Alfonso Le o ne tti, Elsa Fubini ve Renzo De Felice'ye; Schue! aiksiy le ilgili bilgi ve belgeleri veren Leonilde Perilli'ye; An1 0 1 1 i11 Grarnsci'nin Ghilarza'daki eski oyun ve okul arkada�la111 1a. Cagliari'deki Dettori Lisesi'ndeki arkada�larma, Turin y 1lla
rmdaki arkada�larma; onun traj ik ya�am oykiisiiniin tamkh gm1 yapan biitiin miicadele ve hapishane arkada�larma te�ek kiir bon,;luyum. G I U S E P P E F IORI
6
1
Gramscilerin Sardunya'da ya�ad1klan tek kath ev, k1rm1z1 !av ta�larmdan in�a edilmi�tir ve Ghilarza'nm ortasmdad1r. Ghi larza, Barigadu Platosu'nun ortasmda, Oristano ve Macomer arasmda biiyii.k bir koydiir. Bugunlerde evin bulundugu yer de Antioco Porcu adh bir kuma�c;1 ve konfeksiyoncunun diik kam var. 0 da (herkesin burada Antonio'ya verdigi adla) Nino Gramsci'nin babasm1 ve annesini tamyor, "Bay Ciccillo ve Pep pina Marcias"1: "Francesco Grarnsci -ama biz ona burada Bay Ciccillo deriz buraya 188l'de, gen�· ya�la gcldi. Yirrni ya�mdayd1 ve ilk i�e ba�lay1�1yd1; rncrnlckcti Gacta'dan gclip yerel tapu dairesin de gorev alrn1�t1. Dcnizi a�1p k1tac..lan gelen bin;:oklan gibi, o da herhalde ta�rada raha1s1z birkac; y1l gec;irecegini, biitiin i�e ye ni ba�layanlar gibi burada k1sa bir donern kalacagm1 du�unu yordu. Fakat ya�arnmm gcri kalamm burada gec;irdi . Ales ve Sorgona'daki birkac; y1l d1�mda dairna burada, �irndi konu�tu gurnuz evde ya�ad1. l 937'dc, Ghilarza'ya geli�inden elli be� yil soma oldu. Sonlara dogru �ivernizi de kendine gore konu�ur olrnu�tu. Burada baz1lan ona tiu * Grarnsci derlerdi." (*) Pek yaygin kullamm1 olmayan, "amca" anlaminda sozciik- e.n. 7
Antonio Gramsci'nin fakir bir kokeni oldugu soy le nmi �tir ve buna hala yaygm bi1;imde inamhr. Antioco yamtlamadan once ba�m1 salh yor :
"Dyle degil. Babas1, Bay Ciccillo'nun okuldan aynld1gma ili� kin belgesi vard1. Avukat olmaya i;ah�1yordu ve babas1 oliince i;al�mak zorunda kalm1�u. Bay Ciccillo'nun babas1 da samnm jandarmada albayd1. Nino Gramsci anne tarafmdan da saygm bir aileden geliyordu; Marcias ailesi i;ok zengin degildi, fakat fakir de degildi. Aym konuda Antonio'nun agabeyi Gennaro bana �oyle de mi�ti :
"Biliyorum. Togliatti bir keresinde Nino'nun koy kokenli ol dugunu yazmca biri;ok ya�am oykiiciisii de aym �eyi yapu, fa kat geri;ekten uzakla�1yorlard1... Nino'nun kendisi de hapishaneden yazd1g1 bir mektubunda ailemizin kokeninden soz etm�ti. Simdi hen oykiiyti tamamla yabilirim. Biiytik dedemiz 1821 halk ayaklanmasmda Epir'den kai;1p gelmi� bir Yunan-Amavut'tu ve i;abucak ltalyanla�m�u. Gennaro adh oglu ltalya'da dogmu�tu ve bu ad bana verildi. Bu Gennaro, yani dedemiz, Bourbon jandarmasmda albayd1. Te resa Gonzales'le evlenmi�Li; k1z, ba�ka bir�oklan gibi Ispanya i�gali hi11igindc giincy llalya'ya ycrlc�en ltalyan-lspanyol ko kmli Napolili bir avukatm kmyd1. Be� i;ocuklan vard1, babam sonum·usuydu; (;al'la'da, 18o0 Maru'nda dogmu�tu. General
C :ialdini'nin birliklt·rinin �dui sarmasmdan birkai; ay once.* llomho111·w·1111·11ll�i sona 1·rince dedemjandarmaya ahnm� ve alhay n1tb1·si kabul 1·11ilmi�ti. Be� i;ocuktan tek kiz Gaetah bir z1·11Ki11l1· 1·vlm11i, b1·yin ad1 Riccio'ydu. Diger i;ocuklardan biri 111aliy1Tiy11i, i\hllril Roma istasyon miidiirlugu yapuktan son rn
il1·111iryollarmda miifctti� oldu. Oi;iincii ogul, Nicolino Am-
( • ) 110111 ho11 11·11111111111 ""' 1o:un krinde (lki Sicilya Kralhg1), Garibaldi'nin (giiney1k111k1kyrn)1111h"u ik Kral Victor Emmanuel Il'nin Piyomente ordusu (ku uydrn l(dlyorclu) askl'rl direnci Napoli ve Roma arasmda kalan Capua ve < 0111·1a'da k rrclrlar l'iyomcnle generali Cialdini, Gaeta'yi 1860 sonbahannda al e Ir l ril(. �·.11. 8
ca subay oldu. Baham ii;lerinde en �anss1Ziyd1, babas1 ()ld u ,�ii n de daha hukuk ogrencisiydi. t� bul mas1 gerekti ve Ghilarza"da tapu gorevi i;1kmca oraya gitti. Nicolino Amca da Sarduny a y a '
gonderilmi�ti; once la Maddalena'ya, sonra Sassari ve son ola rak Ozieri'ye. Burada levaz1m deposundan sorumlu subay ol mu�tu, orada da oldii. Yani babamm ailesi, devlet biirokrasisi nin orta katlannda gorev alan iyi halli guneylilerdendi. "
Peppina Marcias'm dururnu nas1ld1? Gennaro, "Annerniz" diye devarn etti, "Marcias ailesinden Terralba ve Corrias'm k1z1yd1, Ghilarzah'yd1. Anne tarafmdan dedern vergi toplay1C1s1y d1 ve bir par�a toprag1 vard1. Yani Marcias'lar da orta sm1ftand1lar, koylerirnizin ko�ullanndan olduk�a iyi dururndayd1lar. Ev leri, arazileri ve iyi ya�arnalanna yetecek gelirleri vard1. " Peppina Marcias, Bay Ciccillo'dan bir yil soma, 1 86 l 'de dog du. Uzun ve giizeldi, oteki Ghilarza k1zlanndan toplurnsal ba sarnakta daha yukardayd1, daha �abuk da dikkati �ekiyordu (Onu gen�liginde tamyan Alesli bir terzi "Avrupah gibi giyi nirdi" diyor) . llkokulu ii�iincii sm1fa kadar okurnu�tu ve eli ne ne alsa, Boccaccio'yu bile, okuyabiliyordu. 0 zarnanda oku rna yazrna bilrnek ozellikle bir kadm i�in onernli bir ayncahk ll.1 Francesco desti izdivacm1 istedi. Arna Carnpania'da aile si bu evlenrne istegine bozulrnu�tu. Ozellikle annesi, oglunun, bir albaym ogluyken ve hukuku neredeyse bitirrni�ken, daha a�ag1 sm1ftan biriyle evlenrnesi dii�iincesiyle �arp1lrn1�t1. Ge ne de evlendiler; k1z 22'sindeydi, Ciccillo 23'iinde. Ertesi y1l, 1 884'te Gennaro dogdu. Aile �ok ge�rneden, Ales tapu daire sindeki gorev i�in ta�md1. O teki ii� �ocuk orada dogdu: Grazi ette 1 887'de, Emma 1889'da ve Antonio 22 Ocak 1 89l'de. Yedi gun soma vaftiz edildi. Grarnsciler dindar rn1yd1? Bonarcado'da, Ghilarza'dan uzak olrnayan koyde, Grarnsci'nin rnektuplannda ad1 �ok ve dikkat le ge�en bir k1z, Gennaro'nun km Edrnea ya�ar. Sirndi orta ya� h, beyazla�an sa�lanyla bir doktorun kans1 ve ilkokul ogrl't Donemin guvenilir yazan Vittorio Angius �oyle diyor: "Biitiin kasaba1l;1 oku ma yazma bilenler iki yiiz kadardi." Ghilarza'nm nufusu o zaman l.lOO rlvu nndayd1.
9
meni. Cicillio ve Peppina Gramsci'nin dinsel inan\:lan hakkm da �oyle diyor: "Dedem gunhi.k ya�ammda H1ristiyanhgm gereklerini yerine getiren biri degil. Fakat ya�ammm son gunlerinde, evde umar s1z yatarken, Perhiz'de kendisini ziyarete gelen vaizin arka da�hgmdan ho�land1gm1 amms1yorum. Adam, 'Biliyor musun orada yatarken aym Giosue Carducci gibisin'* derdi ve dedem de bunun kendisini ne�elendirmek ii;in soylendigini anlar d1. Arkada� oldular. Birlikte, gune�in altmdaki her �eyden soz ederek saatler gei;irdiler. Dedem olmeden once gunah 1;1kart mak istedi. . . Babaannem kiliseye daha duzenli devam eder di, her pazar sabah erkenden ayine giderdi. Soma hastaland1 ve d1�an i;ok az 1;1kn. Arna o zaman da hep Tann'yi du�unur du, ozellikle Nino Amca hapse du�unce; onu, 'Ah Tannm, hen senden ayn bir �ey degilim, hii;bir �eyim. Liitfen bana dayan ma gucu ver. . .' diye tekrarlarken duyard1m. Olurken beni i;a g1rd1 ve bana papaz tarafmdan kutsanm1� baz1 �eyleri armagan olarak b1rakn . . .
"
Gramsci'nin hapishane mektuplarmdan birinde ailenin iiye lerinden biri hakkmda a�ag1daki tammlamay1 buluyoruz. Gra zia Delogu, Peppina'nm evlenmemi� iivey k1z karde�iydi, sO. rekli Gramscilerle kahrd1 ve Antonio'nun ikinci annesi gibiydi: "Grazia Teyze bir zamanlar Donna Bisodia adh i;ok dindar bir kadmm ya�ad1gma inamrd1. 0 kadar dindard1 ki, lsa'nm du asmda yeri vard1. Geri;ekte duada 'dona nobis hodie' �eklin de gei;iyordu, fakat biri;oklan gibi teyzem de yanh� yorumuy la Donna Bisc)dia diye okurdu. Onu, herkesin kiliseye gittigi ve dunyada hala gen;ek inancm bulundugu eski iyi gunlerin soy lu bir hamm1 gibi tasarlard1. Bu hayali Donna Bisodia'nm bi ze omek olarak gosterilmesinden bir oyku yap1labilir. Grazia Teyze, Grazietta veya Emma'ya, 'Ah, bir pari;a Donna Bisodia' ya benzemiyorsunuz' diye ne kadar i;ok soylenirdi." (*) Giosue Carducci ( 1 835-1 907): 1880-1 890 donemi boyunca ltalyan kiiltiirun de etkin olmu� iinlii ltalyan �ir - Ing. i;.n.
10
Antonio Gramsci'nin vaftizinde papaz, Ales'in ye rel papa z1 Marongiu degildi. Bu, i;; ok daha ciddi bir olayd1: Yerel kili se kaynlannda bebegi vaftiz edenin "Serefli ve Muhterem Te oloji Doktoru Piskopos Yard1mos1 Sebastiano Frau" oldugu nu okuyoruz. Vaftiz babas1 ise Masullash hukuki;; u Francesco Puxeddu'ydu. Torenden sonraki kutlamalan hala ammsayanlar var. Ter zi Nicolina Tunis (�imdi i;;ah�amad1gmdan i�i buakm1�) onlar dan birisi: "Ailelerimiz i;ok yakmdi. Baham yerel mahkemede miiha�irdi; Bay Ciccilho'yla saatler gei;irirlerdi ve Bayan Peppina da evi mizde kendi evinde gihiydi. K1z karde�lerimden hirinin vaftiz anas1yd1, ona da Peppina ad1 verilmi�ti. Nino Gramsci vaftiz edildiginde hen on ya�mdayd1m. Giiniin mutlu havasm1, Ghi larza'dan getirilen guzel �eyleri ve �eker hollugunu, i;ocugun torenine katilan hiiyC!k kalahahg1 ha.la amms1yorum. Ben Gen naro'nun arkada�1yd1m ve henden i;ok kui;uk olmalanna kar �m Grazietta ve Emma'yla da oynard1m. Nino'yu ne kadar ta �1d1g1m1 ve kucag1ma ald1g1m1 Allah hilir. Ho�, guzel i;ocuktu, ai;1k renk gozleri vardi. Bay Ciccillo Sorgono'ya ta�md1gmda daha i;ok kui;uktii ve hir daha onu gormedim."
Gramscilerin Ales'teki ya�anulanndan kalan ba�ka bir �ey yok. Dogdugu ev, Ciccillo aynld1ktan sonra Melis adh bir pa paza kald1, sonra yakla�1k yirmi yd fa�ist partinin yerel kararga h1 oldu ve �imdi de alt kau bar olmu�: Bar dello Sport. Giri�te, aperatif meze ve ii;; kilerin, boyah tenekelerin reklamlan yanm da bir plaka var. Sunlar yaz1h: "Sehit olmasmdan on y1l sonra, Antonio Gramsci'nin onuruna, dogdugu eve bu ta� konulmu� tur; hem�ehrilerinin sevgisi ve bii.tii.n ozgii.r insanlarm minnet tarhg1yla." 1 947'den once, Cagliari'de Gramsci onuruna bir �cy yapmak ii;; i n bir komite kuruluncaya dek, Aleshlann biri;;ogu boyle tanmm1� bir hem�ehrileri oldugunu bilmiyordu. Antonio hir ya�lanndayken Sorgono'ya ta�md1lar. (Anl ioni Porcu anlat1yor.) Ve Nino, yaz aylan d1�mda yedi ya�um lrndai ,,
orada kald1. Yazlan Ghilarza'ya gelirlerdi. Bu arada aile hiiyii du, 1893'te Mario, 1895'te Teresina ve 1897'de Carlo dogdu. 1898'de sllrekh olarak Ghilarza'ya ta�md1lar. Bay Ciccillo ve Bayan Peppina bir daha buradan aynlmadilar."
Dramatik bir donu�tu. Bolgenin kuc;:uk siyasal dolaplarmda ciddi geli�meler olmu�tu ve Ciccillo Gramsci ic;:in oldukc;:a yik1c1 sonuc;:lar dogurmu�tu: l�ini kaybetti ve sonunda hapse girdi. Oyku 1 897 sec;:imleriyle ba�lam1�ti. Tarihc;:i Bellieni, fin-de-siecle, * Sardunya "siyasal i�lerinde kuramsal tarll�ma" olmad1g1m yazar: "Partiler gerc;:ekte birkac;: buyilk adam1 izleyen insanlard1 . " Bu nun dogrudan tamg1 var: Ba�bakan Crispi, Ozieri milletvekili Francesco Pais Serra'dan, 1 894'te, adanm ekonomik ko�ullan ve hukukun uygulam�1 ile ilgili bir ara�tuma istemi�ti. Bir buc;:uk y1l sonra Pais Serra ra porunu hazulam1�ll: "Buralarda birkai; merkl'zin d1�mda Vl' �rri;rk l l' n i;ok az insanm haricinde tutucu, liberal, dl'111okra1 vrya ra dika l terimlerinin hii;bir anlanu yok. Sosyaliz111, anar�i vrya klnikalizm hii; duyul mam1�. Gcnl' dl' paniln i;ok rnnh, kav�ao, ina1i;1 ve uzla�maz. Fakal bunlar .,iya ..a l pan ilrr dl'gil; � l'n l'l vcya yerel i;1karlardan l''i11lrn111iyorla1, �alu.. panilni, .,i\zcogun
l l'ml'lli k lik punilrn.
en dar anlam1yla aile
ki�isel fraksiyonlann kanat lan ahnula hl·1 ka ..ahada 111ik roskobik k�isel fraksiyon ve klik11'1 va1 I lr1 �1111 lmhnlniyll' yiizle�mek ve birbirlerinden nefret llaha huy1lk
rdrrl'k �1ddl' 1 h 1an1�111alara giri�mek durumundalar. .. Bu du111111 onlan daha huytlk
kliklere baghyor ve kar�1hk olarak ken
di IHI\ uk •Hhl'dl'lnindc korunuy orlar ve yard1m ahyorlar; �isel d1· .. 1rl< �i\rnyor, yasay la
uyu�mayan i�lerinden, hatta bazen ger saghyor."
\t·k .,11darnulan kuri ulmala nm
"cski feodal mucadele" , "sonuc;:lan daha kotu ve ola1 1 , 1m11anan bir tur vasalhga yol ac;:m1�" sonucuna va
Pai .. Sl'na, y1k1n nyor
( •) l'ran,1zca'