Haleplibahçe mozaikleri (The ancient mosaics of Haleplibahçe Mosaic Museum in Şanliurfa) 9786053961

Citation preview

JIIJ!Jo~f llll/lllUfü!III// 180,00 TL

KDV Dahil Ürt. Yeri : Türkiye Fiy.Deg .Tar.: 27/01/22 Yl!RLI ÜRETiM

HALEPLiBAHÇE MOZAiKLERi ŞANUURFA / EDESSA

ŞANLIURFA BELEDİYESİ'NİN KATKILARIYLA

HALEPLiBAHÇE MOZAiKLERi ŞANLlURFA / EDESSA HASAN KARABULUT • MEHMET ÖNAL • NEDİM DERVİŞOGLU

T

ARKEOLOJİ VE SANAT YAYINLARI

ARKE OLOJİ VE SANAT YAYINLARI

H..-\LEPlİB.-\HÇE .\IO ZAİKLERİ A...'\ı..ILRE-\

EDE

A

Hasaıı

KARA.BULUT Melııııer ö. ·AL Nedim DER\1ŞOGLU Editör Nezilı BAŞGELE

'

Dü zenleme:

Sinan

Şanlıer

Baskı-Cilt: Bilnet Matbaaalık Biltur Basım Ya yın ve Hizmet A. Ş .. Dudullu Org. San. Bölgesi I. Cad. No: 16 Ümraniye - İSTANBUL Tel: 021 6 444 44 03 Sertifika No: 10459

lSBN : 978-605-396-1 81-9 Sertifika No: 10459 @zo ı ı

Arkeoloji ve Sanat

Yay ınları

Her türlü yayın hakkı sa klıdır / Ali rights reserved. Yayın evinin ve yaza nn ya zılı izni o lm a ksı z ın elektronik mekanik, foto kopi ve ben zeri araçlarla ya da di ğe r kaydedi ci cihazlarla kopya lanam az, aktanlama z ve ço ğa l tıl a m az . Kitabevi/Satış Mağazası :

arkeo pero

www.arkeopera.com

Yeni ça rş ı Cad. No : 16/A, Galatasa ray, lstanbul

Tel. : O 212 249 92 26 Fax: O 2 12 244 3 1 64 www.arkeolojisanat.com / info @arkeolojisanat.com

İÇİNDEKİLER

SUNUŞ

.... .. .......... ...... ....................... ... .... ................... ....... ... ....... .. ..... ... ... .... .... .. ..... .. ... ...... ............... ... .................... ... ......... 7

Müslüm ERCAN

I.

HALEPLİBAHÇE ' NİN KONUMU ............ ····· ........... .... ... ..... .... ... .. ···· · .. ..... ..... ·· ·· · ..... ....... .. .. ... .. ........ .................. ..... ...... 9

il.

HALEPLİBAHÇE' DE YAPILAN ÇALIŞMALAR ..... .. ....... .. ....... .... ......... .. ............ .... .. ....... ...... ... ... ... ....... ... ... .... .... .. .... .10

III. HALEPLİBAHÇE VİLLALARI VE HAMAMI ... .... ... ... ... ... ........ .. .. ... ....... ................. ............. ..... .. .. ........... .. ..... .. .. ........ 11 H asan KARABULUT, Mehmet ÖNAL, Nedim DERviŞOGL U III. A. AMAZONLAR VİLLASI .... ..... ... .. .... .. .. .... .... .... ..................... ....... .......... .... ...... .. ..... .......... ... .. ... .... ..... ...... .. .. ... .... .11 III. Al. AMAZONLAR VİLLASI' IN MİMARİ ÖZELLİKLERİ .... .... .. .......... ... ... ... .... ... .. .... ........ .... .. ... .... ... .. ...... ..... ... .. .. 11 III . A2. AMAZONLAR VİLLASI'NIN MOZAİKLERİ ... ... ... .... ...... .... ..... .. .... ... ... ..... ........ ... ... ............ ... .. .... ........ .. .. .. .... ..23

1. Akhilleus Mozaiği ................... .. ................... .. ... ........ ... ........ .. ...... .. ... .. .. .. ... ....... ......... .... .. .. .... .. .. .... .... ... ......... ... .... ... 25 a. Bebek Akhilleus ve Dadı ....... ..... .. ................. ....... ... .............. .... .. .... .. ... .. .... .. .. .... ............... ... ... ................... ... ... 25 b. Thetis ve Bebek Akhilleus ..... .... ... ........ .. ..... ... .. ..... ..... ... ... ... ..... ..... .... ... .. .. .... .... ...... ... .... .. .. ...... .. ......... .. .. .. ... ... .. 26 c. Thetis ve Genç Akhilleus .. .. .... .. ..... .................... ..... ....................... ... .. ....... ........ ... .. ... .. .... ... ... .... ...... ........... .... .. 27 d. Kader Ta nrıça ları Moira 'lar ............. .. .......... .. .. ............. .. ... ......... .. .... ... .. .... ....... .......... .. ... ............. ... .. ............ .... .29 e. Kheiron, Akhilleus'u Eğitiyor ........................ .. ... ..... .. ... ... ... .... .. ... .. .. ..... ... ................. .... ... .. ........... ... ..... .. .. .. ....... 30 f. Kheiron, Akhilleus'a Avlanmayı Öğretiyor ... .... .. .. ..... .. .. ... .. ... .. ... ..... .. ..... ... ..... ... .. ................ ... ....... ... ... .... .. ........ 30 g. Üzgün Thetis .... ...... ................ ........... .. ............. ............................ ................ ... .. ... ................. ... .. ... .............. ....... 32 h. Bordür ...... .......... ......... ...... ....... .......... .. .. .. ... ....... ... .. .. ..... .. .... .. .. ... ... .. ....... ........... .. .. .... .. .... ...... .... ....... .... ...... .. ..... 34 2. Apsis Moz a iği .......... ... .. .... ... .. .... .... ... .. ...... ... ......... ... ........... .. ..... ......... ... ............. ... ........ ... ..... ........... ... ... .. ... ... ........... 39 3. Ana Salon Mozaiği ..... ..... .. .. .... ... .. ... .... .... .. .. ........... .. .. .. ... ... .. ..... ....... .. ......... .. ... .... .. ... .... .... .... ........ .. .. ....... .... ... .... .. .... 42 a. Avlanan Soylu Betimi ..... ... .......... ....... ... ... .............. ... ......... .. .... ... ...... ... ... .... .......... ....... ....... ... .. ........ ... ............. .43 b. Argos ve Opora Betimi ........ ..... ... ... ......... ... .... .. .. .... .... .. ... .. ..... .. ... ..... .. .... .. ..... ..... .... .. .... .. ... .. ... ... ........... ... ...... .. .. 44 c. Kuşlar ve Bitkiler .............. ... ..... ...... ...... ....... ... .... ... ... ................. ..... .... ...... ... ... .... ... ................ ... .... ....... ... ... .... .. .45 4. Ktisis Mozaiği .. .. ... ... ... .... .. ... ... .. .. ... ... ... .... .. .... ... ... ... .... .. ..... ... ...... ............ .. ... ..... .. ....... ...... ....... ..... .. ... ... ...... ... ... .. .. ... .47 5. Zebra Götüren Zenci Mozaiği ... .... ... .. .... .... ..... ................. ....... ....... .......... .... .... ... ................ ... ... .... ... .... ... ... .... ... ....... 50 6. Bitkisel Moza ik .... ..... .. ..... ... ... ... .. .... .. .... ...... ... ..... ..... ..... ..... ..... ... .. .. .. ... ... .... ... ... .. .. ........... ...... .... ... ..... .... .... ..... ..... ... ..54 7. Avlanan Amazonlar Mozaiği ... .. .... .. .... .. ............ .................... .... ..... .. ... .. ........ .. ... .. .... .. .. .. ..... ... .. .......... ......... ......... .. 55 8. Kaplan Moza iği ... ..... ... ..... ......... .. .. ... ............. ... .. .. ..... .. .. ...... ... .. .... ...... ... ....... .... ..... ... .. .. ............ .... .... ... .. ... .... ..... ....... 69 9. Aslan Moz a iği ........ ........................... .................. ... .. ... .... .. ..... ... ..... ......... .... ..... .. ... ...... .. ... ... ............... .. ..... ... ........... ... 71

5

III. B. GEOMETRİK VİLLA MOZAİKLERİ ... ..... .... ... .... .. ... ..... .... ... .... ... .. ... .... .. ... ... ... .. ... .. ...... ... .. ... .. .. ... .... ...... ..................... 73 1. Geometrik Mozaik A ......... ................ .. .. .. .. ... .. .. .. ... .. ....... ... .... .. ...... .. ... ..... ... .......... .. ..... .. ...... .......... ..... ............. .. ..... 73 2. Geometrik Mozaik B ..... ....... .. ... ....... .. .... .. ... .. ..... .. .... ... .......... ... .... ..... ... ... .... .. ................ .......... .. ... ..... ........ ... .......... 74 3. Geometrik Mozaik C ...... .. .... .... ....... ... ...... .. .... .. .. .. .. ... ................... ...... .... .. ......... .............................. .. .. .... .. .... .. ..... .. 74 III . C. HAMAM .... .. ....... .. ........... ....................................... ..... ........................... ......... .. ..... .... .. ... ........ .. .... .. .. ..... ... .. .... .. ..... ... .. 77 III. D. SEÇİLEN KÜÇÜK BULUNTULARIN KATALOGU .......... ... .................... .. ... .. ..... ... .. ... .. ...... ...... ... ... ..... ................... .. .98 III. E. SONUÇ ......................... .. ....... ... .. .... ..... ..... ... .... .. ... ... ... ... .. ... ........ ... ....... ..... .. .... ......... ....... ...... ...... .. ..... .. ... .... .. ... .... ... 102 IV. HALEPLİBAHÇE KAZILARI KORUMA, ONARIM ÇALIŞMALARI .. ........... ... .. ... .. ..... ... .. ...... .. .... .. ... ..... .... .... .. ..... 104

Y Selçuk ŞENER IV. A. GİRİŞ ......................... ... .... ... .... .. ... .. ... ... ... ... .... ... ... ...... .. ... .... .. .... ... ... ... .. ....... ........... ... .. ...... ........... ..... .... ..... ...... 104 IV. B. HALEPLİBAHÇE KAZISI MOZAİKLERİ ....................... ...... ......... ....................................... ..... .... ... ................. 106 IV. C. AMAZONLAR VİLLASI VE MOZAİKLERİNİ TEKNİK ÖZELLİKLERİ ..... .... ... .... ...... .... ........... ... .. .. ...... ..... ... 107 IV. D. MOZAİKLERİN MEVCUT KORU MA DURUMU .................. .. .............. ........ .. .................. ..... .... ............. ..... .109 A) Yapısal Bozulmalar ... .......... ................................................. .. ....... ... ... ... .... .. ...... ...... .. ...... ... .. ... .. ... ... .... ... ..... .. 109 B) Yüzeysel Bozulmalar .... ... ... .... .. ... .... .. ..... .. .. ... .. ...... .. ... ...... .... ...... .. .... ... ....... ...... ........................ ... .......... ......... 111 C) Hatalı Restorasyon Müdahaleleri ...... ..... .. .................................... .. ... ... .. ... ...... ......................... ... .... ...... .. ... .... .112 IV. E. KORUMA-ONARIM ÇALIŞMALARI .. .... .. .. ..... .. ... .. .............. .... .. ......... ... .. .................................... ...................... 116 A) Kazı Ç alı şma l arı nın Tamamlanması ...... ....... ........ ... .. ..... .... ... ......... .. .. ................ ............... .. ...... ....... ..... .. ... .. ... 118 B) Bina Duva rla rında Örgü Onarımı/Yeniden Yapım Çalışmaları .. .. .... .. ...... ............................... ... ...... ............ 119 C) Mozaiklerdeki Koruma-Onarım Uygulama l a rı ................................ .......... ...... ...... ......... ... .. ...... .... .... ... ... ..... .124 1-Temizlik Ça lışmaları ........ ...... .. ..... .. ...... .. ..... ........ .. ... ....... ............. ....... ........ ... .. ..... .. ... .. ..... .... .. ....... ... ... .......... ... 124 2- Sağlamlaştırma Ça lışma l arı ................. ...... .. ..... ....... .... ...... ................ .. ........ .. .... ...... ..... ...... ... .. ....... .................. 128 3- Dolgu ve Tamamlama Ça lı şmaları ........ .. ............... ... .... ... ........ .. ... .............. .. .................................. ... .......... ... 133 D) Ziyaretçiler İçin Yürüme Parkurunun Yapılması ... .. ..... .............. ............. ... .......... .. .. ..... ... .. ... .. ... .. .. ... .. ... ............ 145 IV. F. SONUÇ .......... ........ ... ...... ........... .... .... .......... ..... .... .. ...... .... ..... ........ ... .... ... ........ .. .... ...... .. .... .... ... ..... .. ... ... ............ 149 V. HALEPLİBAHÇE (ŞANLIURFA) MOZAİKLERİ ARKEOMETRİK ÇALIŞMALARI : 1. AŞAMA ...... ....... ... ....... ... ........ 152

Ali Akın AKYOL, Yusuf Kağan KADJOGLU V. A. GİRİŞ ... ........ .... .............................. .... ............... .... .... .... ..... ...... ....... ....... ................. ..... .............. ....... ..... ............. 151 V. B. YÖ TEM VE DE EYLER ........ ...................... ... .. ... .. ... .. ... .. ....... ... ...... .... ... .... ... .. .... .... ................. ... ...... .. ... ... .... .. 151 V. C. SONUÇLAR VE DEGERLE DİRMELER ......... ... ........ ................. ... .... .............. .. ... .. ... ............ ... ... ... ... ..... .......... .152

NOTLAR ..... ... ... ..... ...... .......... .. ... .. .... ... ....... ... .. ...... ... .... ... ....... .. ........... ...... ... ... ..... ...... .. .... .......... .... ... ... .......... .... ... ..... .. .... ... 168 KAYNAKÇA ......... .. .. .. ........ ......... ........ ... ..... .. .. ... ....... ...... .. .... .... ....................... .. .... .. ... ... ... .... .. ... .. .. .... ....... ..... .... .. .. ..... .. .... .. 170

6

SUNUŞ

"Haleplibahçe Kentsel Tasarım Projesi " kapsamında yapılan çalışmalar esnasında, 2006 yılında toprak yüzeyinden 2m. aşağıda taban mozaiğine rastlanmasıyla, çalışmalar durdurulmuş, yapılan kurtarma kazılarında elde edilen arkeolojik veriler gerek Müze Müdürlüğümüz, gerekse Şanlıurfa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu taraftndan değerlendirilerek, mozaiklerin de içinde olduğu alan 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak tescil edilmiştir. Bu bağlamda, anılan Kentsel Tasarım Projesi de iptal edilmiştir. Şanlıurfa Müze Müdürlüğü Başkanlığı 'nda Haleplibahçe'de yapılan kurtarma kazılarında Amazonlar Villası, Hamam ve bir Geometrik Villa meydana çıkarılmıştır. Figürlü ve görsel değeri yüksek mozaikler ve Şanlıur:fa il merkezinde bilinen en eski hamam kalıntısı, Haleplibahçe'yi ziyaretçilerin gezip görebileceği bir yer haline getirmiştir. Günümüzde ziyarete açık olmakla birlikte, bu alanın arkeopark olarak düzenlenmesi için proje çalışmaları da devam etmektedir.

yaklaşık

Anılan kitapta, Amazonlar Villası, Geometrik Villa ve Hamam, mimarisi ve mozaikleriyle oda oda, pano pano, figür figür ayrıntılı bir şekilde tanıtılmakta ve diğer antik kentlerdeki benzerlerinden de örnekler verilmektedir. Devamında Haleplibah çe mozaiklerinin restorasyon çalışmaları, daha sonra da Amazonlar Villası 'nın mozaiğinden seçilen tesseraların ve harcın ayrı ntılı analiziyle ilgili çalışma yazıları yer almaktadır. Haleplibahçe 'de gün ışığına çıkarılan mozaikler, kalıntılar ve yapılan çalışmalar bu kitap ile ilgilisine yazınsal ve görsel olarak sunulmaktadır.

Haleplibahçe kurtarma kazılarını maddi ve manevi olarak destekleyen Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul GÜNAY'a, Kültür Varlıkları ve Müzeler eski Genel Müdürü Orhan DÜZGÜN'e yeni Genel Müdürüm Osman Murat SÜSLÜ'ye, Genel Müdür Yardımcısı Ökkeş DAGLIOGLU'na, Şanlıurfa 'nın eski Valisi Yusuf YAVAŞÇAN'a ve yeni Valimiz Nuri OKUTAN'a, Vali Yardımcımız Yıldıray MALGAÇ'a kazılara lojistik destek sağlayan Şanlıurfa Belediye Başkanı Ahmet Eşref FAKIBABA 'ya, kazının her aşamasında büy ük yardımları olan Şanlıurfa Kültür ve Turizm Müdürü Selami YIWIZ 'a, Haleplibahçe mozaiklerinin ilk tespitinin yapılmasını sağlayan Şanlıurfa eski Müze Müdürü Eyüp BUCAK'a, Haleplibah çe kurtarma kazısını özveriyle başlatan Müze Müdür V Hasan KARABULUT'a, kazı çalışmalarını aynı şekilde devam ettiren Müze eski Müdürü Nurten AYDEMİR 'e, Müze Müdür V Erman BEDİZ 'e teşekkür ederim. Ayrıca,

Haleplibahçe kurtarma

kazılarını

büyük özveriyle ve heyecanla yürüten Müzemiz

arkeologları

Nedim

DERVİŞOGL U'na ve Hasan KARABULUT'a, Harran Üniversitesi Arkeoloji Bölüm Başkanı Doç.Dr.Mehmet ÖNAL 'a, anılan kazıya katılan Arş. Gör. Seçil ÇOKOGULLU'ya, arkeologlar Bekir ÇETİN, Mehmet ÖZAYKUT ve Çınar Derya DEMİRALP 'a, Sanat Tarihçi Özlem A YDOGMUŞ 'a Mehmet Ali DOGAN'a, Mozaiklerin restorasyonunu ve konservasyo-

nunu yapan Ankara Üniversitesi, Başkent Meslek Yüksek Okulu Restorasyon ve Konservasyon Bölümü Öğretim Görevlisi Doç.Dr.Selçuk ŞENER 'e ve ekibine, hem kazıya hem de bu kitabın oluşmasında emeği geçenlere ve titizlikle yayna hazırlayan Arkeoloji ve Sanat Yayınları 'na sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Müslüm ERCAN Şanlıurfa

Müze Müdürü

7

I. HALEPLİBAHÇE'NİN KONUMU

Haleplibahçe Mevkii, Şanlıurfa ili merkezinde Balıklı­ göl'ün kuzeyinde, Haleplibahçe Caddesi ve 2372 no'lu sokak arasında yer alır (Fotoğraf 1). İki tepe arasında , fay kı­ rığı hattının zamanla erozyonla doldurulmasından olu şan düz bir alan görünümündedir. yer alan Şair Sakıb Efendi Konabahçesi gibi, 20-25 yıl öncesine kadar tamamıyla bağ ve bahçelik olan Haleplibahçe, Edessa kentinin önemli bir semtini olu şturmaktaydı. Önceleri antik kentin batı nekropolleri (Abşelama bar Abgar' ın mezarlığı) arasında , M.S. 6. yüzyıldan itibaren ise şehrin dış suruyla Hızır İlyas Kilisesi (Deyr Sargis) arasında yer almaktaydı. Haleplibahçe'nin olduğu bu alandan Skyıtos (Daysan) Deresi geçmekteydi.

Günümüzde

batısında

ğı ' nın (Sakıp'ın Köşkü)

M.S. 201

yılında

yıkıldığı

ve

bu derenin taş tığı , krallık sarayının dahi evlerinde boğulduğu 1 ifade edilmektedir. Diğer su taşkınları ise M.S . 303 ile 525 yılların­ da2 olmuş ve sel yine çok sayıda can a lmı ştı. Skyrtos Deinsanların

resi'nin taşkınlarından korunmak için, Doğu Roma İmpara­ toru I. Iustinianus'un gönderdiği mühendisler tarafından, Haleplibahçe'nin yaklaşık 200 m. kuzeyine su önleme bendi inşa edilerek, derenin yatağı değiştirilmiştir. Böylece, su bendinin hizasında doğuya doğru hendek kazılarak , dere kuzey ve doğu surlarının dışından akıtılmıştır3 . Suyun dere yatağından geçişini kontrol a ltına alan su bendi ve kanalı neticesinde, Haleplibahçe'den geçmekte olan Skyrtos (Daysan, Karakoyun) Deresi'nin yönü doğuya doğru kaydırılmıştır. Böylece Haleplibahçe ve kentin tekrardan su baskınına uğramamasına kesin bir çözüm getirilmiştir. İm­ paratorun iyiliklerinden dolayı Edessa kentine bir süre "Iustinianopolis" yani "Iustinianus Kenti" adı verilmiştir. Haleplibahçe Mevkii, Edessa şehi r dış surunun dışında yer alır. Her ne kadar sur dışında olma sı nedeniyle güvenlik zaaflı bir alan gibi düşünülse de , gerek kuzeyindeki Iustinianus bendi ve Skyrtos Deresi, gerekse güney ve batısındaki Nemrut Dağı'nın (Tilki D ağı) tepeleri, bu alanın doğal korunaklığını yapmıştır.

Fotoğ raf 1:

Haleplibahçe Mevkii 'nin havadan görünüşü

9

II. HALEPLİBAHÇE'DE YAPILAN ÇALIŞMALAR

Haleplibahçe Mevkii'nde, "Haleplibahçe Kentsel Tasarım Projesi" kapsamında yapılan çalışmalar sırasında kanalizasyon sistemi döşenirken , 11.05.2006 tarihinde taban mozaiklerine rastlanması neticesinde, çalışmalar durdurularak, Şanlıurfa Müze Müdürlüğü Başkanlığı'nda ve müze kazı ekibi tarafından kazı çalışmalarına başlanılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ' nın maddi, Şanlıurfa Belediyesi'nin ise lojistik desteğiyle yapılan bu kurtarma kazıları sonucunda Amazonlar Villası, hamam ve bir Geometrik Villa meydana çıkartılmıştır. Kazı çalışmaları 2006- 2009 yılla­ rında Müze Müdürü Nurten AYDEMİR başkanlığında , Arkeolog Hasan KARABULUT, Arkeolog Nedim DERVİŞOG­ LU, Arş. Gör. Seçil ÇOKOGULLU ve 2008 yılında Dr. Meh-

Fotoğraf

2: Amazonlar dan görünüş.

10

Villası

met ÖNAL' ın katılımıyla devam etmiştir. 2009 yılında ise Müze Müdürü Erman BEDİZ ve Hasan KARABULUT baş­ kanlığında Arkeolog Nedim DERVİŞOGLU'nun alan sorumluluğunda

kazı çalışmaları sürdürülmüştür.

Haleplibahçe mozaiklerinin aktif koruma ve onarım çalış­ maları, Ankara Üniversitesi Başkent Meslek Yüksek Okulu Restorasyon ve Konservasyon Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Selçuk ŞENER sorumluluğunda, 10 kişilik konservasyon ekibi tarafından yapılmıştır (Fotoğraf 2). Ayrıca, mevcut duvarlar korunarak, villanın daha önceki yıllarda sökülmüş olan duvarlarındaki örgüden fayda lanarak, özgün örgü sıra ve taş ölçülerine sadık kalınarak iki taş sırası yüksekliğinde duvar örgü yenilemesi yapılmıştır.

mozaiklerinin koruma

çalışmasın­

III. HALEPLİBAHÇE VİLLALARI VE HAMAMI HASAN KARABULUT • MEHMET ÖNAL • NEDİM DERVİŞOGLU

111.A. AMAZONLAR VİLLASI

havasını

Al. Amazonlar Villası 'nın Mimari Özellikleri

yer

Amazonlar Villası , simetrik yerleştirilen iki iç avlu arasın­ da yer alan dikdörtgen planlı büyük bir salonun etrafına dizilen odalardan oluşur. Girişi doğudan olup, planı doğu batı doğrultusunda ters T biçimindedir. Villanın ön avlusunda iki yanı apsisli koridora, buradan da ana salona geçilir. Girişin karşısında avlanan Amazonlar mozaiğinin tabanını süslediği 1 no'lu oda bulunur. Ana salonun güney ve kuzeyinde simetrik biçimde yerleştirilen, ışık ve taze

Amazonlar Villası , ilk bakışta Roma Dönemi merkezi avlulu evlere benzemektedir. Ama, merkezi avlunun yerinde büyük bir salonun yer almasıyla, ayrıca girişinde avluya paralel uzanan her iki yanı apsisli uzun bir koridorun olmasıyla , merkezi avlulu evlerden oldukça farklı bir plan göstermektedir. İki yanı apsisli koridoruyla , M.S. 4. yüzyı­ la tarihlenen Sicilya'da Piazza Armerina Villası ' nın iki yanı apsisli Büyük Av Sahneli mozaiğin yer aldığı 60m. uzunluğundaki koridoral benzemektedir. Ayrıca, avlu parale-

iç avlulardan sağlamış olan 1-3, 7-9 no 'lu odalar 3, Plan 1).

alır (Fotoğraf

Fotoğraf 3

Amazonlar Villası 'nın

doğudan görünüşü.

Doç. Dr. Mehmet ÖNAL, Harran Üniv. Fen-Edebiyat Fak. Arkeoloji Böl. ŞANLIURFA Hasan KARABULUT, Şa nlıurfa Müzesi Arkeoloğu Nedim DERVİŞOGLU, Şanlıurfa Müzesi Arkeoloğu

11

o

r 1

11 11 11

11

ı 1 1 1

1

1 1

11 11

2

il 1 1 1 1 1 L------.J L _________ 1

f

4a

1

i r----_J

, r----, 11

6

11

il 11 11 il

1

11

1

___

1 1

~

'1

11 1 1

•

4b 11

::

_ _ _ 11

1I

11

ıı

11

..J

I

----,

7

1 1

r----

11 ı ı

5

,

J L ___ _

il

1 ı

11 11

3

il 11

i

:

1 1

ı I 11

11 11 11

r------, r----------,

1ı ,ı 1

c:::::ı

-1:I:- - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - -, r - - - - , r------------, r-----, 1

ı

1 ı

r-

11 11 11 11

1 1

1 1

ı...-:ıaıııı

S

1 L ____ J L ____ _J L _ _ _ _ _ _ _ _ _ J L ___

11 11

_Jı_

g _____

11 11

il il

~

1L

r.:===~ ~------------------------------·-~ r====~ı 11 il

10

11

11

11

11

il

il 11

11

1 1

il

il

11

:

1 L ____ J ~ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ~

1. Evre

-

il. Evre

12

il 11

1

: :

.'

1

L ____ ....,

·r------~

L------•

-

il

14 """"'11&.----= ---e- - -· ..-

Plan 1: Duvar evreleri, Amazonlar

12

Villası,

Haleplibahçe/ Edessa

!inde uzanan apsisli koridoruyla Suriye'de Apameia kentinde Konsollu Ev'in apsisli galerisiyle 2 yakın plan benzerliği göstermektedir. Mevcut kalıntılardan ve izlerden Amazonlar Villası ' nın görkemi düşünüldüğünde , mimarisinden pek fazla kalıntının günümüze ulaşmadığı görülür. Mevcut kalıntılar, taban mozaikleri, iç avlu ların kısmen korunan çeşme tekneleri, birkaç sırası korunan batı, kuzey duvarları , pembe mermerden birkaç sütun tamburu ile sert kireçtaşından yapıl­ mış birkaç sütun başlığıdır. Günümüze ulaşan yer yer iki veya üç sırası korunmu ş duvar kalıntılarına göre, villanın duvarlarının Doğu Roma yapılarında görü len gen iş ve kabarık derz sıvalı ve aynı sırada eş yüksekliklere sahip kaba yontlılu kare ve dikdörtgen taşlarla örü ldü ğü an laşıl­ maktadır (Fotoğraf 4).

Fotoğraf 4: Fotoğraf 5: Villası 'nın

Amazonlar

Villası 'nın

kuzey duvanndan detay.

Duvar/an restore edildikten sonraki haliyle Amazonlar güneyden görünüşü.

13

Villanın duvarlarının

çok azı günümüze ulaşmıştır. Mevcut duvarlar taban seviyesinden bir veya iki örgü sırası yüksekliğinde korunmuştur (Fotoğraf 5). Duvar genişliği genel olarak 65-67cm., 4 ve 6 no'lu mekanların dış duvarları ise 95-97cm. ölçülerindedir. Villanın özgün duvarların­ dan günümüze kalanlar; 1 no'lu odanın batı duvarının yalnızca lm.'lik bölümü, 3 no'lu odanın doğu duvarının bir bölümü, 3 ve 4b no'lu odaların kuzey duvarı , 8 no'lu odanın batı ve kuzey duvarlarının bir kısmı, 9 no'lu mekanın batı duvarı , kuzey duvarının bir kısmı ve 7 no'lu odanın batı duvarının güney yarısıdır. Bunların haricindeki duvarların tamamen sökülmüş olduğu, oluşan temel boşluk­ larının , duvar örgüsünden arta kalan taşlar, moloz, harç parçaları ve toprakla dolmuş olduğu anlaşılmaktadır. Duvarın yok olma nedeni, duvar taşlarının somaki dönemde tekrar kullanım isteğiyle sökülmesi olmalıdır. Villada iki evre tespit edilmiştir. II. Evreye ait kalıntılar avluyu çevreleyen revaklı duvar aralarında revakların kapatıldığı devşirmeli duvar örgüsü ve avlunun köşesindeki küçük odadan oluşmaktadır (Plan 1). Amazon Villası ' nın avlu ve iş odası (6 no'lu oda) hariç diğer bütün odalarının (13 adet mekan) tabanı mozaik döşelidir. Mozaikli mekanların toplamı yaklaşık 700.000m_ 'lik büyüklüktedir. Mozaikler oldukça küçük tesseralardan yapılmıştır. Bazı odaların taban mozaiğinde 10 cm. de yaklaşık 440-490 adet tessera kullanılmıştır. Tessera'lar kireçtaşı ve az sayıda serpantinden oluşmaktadır.

Avlu Amazonlar villasının doğusunda yer alan avlu 41 x 7.69m. ebadında dikdörtgen planlıdır (Plan 1-2, no.14). Kuzey duvarı kısmen 0.40111. yüksekliğinde , doğu duvarı ise, 0.2030111. yüksekliğinde yer yer korunmuştur. Avluda kuzey güney yönünde, kesme blok taş kapaklı atık su kanalı yer almaktadır. Kanalın her iki tarafında zeminde 0.6-0.18111. ölçüsünde dere taşlarından yapılmış blokaj döşeme mevcuttur. Krem renkli sıva , hem doğu duvarının yüzeyinde hem de zeminde dere taşlarının üzerinde korunmuş olarak yer yer görülmektedir. Bu nedenle, günümüze blokajı ulaşan

14

avlu zemininin de orijinalinde

sıvalı olduğu anla şılmaktadır.

Avlunun doğu duvarı , villayı aşıp hem güney, hem de kuzey yönünde uzanmaktadır. Kuzeye uzanan duvar, villadan 27111. uzakta doğuya doğru az kavis yapmaktadır. Avlunun doğu ve kuzey duvarları incelendiğinde iki evreli oldukları anlaşılmıştır. Anılan duvarlarda, kireç harçlı I. Evre duvarları belli aralıklarla görülmektedir. Bu duvarların aralarında ise, çamur harçlı ve devşirme malzemeyle örülmüş II. Evre duvarları yer almaktadır. Bu nedenle, belli aralıklarla yerleştirilen orijinal duvarların birbirine kemerlerle bağlı olduğu , II. Evrede ise kemerlerin aralarına sütun tamburu, korint ve kompozit sütun baş lıkları v.b. malzeme kullanılarak duvar örüldüğü anlaşılmaktadır. Kemer açıklığının duvar örülerek kapatılması , Haleplibahçe hamamının külhan ön odasında da görülmektedir. Avlunun kuzey doğu köşesinde 1,00 x 1,90 m. ebadında küçük bir oda mevcuttur. Kuzey ve doğu duvarı 3,5 m. kalınlığında krem renkte sıvalıdır. Tabanındaki sıva da kıs­ men korunmuştur. Bu odanın güney duvarı, sıvalı olan doğu duvarına yaslanmaktadır. Ayrıca, zemin üstünde, atık su kanalı yönünde iki adet oluklu kiremit bulunmaktadır. Bu nedenlerle, latrina ve banyo işlevinde olan bu küçük oda II. Evre de yapılmış olmalıdır. İki yanı dır.

apsisli koridorun girişi avludan sağlanmış olmalı­ Giriş kapısıyla ilgili herhangi bir kalıntı bulunmamıştır.

İki yanı apsisli koridor (11 no'lu):

Avluya paralel uzanan bu koridor, 34,46 x 5,85m ebadın­ da uzun dikdörtgen planlıdır (Fotoğraf 6). Her iki yanı apsislidir. Zemini avludan O,lüm. daha yüksek dir. Tabanı Akhilleus'un bebekliğinden Troia (Troya) Savaşı 'na gidişine kadar geçen süreden sahnelerin anlatıldığı mozaikle döşelidir. Mozaikteki figürlerin yönü, avludan gelene doğru doğuya dönüktür. Koridorun duvarları tamamen, taban mozaiğinin de büyük kısmı tahrip olmuştur. Her iki yanındaki apsisler yaklaşık kare planlı oda içine yerleşti­ rilmiştir. Her iki apsisin de tabanı bitkisel ve kuş betimli mozaikle döşelidir. Apsislerin taban mozaiklerinin büyük kısmı tahrip olmuştur.

Fotoğraf 6·

Apsisli koridorun güney doğudan görünüşü, Amazonlar

Salona giriş koridordan olmalıdır. Ara duvar tamamen tahrip olduğundan girişle ilgili herhangi bir kalıntıya rastlanıl­ mamıştır.

Salon (5 no 'lu) Villanın

Odalar bu ana solon etrafında dizilidir. Yaklaşık dikdörtgen planında olup, 16,58 x 10,87m ebadındadır (Fotoğraf 7). Duvarları ele geçmediğinden etrafındaki odalara giriş bağlantısının tam yeri muhtemel ana

mekanıdır.

Villası .

olarak tespit edilebilmiştir. Koridordan girilen salona, kuzey ve güneyindeki çalışma ve dinlenme odaları ile Avlanan Amazonlar mozaiğinin tabanını süslediği baş oda (tablinum) açılmaktadır. Salonun güney ve kuzey bitişiğinde çeşmeli iç avlular bulunmaktadır. Bu salon, ışığını ve taze havasını bu iç avlulara açılan geniş kapı ve pencerelerden sağlamış olmalıdır. Salonun tabanında, Argos ve Opora ile soylu avcı betimleri, ördek, leylek v.b. kuşlar, bitkisel ve geometrik desen-

15

!erden

oluşan

yer yer

korunmuş

mozaik

döşeme

yer al-

maktadır. Anılan

salon, genel plan olarak Roma evlerindeki atrium' lan andırmaktadır. Ama, tabanının mozaikle döşeli olması bu mekanın üstünün örtülü olduğunu göstermektedir. İki iç avlu arasındaki bu salonun villanın en önemli odası olduğu , şölen ve ziyafetlerde konukların bu salonda ağırlan­ dığı düşün ülmektedir.

Ana salonun kuzey ve güneyinde, zemini salondan daha düşük olan simetrik yerle tirilen iç avlular yer alır. 4a No 'lu İç Avlu Salonun güney biti iğinde (Fotoğraf 8), 10,49 x 5,42m ebadındaki bu iç avlunun tabanı kireç harcıyla sıvalı olup, güneyindeki çeşmeden sadece dikdörtgen tekne günümüze ulaşmıştır.

Çeşme

I: İç avlunun güney duvarına bitişik 1,20 x 6,55m. dikdörtgen biçin1inde havuzu andıran bir çe me teknesi yer almaktadır. Bu tekne avlu zemininden 0.400,25m. yüksekte ve batıya d oğru meyillidir. Tabanı siyah beyaz renkte geometrik desenli mozaik dö elidir. Mozaikte , çizgi çerçeveli dikdörtgen panoda yan yana dizilen beş adet sekizgen deseni yer alır. Sekizgenlerin merkezinde içi rozetli kare desenleri mevcuttur. Çeşmenin kenar mermer plakalarından sadece bir adedi in situ olarak günümüze ulaşmı tır (Fotoğraf 9). Üzerinde baklava deseni şeklinde eşkenar dörtgen kabartması mevcuttur. Bu kabartmanın yarısı korunmuştu r. Alt köşelerinde birer yunus balığı tasviri vardır. Çeşmenin kenarlarında temel seviyesinde korunmu olan düzgün kesilmiş kireçtaşları yer alır. Bazıları üstteki kenar taşının geçmesi için kanallıdır. ebadında

Bu iç avlunun doğu duvarı 0,22m. yüksekliğinde kısmen korunmuştur. Duvar örgüsü 4b no'lu iç avlu'nun kuzey ve doğu duvarının taş örgüsüne benzerdir. Fotoğraf

7· Salonun

Fotoğraf 8: İç Fotoğraf 9:

16

doğudan görünüşü,

Amazonlar

Villası .

avlu 4a 'nın güneyden görünüşü, Amazonlar Villası.

iç avlu 4a 'nııı

çeşme

teknesinin kuzeyden görünüşü.

4b No'lu İç Avlu Salonun kuzey bitişiğindedir (Fotoğraf 10). Sığ havuzdan oluşan impluvium'da yoğun olarak düz ve oluklu kiremit parçaları bulunması nedeniyle, açık olan üst kısmının etrafındaki üst örtünün kiremitle kaplı olduğu anlaşılmıştır. 10.66x4.84m. ebadındaki bu iç avlunun tabanı kireç harcıy­ la sıvalı olup, kuzeyinde dikdörtgen tekneli çeşme yer a lır. Çeşme

II: İç avlunu n kuzey duvarına bitişik olarak avlu zemininden, 0,37-0.28m. yüksekte 1,10 x 6,84m. ebadında

Fotoğraf 10. İç

dikdörtgen biçiminde havu zu andıran bir çeşme teknesi yer almaktadır. Tabanı doğ uya meyilli olan bu çeşme teknesinin kuzey kenarı tuğlal arla örülü olup, diğer kenarlarında temel seviyesinde korunmuş olan düzgün kesilmiş kalker taşlar yer alır. Bazıları üstteki kenar taşının geçmesi için kanallıdır. Maalesef, teknenin kenarına ait herhangi bir taş plaka Çeşme II'de bulunmamıştır. Ama, anılan taş plakaların varlığını , bu çeş menin simetriği olan, Çeşme I'in tekne kenarında in situ olarak bulunan bir adet taş

avlu 4b 'nin güneyden görünüşü.

17

plakayla görmekteyiz. Teknenin kuzeyi 0,27m. genişliğin­ de tuğla örgülü olup, kuzey duvarına yaslanmaktadır. Kuzey kısmında olması gereken çe me lülesi ve aynası ele geçmemiştir. Ama, teknenin yakınında bulunan aedicula işli ve içinde istiridye kabuğu kabartmalı pembemsi mermer levha parçası (Fotoğraf 11), çe menin aynasına ait olmalıd ır. Teknenin etrafında zeminde mermer kaplamaların izleri belirgin biçimde görülmektedir. Teknenin tabanı iri tesseralı mozaik dö elidir. 10 cm2 de 7x7 adet tessera bulunmaktadır. Bu iç avlunun doğusunda zeminde suyun gideri için yapılan oldukça düzgün kesilmi mermer plaka mevcuttur. Bunun yakınında iki sütun tamburu parçası ve bir Korint tipli sütun ba lığı bulundu (Fotoğraf 12). Çe me teknesiyle doğu duvarı arasında , üzerinde su tahliye deliği bulunan pembemsi bir mermer p laka yer almaktadır. İç avlunun zemini kireç harcıyla sıvalıdır. Kuzey, doğu ve Fotoğraf 11:

Edicula

işli pembe

batı duvarları

yakla ık O 65 m. yüksekliğinde korunmu her iki yanı , dı yüzü düzgün kesilmi taşla rl a öıülmüş olup, bağlayı cı olarak kireç harcı kullanıl­ mıştır. Her iki yandaki ta sırasının arası ise moloz ta !arla doldurulmu tur. Duvarın dı yüzündeki ta !arın yüzeyinde derz sıva yer yer korunmu tur.

mermer.

tur. Bu

duvarların

Oda 1 Konuk Odası ' nın güney biti iğindedir (Fotoğraf 14). Yaklaşık kare plarılı olup, 4,82 x 5,96m. ebadındadır. Odanın tabanı kaplan betinili, gül goncası ve geometrik deserıli mozaikle dö elidir. Girişi tablinum'dan sağlanmış olmalı­ dır. Duvarı sadece batı kısmında 0,14m. yüksekte korunmuştur. Bu duvarın her iki yanı , dı yüzü düzgün kesilmi taşlarla örülmü olup, bağlayıcı olarak kireç harcı kullanıl­ mıştır.

Her iki yandaki rulmuştur. s ıva

yer

taş sırasının arası

Duvarın dı

ise moloz ta !arla dolduyüzündeki taşların yüzeyinde derz

a lmaktadır.

Taze havasını ve ı ığı iç avludan muhtemelen yatak odası olmalıdır. Fo toğraf 12:

18

Kompozit Korint tipi sütun

başlığı,

kireç

taşı.

sağlamı

olan bu oda

Oda 2 (Konuk

Odası)

Ana salona hakim durumdadır. Dikdörtgen planlı olup, 10,88 x 6,00 m. ebadındadır (Fo toğraf 13). Tabanı Avlanan Amazonlar moza i ğiyle döşelidir. Duvarları korunmamıştır. Her iki yanında , tabanında kaplan ve aslan tasvirli mozaiğin olduğu iki oda yer alır (Oda 1-3). Bu oda Zeugma ve Antiokheia'daki Roma Villaları'nda da görülen konuk odasına yakın benzerliği nedeniyle, konukların ağırlandığı tablinum olmalıdır.

Oda 3 B aşodanın

kuzey bitişiğinde yer alan bu oda, 1 no'lu odanın s imetriği biçimindedir. Girişi başodadan sağlanmış olup, 5,60 x 6,02m. ebadındadır (Fotoğraf 15). Bu odanın tabanı aslan betimli, gül goncası ve geometrik desenli mozaikle döşelidir. Kuzey ve doğu du varı kısmen 0,44m . yüksekliğin­ de korunmuştur. Genişliği 0,65m olan bu duvarın ö rgüsü 1 no 'lu odanın batı duvarına benzerdir.

Fotoğraf 14: Oda12'in güneyden görünüşü, Amazonlar Villası. ~.ıı::.w·--::-,:'7'"1I"'.---:'""1

Taze havasını ve ışığı 4b no'lu iç avludan alınış olan bu odanın işlevi muhtemelen yatak odası olmalıdır.

Oda 6 7 no'lu odanın güney bitişiğindeki bu oda 5,20 x 5,28 m. ebadındadır. Dere taşlarının yan yana dizilmesiyle oluşan taban döşemesi mevcuttur. Kazı · esnasında toprağa karı şmış halde tesseralar ve dere taşla rı arasınd a kireç harcının bulunması nedeniyle, bu oda zeminindeki moz aiğin sonraki dönemlerde tahrip oldu ğu sonucuna

~, ~

Fotoğraf 13:

Oda 2 'nin güneyden görünüşü, Amazonlar

Villası.

19

ulaşılmıştır.

Oda du varları ele geçmeBu odaya giriş hem 7 no'lu odadan, hem de apsisli salondan sağlanmış olmalıdır. Kazıda yoğ un olarak üst çatı­ ya ait oluklu ve düz kiremit parçaları bulunması nedeniyle bu odanın çatı örtüsünün kiremitle kaplı olduğu anlaş ıl­ miştir.

mıştır.

Oda 7

-L-mw__;;;,-.

Fotoğraf 15:

Oda 3 'nin güneyden görünüşü, Amazonlar

Villası.

4a no 'lu iç avlunun doğu bitişiğinde 5,37 x 5,38 m. ebadında bir odadır (Fotoğraf 16). Oda tabanı gül goncası ve geometrik desenli mozaikle döşeli­ dir. Batı ve güneyinde döşeme olarak mermer levha parçaları bulunmasıyla , odanın taban mozaiğinin etrafının mermer plaka döşemeyle çevrelendiği tespit edilmiştir. Batı duvarı 0,22 m. yüksekliğinde kısmen korunmuştur. Duvar örgüsü 3 no 'lu odanın batı duvarına benzemektedir. Oda girişi ana salondan sağlanmıştır. Işığını ve taze havasını iç avludan almış olan bu oda muhtemelen dinlenme odası olmalıdır.

Ana salonun kuzeyinde 6 ve 7 no'lu odaların simetriği 8 (Ktisis) ve 9 (Zebra) no'lu odalar bulunmaktadır.

Oda 8

(Çalışma Odası)

Ana salonun kuzeydoğu köşesi ile 4b no'lu iç avlunun doğu bitişiğinde 5,33 x 5,30 m. ebadında 8 no'lu oda yer alır (Fotoğraf 17). Tabanı , Ktisis betimli, gül goncası ve geometrik desenli mozaikle döşelidir. Batı ve kuzey duvarı 0,35 m. yüksekliğinde

her iki Fotoğraf

20

16· Oda 7'nin

batıdan görünüşü,

Amazonlar

Villası.

korunmuştur.

yanı, dış

taşlarla örülmüş

Duvarın

yüzü düzgün kesilmiş olup, bağlayıcı olarak

kireç harcı kullanılmıştır. Her iki yandaki taş sırasının arası ise moloz taşlar­ la doldurulmuştur. Duvarın dış yüzündeki taşların yüzeyinde derz sıva yer almaktadır. Odanın girişi ana salondan sağlanmıştır.

Günümüzde mevcut olmayan geniş pencereyle 4b no'lu iç avludan temiz havasını ve ışığını aldığını öngöreceği­ miz olan bu odanın işlevi muhtemelen ça lı şma odası olmalıdır.

Oda 9 (Dinlenme

Odası)

4b no'lu iç avlunun doğu bitişiğinde 5,33 x 5,24 m. ebadında 9 no'lu oda yer alır (Fotoğ raf 18) . Tabanı Zebra götüren zenci mozaiği , gül goncası ve geometrik desenli mozaikle bezelidir. Güney, batı ve kuzey duvarları 0,41 m. yüksekliğinde korunmuş olup , taş duvar örgüsü 8 no'lu odanın duvarına benzerdir. Odanın batı duvar örgüsünde yer alan kapı girişi genişliğinde kesme blok taş , bu kısımda impluvium'a geçişi sağlayan ve sonradan kapatılan bir giriş olduğunu göstermektedir.

Fotoğraf 1 7-

Oda

B 'ııin

güney

doğu 'dan görünüşü,

Amazonlar

Villası.

Girişi 8 no'lu odadan ve apsisli salondan sağlanmış olan bu oda muhtemelen yatak odası olmalıdır.

İmpluvium (Sığ havuz) Bina nın dışında

9 no'lu oda nın batısın­ Bir sığ havuz ve etrafında yürüme yeri (portiko) bulunmaktadır. 0,25m. derinliğinde olan bu sığ havuz 5,95 x 3,60 m. ebadındadır. Havuzun kenarı, 0,27 m. ebadındaki kare tuğ­ lala rın yan yana dizilmesiyle oluşur. Havuzun tabanı yaklaşık 3 cm. kalındadır.

Fotoğraf 18: Oda 9 'un güney doğu 'dan görünüşü, Amazonlar Villası.

21

impluvium'da yoğun olarak düz ve oluklu kiremit ve seramik parçaları bulunmuştur.

Su

kanalları

Amazonlar

Villası ' nda

temiz ve

a tık

su

kanalla rı

yer almak-

tadır.

Temiz Su Kanalları: Binanın kuzey ve kuzeybatısında temiz su kanalları bulunmaktadır. lmpluvium'un yaklaşık 3m. kuzeyinde, yer alır. Bu kanal, 0,50m. kalınlığında 0,76-0,90 x 0,56m. ölçülerinde kesme blok taşların 0,20m. çapında silindirik oyularak birbirine geçmeli biçiminde yan yana dizilmesiyle oluşmuştur. Dikdörtgen biçimli her taş bloğunun üstünde delikler yer a lır. Bunlar, havalandır­ ma veya kanal tıkandığında temizlemek için olmalıdır. Bazısında taş tıkaçlar korunmuştur. Bu temiz su kanalının binaya yönelen uzantısı tahrip olmuştur. Diğer temiz su kanalı binanın 6m. kuzey batısında yer almakta olup, 4b no'lu iç avluya doğru yönelmiştir. Atık

Fotoğraf 19: Teıniz

su

kanalının

güneyden görünüşü .

lığında kireç harcıyla çift kat olarak sıvalıdır. Sıvanın altı ise 0,30 m. ebadında 2,5 cm kalınlığında kare tuğlalarla döşelidir. 9 no'lu odanın impluvium ile ortak duvarında sonradan kapatıldığı belli olan 1,20 m. genişliğinde bir kapı geçişi vardır. Bu da, sonradan iptal edilen impluviumun binanın ilk safhasına ait olduğunu göstermektedir.

22

Su Kanalları: Kuzey yönünden gelen atık su kanalı U biçiminde iki kola ayrılmakta , bir kolu 4b iç avlusundan geçerek, ana salonun (5 no'lu oda) zemini altından , 4a odasına doğra uzanmakta olup, buradan itibaren ise 45 derece doğuya doğru dönerek hamama doğru yönelmektedir. Diğer kolu ise, villanın avlusunu geçerek güneye doğru hamam yönünde uzanmaktadır. Kanal yaklaşık 0,39x0,39 m. ölçüsünde olup, kesme blok taşların yan yana dizilmesiyle yapılmıştır. Bu atık su kanalının üstü , kesme blok taşlarla kapatılmıştır. Bina avlusundaki kapak taşları daha düzgün yontulmuş olup, yaklaşık 1,lOx0,72 m. ölçüsündedir. Bu taşlardan çok azında taş tıkaçlı delik mevcuttur. Binanın kuzeyinde iki kola ayrılan bu kanal, zemin altından geçip, binanın atık suyunu toplayarak tahliye etmiştir. Villanın

kuzeyinde yapılan derinleşme ve genişleme çalış­ 19 ve 12 no 'lu odaların kuzey bitişiğinden itibaren bu alanda Amazonlar Villası ' nın herhangi bir odasının bulunmadığı , bu alanın villanın bahçesine ait olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

malarında

III.A2. AMAZONLAR VİLLASI'NIN MOZAİKLERİ Amazonlar Villası'na ait odaların tabanı mozaik döşelidir (Plan 2). Bu mozaikler sırasıyla , 11 no'lu koridor mozaiği , Akhilleus'un bebekliğinden Troia (Troya) Savaşı' na gidişi­ ne kadar geçen yaşamını yansıtan sahnelerin anlatıldığı tasvirlerle, 5 no'lu salonun mozaiği Argos ve Opora figürleri, avlanan soylu figürü , kuşlar ve bitkisel desenlerle bezelidir. Çalışma odasının mozaiği (8 no'lu oda) Ktisis büstü , dinlenme odasının (9 no'lu oda) mozaiği Zebra götüren zenci betirnlidir. 2 no'lu oda ise Amazonların avlanmasının tasvir edildiği mozaikle döşelidir.

ana salon ve konuk odasında ortalama 4mm. ölçülerindedir. Figürler ve bitkisel desenlerde tessera ölçüsü 2mm. kadar küçülmektedir. Mozaik tesseraları oldukça küçük ebatlıdır. Tessera sayısı bazı figürlerde 10 cm2 de 490 tesseraya ulaşmaktadır. Mozaikte desen ve figürlerin fonunu oluşturan beyaz tesseralar, balık pulu biçiminde döşenen kafes desenleri biçimindedir.

d

Amazonlar Villası ' ndaki mozaik kompozisyonu, oda merkezirıde dikdöngen pano, bunun etrafı bordur dizilimi şeklindedir. Mozaiğirı deseni, bitkisel, geometrik ve figürlerden oluşmaktadır. Bezemede genellikle ona pano figürlü, yan bordürler ise bitkisel, geometrik ve figürlü olarak tasarlannu tır. Mozaik dekorasyonu , kuzey iç avlu ( 4b) çeşme havuzunda düz beyaz, güney havuzda ( 4a) ise düz beyaz ve geometrik desenlidir. Mozaikler, 1, 3, 8 ve 9 no'lu odalar haricirıde oldukça tahrip olmuştur. Bu tahriba tın en büyük nedeni Amazonlar Villası 'nın şiddetli yangın geçirmiş olmasıdır. Bu yangında koridor mozaiği kısmen , salon mozaiği büyük oranda, 2 no'lu odanın mozaikleri ise kısmen tahrip olmuştur. Ayrı­ ca , yer aldıkları mekanl arı olu şturan duvar örgü taşlarının sonraki dönemlerde temel seviyesirıe kadar kazılıp, sökülerek alınması sırasında da mozaikler tahribata uğramış olmalıdır.

Mozaik döşemeler, alttaki topraktan üste doğru sırasıyla blokaj (statumen), iri taneli taş kırıklı harç ( rudus), daha ince taneli taş tozu ve tuğla tozu/kırıklı harç (nucleus), kireç yoğunluklu yatak harcı (setting bed) ve tessera katı (tessellatum) tabakası 1 şeklirıde düzenlenıniştir. Mozaikte kullanılan tesseralar iç avluların havuz tabanın­ da 15-20mm. , salona açılan odalarda 6-7nun. , koridor,

11 no 'Jıı koridorun panosu

Koridor Pano Ebadı:

33,24x4,53m.

Tessera yoğunluğu: Ana pano fonunda 288T/dm2, Thetis 'in yüzünde 499Tldm 2, Kheiron 'un yüzünde 498T/ dm 2. Tessera malzemesi: Kireçtaşı, az sayıda serpantin. Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, pembe, mavi, yeşil, sarı, turuncu.

kırmızı,

bordo,

Şu

anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 11 no 'lu koridorunda in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa. 23

Plan 2

:ı

c::::J

1 1

1 L

1

~ 1

,-.--1·

11

1 1

r----.J ı

r-----, ı

11 11 11 11

6

1 1

. J L ____ J

r---ı

1

---

1 1 1 1

1

L ____ _ r----, l 1

11

1 1 1

1

12

1

1

11

11

1

L

1 1

,ı

.;j----____

.__ı

1

~

CPN

Mozaikte ana renkler ile koyu ve açık çok sayıda renk tonu kullanılmıştır. Tesseralar beyaz, siyah, gri, sarı ve tonları , bordo, kırmızı , pembe, mavi, açık mavi, yeşil ve tonları , kahve ve tonları ve krem renklerdedir. Tesseralar, renkli kireçtaşları ve az sayıda serpantin taşı kesilerek kullanılmıştır. Serpantinin bulunduğu yer olarak, Şanlıurfa'ya en yakın yer olması nede niyle Güneydoğu Toroslar2 (Adı­ yaman çevresi) işaret edilmektedir. Serpantin taşları mozaikte tasvir edilen figü rlerin gerdanlık , kolye, taç v.b. desenlerirıde kullanılmıştır.

Amazonlar Villası ' nın doğus unda avluya açılan iki yanı apsisli ince uzun koridor bulunmaktadır. Bu koridorun tabanı Akhilleus'un hayatından kesitlerirı tasvir edildiği mozaikle döşelidir.

1. a. b. c. d. e.

Akhillleus Mozaiği Bebek Akhilleus ve Dadı Thetis ve Bebek Akhilleus Thetis ve Genç Akhilleus Kader Ta nrıçaları Moira'lar Kheiron, Akhilleus'u Eğitiyor

Fotoğraf 20:

Akhilleus'u n

haya tından

Kheiron, Akhilleus'a Avlanmayı Öğretiyor g. Üzgün Thetis h. Bordür

f.

Koridorun taban mozaiğindeki, iki yanı siyah çizgili, perspektifli Ion kymation'u (yumurta ve ok) tasvirli kuşakla çevrelenen 33.24x4.53m. ebadında dikdörtgen ana panoda , Akhilleus'un hayatından sahneler betimlenmiştir. Bunlar sırasıyla , dadı kucağında bebek Akhilleus, anne Thetis'in Akhilleus'un topuğundan tutarak ölümsüz olması için onu Styks Irmağı ' na daldırması , Akhilleus'un ömür ipliğirıi büken Kader Tanrıçaları Moira'lar, Genç Akhilleus ve Akhilleus'un at adam Kheiron tarafından eğitilmesi tasvirleridir (Fotoğraf 20). Panonun doğu kısmı tamamen, mevcut figürlü mozaiklerin ise büyük kısmı tahrip olmuştur. Mozaikteki figürlerin yönü, avludan gelene doğru doğuya dönüktür.

a. Bebek Akhilleus ve

Dadı:

Dadı

bebek Akhilleus'u kucağında tutmaktadır (Fotoğraf 21). Dadı sola dönük oturur. Yüzünün sol kısmı ve gövde-

sahnelerin tasvir edildiği koridorun taban

mozaiği,

Amazonlar

Villası .

25

sinin alt kısmı tahrip olmuş olup, eksiktir. Bebek Akhilleus'un ise sadece yüzünün üst kısmı korunmuştur. Dadı başörtülü olup, pembe himation giyimlidir. Boynuna doladı­ ğı yeşil şala Akhilleus sarılıdır. Üstte dadı anlanunda Yu-

nanca harflerle "8PO . .(OC)" yazılıdır. Sağ üste, tahrip olan ağaçtan geriye kalan dal parçasının tasviri görülmektedir. Tahrip olan bir ağaçtan arta kalan bu dal betimi bu sahnenin açık havada kırda geçtiğini göstermektedir.

b . Thetis ve Bebek Akhilleus İri bir ağacın altında Styks Irmağı 'nın kıyısında

annesi Thetis bebek Akhilleus'u ayağında n tutarak Styks lrmağı'na batırmakta­ dır (Fotoğraf 22). Mitolojiye göre, Thetis oğlunun ölümsüz olması için her sabah tan yeri ağa­ rırken , onu Styks lrmağı' nın suyuna bu ekilde batırmaktaydı. Bu mozaikte, bu öykü betimlenmi tir. Ağaç, kaya ve ça lı tasvirleri bu sahnenin açık havada geçtiğini göstermektedir. Sola dönük yere diz çö kmüş olan Thetis, gri himation giysilidir. Himation'un kenarı kahverengi geniş bantlıdır. Bu geniş bant göğsünün üzerini ve omu zlarını da örtmekte olup, sanki şa l görünümündedir. Thetis sağ eliyle ayak bileğinden tutarak Styks lrmağı ' na batırdığı bebek Akhilleus, gövdesinin yarısına kadar suyun içinde görülmektedir. Su koyu yeşil ve mavi renkte dalgayı andıran kalın kuşaklar biçiminde belirtilmi tir. Thetis'in bilekleri altın bilezikli, baş ı da altın diademlidir. Gür saçları alın üstünde ikiye ayrılıp , yüzü çevre leyerek ense üstüne düşer. Sola 3; 4 dönük olan uzun oval yüzü, kaFotoğraf 21: Dadı

26

ve bebek Akhilleus, Akhilleus

mozaiğinden ayrıntı .

lın hilal kaşlı , iri göz bebekli, uzun ince burunlu ve dolgun küçük dudaklıdır. Ku lakları a ltın halkalı beyaz tek taş­ lı küpelidir.

Solda genç Nehir Tanrıçası yer alır. Gövdesi sola, başı sadönük olup, Thetis'in hareketini seyretmektedir. Gövdesinin büyük kısmı tahrip olmuştur. Başına saz dalları , kulaklarına sallamalı tek taş lı küpeler takılıdır. Ç ıplak gövdesinde her iki göğsü belirgindir. Göğüslerinin memesinden yeşil çizgi uzanmaktadır. Bu çizgiler, göğsünden akan ve Styks Irmağı' na karışan suyu simgeliyor olmalıdır.

ğa

Bu sahnenin sağında , iki ağaç arasında ve çalıların ya nın­ da yer alan ve ayakta duran figür betimi büyük oranda tahrip

olmuş

olup, sadece,

başı

ve sol

ayağı kısmen

ko-

runmuştur.

Thetis'in, bebek Akhilleus'u Styks Irmağı ' na daldırışı değil de , ilk banyo yaptırılışının tasvir edildiği bir mozaik Kıb­ rıs , Paphos'ta Theseus Villası 'nın yatak odasının taban mozaiğinde3 görülmektedir. Bebek Akhilleus'un Thetis tarafından Styks Irmağı ' na batırılmasının tasvir edildiğ i mozaik ise Antalya'da Ksanthos kentinde4 de görülmektedir.

Fotoğraf 22:

hilleus

7betis bebek Akhilleus'u Styks Irmağı 'na

daldırıyor,

Ak-

mozaiğinden ayrıntı.

c. Thetis ve Genç Akhilleus Meyveyle yüklü bir ağacın solunda Thetis ve hizmetçisi, sağında ise Akhilleus ayakta bakışımlı olarak betimlenmiş­ tir (Fotoğraf 23-24). Akhilleus'un gövdesinin alt kısmı ve başı 3; 4 sola, gövdesinin üst kısmı 3; 4 sağa dönüktür. Yukarı kaldırdığı sağ elinde parmakları aç ık olup, sanki annesi Thetis'e "Elveda" demektedir. Akhilleus leopar postu ve pelerin giysilidir. Post, sağ omzundan dolanıp , sağ koltuk altından geçerek vücudunu sarmaktadır. Döşünün sağ kısmı ve sağ kolu çıplaktır. Sol omzundan tutturulan kır­ mızı pelerini ise aşağı sarkmaktadır. Küt kesilmiş kıv ırc ık saçı yüzünü çevreler. Oval zarif yüzlü, kısa alınlı , kalın kaşlı , iri gözlü , uzun burunlu ve dolgun çenelidir. Küçük dudakları , sanki annesi Thetis ile konuşuyormuş gibi hafif açıktır. Başı boynundan hafif sola, annesine doğru eğiktir. Akhilleus ile bakışmılı Thetis, 3; 4 sağa dönük olarak ayakta durur. Kenarları kahverengi geniş bantlı himation giysilidir. Vücudunu iyice sarmış olan himation içinde sağ

Fotoğraf 23:

7betis ve genç Akhilleus, Akhilleus mozaiğinden

ayrıntı

eli kucağında , sol eli ise çenesine dayalıdır. Bu dü şünce­ li duruş antik dönemde Pudicitia tipi olarak adlandırılır. Himation'un uzantısı başını örter. Yüzünü çeviren hilal biçimindeki saç tomarının üstünde altın diadem, kulakların­ da tek taşlı altın küpeler tasvir edilmiş tir. Gözleri oğlu Ak27

Fotoğraf 24:

Ybetis ve genç Akhilleus, Akhilleus

mozaiğinden aynntı

hilleus'a odaklanmıştır. Oval yüzü , kısa alınlı, hilal kaşlı, uzun güçlü burunlu, küçük dudaklı ve küçük çenelidir. Çenesinin altında gıdısı belirgindir. Çenesine dayadığı eli kısmen tahrip olmuştur. Başının üstünde Yunanca harfler28

le adı yazılıdır : 8ETIC. Thetis'in üzgün olması, oğlunun kötü kaderini bilmesinden kaynaklanır. Çünkü oğlu Akhilleus, Troia (Troya) Savaşı ' nda ölecektir. Anne ile oğlunun resmedildiği ve anne Thetis'in oldukça üzgün olduğu bir

diğer tasvir ise, M.S.3. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen, Amisos'taki mozaikte de5 görülmektedir.

Thetis'in sağında hizmetçi, 3; 4 sağa dönük olarak ayakta durur. Yeş il giysilidir. Sağ eliyle , Thetis'in sağ kolunun dirseğini desteklemektedir. Alında düz, ensede küt kesilmiş sarı saçı peruğu andırır. Boynunda altın gerdanlık takı­ lıdır. Yüzünün sağ kısmı tahrip olmuştur.

d. Kader Tanrıçaları Moira'lar Mitolojiye göre Moira'lar üç kız kardeştir. Haleplibahçe mozaiğinde sadece iki Moira betimi günümüze ulaşmış olup, üçüncü Moira (Atropos) tahrip olmuştur (Fotoğraf 25-26). Mitolojiye göre, insanlara ömür payını veren Moira'lar, her insanın ömür ipliğini büker dururlar, günün birinde ipi kestikleri an insan ölmektedir-O. Sağda bir Moira (Lakhesis) kirmenle yün bükmektedir. Gövdesinin alt kısmı tamamen, yüzü kısmen tahrip olmu ştur. Cepheden verilen gövdesi sarı himation giysilidir. Başı 3; 4 sola dönük olup, hafifçe büküktür. Omuz hizasına kadar kaldırdığı sağ elinde kirmen tutmaktadır. Kırık ve eksik olan sol elinde ise ip tutuyor olmalıdır. Başı altın diademli, kulakları tektaşlı altın görünümlü küpelidir. Geri planda, achantus (kenger) yaprak kabartmalı kompozit sütun başlıklı sütunlarının olduğu bir saray tasvir edilmiştir. Diğer Moira (Klotho) ise solda betimlenmiştir. Üst tablayı taşıyan , kompozit sütun başlıklı sütunun yanında , başı profilden sağa dönüktür. Omuzdan itibaren gövdesinin alt kısmı tahrip olmuş olup, eksiktir. Omuzlarında kahverengi giysisi görülmektedir. Baş hizasına kadar kaldırdığı sağ elinde kirmen tutmaktadır. Toplanmış saçında sarı bant takılı , kulağı tek taşlı altın küpe tasvirlidir. Uzun yüzü, şişkin alınlı , kalın kaşlı, iri gözlü, uzun düz burunlu, küçük dudaklı ve dolgun çenelidir. Geniş yanağında ç ıkık elmacık kemiği belirgindir.

Fotoğraf 25:

Kader tanrıçaları Moira 'far, Akhilleus

Fotoğraf 26·

Kader

tanrıçası

mozaiğinden ayrıntı .

Moira (Klotho), Akhilleus

mozaiğinden ayrıntı .

29

Moira'ların betimlendiği diğer

mozaik Kıbrıs , Paphos'ta Aion Evi'nin taban mozaiğinde7 görülmektedir. Bu mozaikte Moira'lar, "Akhilleus'un ilk banyosu" sahnesinde ikisi yün bükerken, Atropos ise elinde not defteri tutarken ayakta tasvir edilmişlerdir.

e. Kheiron, Akhilleus'u

Eğitiyor

Kheiron ve Akhilleus, ağacın her iki tarafında ayakta bakışımlı olarak tasvir edilmiştir (Fotoğ­ raf 27-28). Sanki Kheiron Akhilleus'a bir şeyler anlatır gibidir. Akhilleus ağacın solunda çıplak gövdesi 3;4 sağa dönüktür. Omzunda tutturulan sarı kenar bantlı yeşil pelerini sırtından geriye doğru dalgalanır. Başı tamamen, gövdesi ise büyük oranda tahrip olmuş olup, eksiktir. Üstte adının sadece iki harfi korunmuştur: AE, Fotoğraf 27: At adam bilge Kheiron Akhilleus'u eğitiyor, Akhilleus mozaiğinden ayrıntı.

Akhilleus'un karşısında ağacın sağında at adam bilge Kheiron yer alır. Gövdesi sola dönüktür. Sağ elinde, yere dik olarak koyduğu topuzun ucundan tutar. Vücudu çıplak olup, sırtından geriye doğru , leopar postu dalgalanır. Başında , enseye uzanan uzun saçlarının üstünde defne çelengi taşır. Bıyıklı ve uzun sakallıdır. Yüzünün sol kısmı ile gövdesinin alt yarısı tahrip olmuş olup, eksiktir. Başının üstünde

adı yazılıdır:

XIPWN.

Akhilleus'un Kheiron tarafından eğitilmesini Herculaneum Bazilikası 'nın duvar resminde8 de görmekteyiz. Ama, M.S. 1. yüzyılın 3. çeyreğine tarihlenen bu duvar resminin tarihi Haleplibahçe mozaiğinden oldukça erkendir. f. Kheiron, Akhilleus'a Avlanmayı Öğretiyor

Fotoğraf 28:

30

At adam bilge Kheiron, Akhilleus

mozaiğinden ayrıntı.

Akhilleus ve Kheiron aslanı avlarken betimlenmiştir (Fotoğraf 29-32). Mitolojiye göre babası Peleus, Akhilleus'u At Adam Kheiron'a emanet eder. Doğadan aldığı derslerle kendini yetiştirmiş olan bilge Kheiron ona, avlanmayı , savaşmayı öğreterek, müzik, ahlak ve

Fotoğraf 29:

Kheiron Akhilleus 'a

avlanmayı öğretiyor,

Akhilleus mo-

Fotoğraf 30:

Akhilleus, Akhilleus

mozaiğinden ayrıntı.

Fotoğraf 31:

At adam bilge Kheiron, Akhilleus mozaiğinden

zaiğinden ayrıntı.

hekimlik dersleri de verir9. Kayalık ve ağaçlı arazide geçen bu sahnede, Kheiron Akhilleus'a avlanmasını öğret­ mektedir. Meyveyle yüklü bir ağacın sağında, çıplak Akhilleus sağa dönük yürümekte, sol omzunda kenarı yeşil bantlı kahverengi ve turuncu pelerini dalgalanmaktadır. Sol elinde yüzünü koruma halinde tuttuğu kalkanı , sağ elinde yere paralel uzattığı mızrağı tutmaktadır. Karşısın­ daki aslana (tahrip olan aslanın sadece sol ayağının betimi günümüze kalmıştır) karşı savunma durumuna geçmiştir. Yüzü , sağ omzu ve sağ ayağı tahrip olmuştur. Başı­ nın üstünde Yunanca harflerle adı yazılıdır: AXIAAEYC. Akhilleus'un solunda , kayalıklı ve çiçekli arazide At Adam Kheiron koşarken betimlenmiştir; ön ayakları yukarı kalkık haldedir. Arka ayakları ve kuyruğu tahrip olmuş olup, eksiktir. At biçiminde olan gövdesinin arka kısmı profilden, insan biçiminde olan ön kısmı ise 3; 4 sağa dönük betimlenmiştir. Başı, gerisindeki Akhilleus'a doğru dönüktür. Başı üstünde yaprak çelenk tasvir edilmiştir. Alın üstünde ikiye ayrılan saçları kulak üzerinden ense üzerine doğru uzanır. Bıyıklı ve uzun sakallıdır. Yüzünde bir filozofun portresindeki derin yüz ifadesi görülür. Uzun yüzü , geniş ve kısa alınlı, kalın dü z kaşlı , tek noktaya yoğunlaşan iri gözlü, geniş kanatlı uzun burunlu ve geniş yanaklıdır. Vü-

ayrıntı .

cut kasları ve hatları ayrıntılı olarak belirtilmiş tir. Leopar postunun dalgalandığı sol omzunda iki eliyle topuz tutmaktadır. Bu topuza bir yılan sarılıdır. Kheiron sadece Akhilleus'u değil, Hekimlik Tanrısı Asklepios'u da eğitmiş­ tir10. Bu yılan da şifa vericiliğin simgesi olarak, Kheiron'un hekimliğini vurguluyor olmalıdır. Başının üstünde Yunanca harflerle adı yazılıdır: XIPCDN. Hemen önündeki mey-

31

Fotoğraf 32:

At adam bilge Kheiron, Akhilleus

bir hayvanın (aslan) sol haldedir. Anılan vahşi hayvan, bu sahnede Kheiron'un Akhilleus'a avlanmayı öğrettiğini kanıtlamaktadır. Kheiron'un Akhilleus'a avlanmayı öğretme­ sinin tasvir edildiği mozaik Beja bölgesinde bulunan ve Bardo Müzesi'nde teşhir edilen mozaiktell de görülmektedir. Figürlerin stilize olarak yapıldığı bu mozaiğin üslu-

veyle yüklü

ağacın sağında vahşi

mozaiğinden aynntı.

ayağı kısmen korunmuş

32

bu , Haleplibahçe

mozaiğinden

oldukça

farklıdır.

g. Üzgün Thetis Thetis, sağında bir kadın , solunda hizmetçisiyle birlikte ayakta tasvir edilmiştir (Fotoğraf 33-34). Sahne, iki ağaç arasında, çalılıklı ve kayalıklı yerde geçmektedir. Thetis'in gövdesi 3;4 sola dönüktür. Sarı kenar bantlı kahverengi

Fotoğraf 33:

Üzgün 1betis, Akhilleus mozaiğinden aynntı.

khiton üstüne, sarı kenar bantlı yeşil himation giymiştir. üstünde tuttuğu sol bileği çift altın bileziklidir. Saçı küt kesilmiş olup, başı altın görünümlü diademlidir. Sağ omzu ve yüzünün alt kısmı tahrip olmuştur. Sağda hizmetçisi iki eliyle, Thetis'in başı üstünde, sarı değneğe takılı kırmızı konik güneş şemsiyesi tutmaktadır. Şemsiyenin üstünde Yunanca harflerle Thetis'in adı yazılıdır: 8ETIC. Hizmetçinin gövdesi cepheden başı 3; 4 sola dönüktür. Hizmetçinin saçı küt kesilmiş olup, peruğu andırmaktadır. Başı hafifçe sola büküktür. Oval yüzünde, ince kaşlar burun çizgisiyle birleşir. İri göz bebekleri Thetis'e bakmaktadır. Gölgeli ince uzun burunlu, küçük dudaklı , dolgun çenelidir. Yanaklarında orantısızlık nedeniyle, yüzü yamuktur. Gövdesinin karnından diz üstüne kadar olan kısmı tahripli olup, eksiktir. Sağda geniş gövdeli bir ağaç yer almaktadır. Karın

Thetis'in sağında ayakta duran kadının ise sadece pembe giysisi ve başındaki altın görünümlü diademi kısmen korunmuştur.

Fotoğraf 34:

Üzgün 1betis, Akhilleus mozaiğinden aynntı .

Sahnenin solunda kısmen tahrip olmuş olan bir ağaç ile, büyük kısmı tahripli sadece sol ön ayağı ve leopar postu kısmen korunmuş olan at adam bilge Kheiron betimi mev-

33

ı r'll.----, ,..-----------., r- - - - - , il c=:ı ~ ı ı

il

i l

11

1 1

ti

d : "' il

ti

il

it

:: :: :: .. :~::::::~ ~=========; ~::::ıı aıl 'll , ,,

:

lı

I

ıı

I

1 1

1 I 1

1

;;===; P===~I 11

::

11

::: : ::

1

i l

r

il

il il

il

il

i :: ~;-- JB!!!~IM!o;=::ı1: 11

::

il

::

i l i l 1 L __ __ JilL ____ ...JI L _________ JilL ___ ....Jl-----::L

[]

·- ------

--

-[ ] ~-----"

11=·ö·= .·-·.e;

---a-i!;llle-J!..I~....::~;;wır~=:=~. Fotoğraf 35:

Odysseus'un

adı,

Akhilleus

mozaiğinden aynntı .

cuttur. Üste Yunanca harflerle adı yazılıdır: . IPCJJN. Kheiron'un solunda muhtemelen Akhilleus da olmalıydı. Ama , bu kısım tamamen tahrip olmuştur. Bu sahnenin alt kısmında, Troia (Troya) Savaşı'nın Akhalı kahramanı Odysseus'un adı Yunanca harflerle yazılıdır. Bu nedenle, panonun tahrip olan bu kısmında da Akhilleus'un, Odysseus tarafından Troia Savaşı 'na götürülüşü sahnesi olmalıydı. Bu konunun betimlendiği "Akhilleus Skyros"ta mozaiği12 (M.S.3. yüzyılın ilk yarısı) Zeugma'da Poseidon evinde bulunmuştur.

Tessera malzemesi: Kireçtaşı Renkleri: Beyaz, siy ah, gri, kahverengi, kırmızı, pembe, mavi, yeşil, sarı, turuncu . Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın koridorunda (11 no 'lu) in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa

Bordür 11.2

Ana panoyu çevreleyen perspektifli ve çok renkli Ion kymation'u (yumurta-ok) dizili kuşak tasvirinin dışında diş sırası deseniylel3 çerçevelenen 0.51m. ebadında bir bordür yer alır (Fotoğraf 36). Bordürün doğusu tamamen, güney ve kuzeyi kısmen tahrip olmu ş olup, batısının büyük kısmı ise günümüze ul aşmıştır.

11 na 'lu koridorun bordürü Ebadı: Genişlik 0,51m.

Fotoğraf 3 6· Bordürün güneyden görünü mü, koridorun taban mo-

Tessera yoğunluğu: at tasvirinde 283Tl dm2.

zaiği.

34

Fotoğraf 37- Koşan

at, bordür mozaiğinden

aynntı.

Bordürün güney batı köşesinin yakınında , çalı tasvirleri arasında p rofilden sağa dönük koşan pembe at betimlenmiştir (Fotoğraf 37). Tam köşede tasvir edilen bina betimi büyük oranda tahrip olmu ştur. Ku zeye dönen bordürde ise köşe yakınında s ırt s ırta yayılan gri ve pembe boğalar tasvir edil miştir. İki boğanın arası tahrip olmuştur. Deva-

mında kaya , ağaç tasvirinden sonra, kayalara oturmuş saz çalan sa kallı bir erkek betimlenmiştir (Fotoğraf 38). Dikey çizgili kısa gri tuniğinin bacak üstleri dairevi ve kare rozetlidir. Başının üstünde Yunanca harflerle a dı yazılıdır: ANATOAIC. Bu erkek sola dönük oturmakta olup, b aşı sağa doğru karşısındaki ata dönüktür. Sarı renkli olan bu

35

Fotoğraf 38:

Saz çalan sakallı erkek ve onu dinleyen at tasviri, bordür mozaiğinden ayrıntı .

atın yüzünde sanki saz çalan ifade vardır. Anılan

dinler gibi keyifli bir

bodur bir ağaç ile sadece arolan kahverengi bir at tasvir edilmiştir. Bu kısımda bordür kısmen tahrip olmuş olup, devamında bodur bir ağacın her iki tarafından iki koyun tasvir edilmiştir. Bu koyunlardan biri ağacın dalını yerken, diğeri ise koşar haldedir. Daha sonra bordürde, koyun, ağaç ve at arasında bir yapı betimlenmiştir. Ön planda dikdörtgen planlı, üçgen alınlıklı , kiremit kaplı kırma çatılı bir yapı ve köşesinde , konik çatısı kiremit kaplı dairevi planlı bir ek yapı yer alır (Fotoğraf 39). Dikdörtgen yapının iri bir kapısı ve mazgallı dikdörtgen şeklinde iki penceresi yer almaktadır. Alınlığında dairevi bir çelenk tasviri görülür. Kulenin de iki penceresi bulunmaktadır. Çiftlik evi ka

36

sahnenin

devamında

adamı

ayakları korunmuş

olarak adlandırılan bu yapının az benzerini Antiokheia'da Constantinus Villası'nın taban mozaiğinde küçük dikdörtgen panodal4 görmekteyiz. Yapının solunda, siyah yeleli, pembe bir at yayılmaktadır. Daha sonra, iki bodur ağaç arasında sarı bir at profilden sola dönük durur. Üst boş alanda yer alan yazı bu atın adı olmalıdır: TABIAC. Daha sonra yayılan gri bir kısrak tasviri gelmektedir. Arka ayakları arasında tay onun sütünü emmektedir. Bu sahnenin devamında saz çalan bir figür tasviri vardır (Fotoğraf 40). Bu figür yenidünya ağacına benzeyen iri yapraklı bir ağaç ve bodur bitki arasında kayaların üstüne oturmaktadır. Ayakları 3; 4 sola dönük, gövdesinin üst yarısı ve başı ise sağa dönüktür. Kollarını açıkta bırakan gri tunik giysilidir. Boynundan müzik aletinin gövdesine uzanan bir çift siyah kayış , müzik aletinin boyuna asılması

Fotoğraf 39:

Otlayan at ve çiftlik evi, bordür mozaiğ inden aynntı.

içindir. Sarı renkli, uzun sapı perdeli, yarım oval gövdeli bir müzik aleti (saz) çalmaktadır. Gür siyah saçları küt kesilmiştir. İnce uzun oval yüzü üzgün ifadelidir. Dudakları hafif açık olup, sanki türkü söyler gibidir.

Fotoğraf 40:

Saz çalan genç erkek, bordür mozaiğinden

aynntı.

Saz çalan figürün devamında bordürün geniş bir kısmı tahrip olduğundan , eksiktir. Devamında bodur bir bitkinin yanında sağa dönük duran kahverengi bir at tasviri görülür. Atın gövdesinin üst kısmı ve başı tahrip olmuştur. Daha sonra, bodur bitkinin etrafında iki at betimlenmiştir. Soldaki sarı atın başı yukarı kalkık , ağzı açık olup, sanki kişner gibidir. Karşısında , bodur ağacın sağındaki gri at ise 3; 4 sola dönük olup, otlamaktadır. Arka sol ayağı , sanki tayını emziriyormuş gibi yukarı kalkıktır. Devamında , siyah yeleli, pembe bir at profilden sağa dönük koşarken tasvir edilmiştir (Fotoğraf 41). Buradan itibaren bordür kıs men 37

tahrip olmuş olup, sağlam kalan bölümde koyun ve boğa tasviri görülmektedir (Fotoğraf 42). Koyun profilden sola dönük olup, bodur bir ağacın yapraklarını yemektedir. Devamında bir ağaç ve iri bir kaya önünde gri bir boğa 3; 4 sağa dönük durmaktadır. Pano bu figürün devamında da tahrip olmu ştu r. Kuzeybatı köşesi yakınında ise, sağa dönük peş peşe koşa n gri ve pembe at tasviri vardır. Bunların gövdeleri büyük oranda tahrip olmuştur. Salonun kuzeyinde ise, bordür kısmen korunmuştur. Kuzeydoğu köşesi yakınında,

bir tay betimrenkteki bu tay, bodur bitkinin önünde profilden sola dönük ayakta durmaktadır. Bu atın devamında gri bir tay yerde yatmaktadır. Gövdesi 3; 4 verilmiş olup, başı geriye dönüktür. Bu figürden itibaren bordür tamamen tahrip o lmuştur. lenmiştir. Sarı

Fotoğraf 41: Yayılan

ve

bordür mozaiğinden

aynntı.

Fotoğraf 42: Yayılan

koç ve

dür mozaiğinden

38

koşan

ayrıntı.

atlar,

boğa,

bor-

2. Apsis

Mozaiği

Akhilleus tasvirli taban mozaiğinin döşeli olduğu uzun koridorun her iki tarafında yer alan apsislerin (10 ve 12 no'lu) taban mozaikleri kısmen korunmuştur (Çizim 1).

ı rII---,· .. -- - ---------, r-----, ı' c:::::ı

11 il

:: il

11 il

il

il

::

11 i l

::

ıı

..

i l

ra:=====ı t=========ı r==:: lı

il

il

il

i l

i l

1

11 il il

il il il

1

11

11

:

il il il

il il il

:[1 : ___ ) il

il il il

il il i l

il

i l

ı

Koridorun kuzey bitişiğindeki 12 no 'lu apsiste ise mozaiklerden birkaç küçük parça günümüze ulaşmıştır. Bu parçalardan, bu apsisin bitkisel ve kuş tasvirli taban mozaiği­ nin de 10 no'lu apsisin taban mozaiğinin simetriği biçiminde pano, kuşak ve bordür dizilişiyle yapıldığı tespit edil-

8ffl

ci

r

miştir.

Akhilleus'un hayatından sahnelerin tasvir dan, villanın ana salonuna girilir.

!ı:ıı

8

'..-JB!'i!~lııı!ı!:;==::;ı rı

r - - - - J r-r--- 0 1 ı r----, ~---,

il

ıı

il

tarafından çevrelenir (Fotoğraf 44). Beyaz zeminli bu bordür, kıvrık asma dalları , asma yaprağı ve üzüm salkımla­ rı deseniyle doldurulmuştur. Ana panoda ise yer yer korunmuş taban mozaiğinde yayılan kuşlar ile bodur bitki tasvirleri görülür (Fotoğraf 45).

edildiği

koridor-

il il i l

:~cc,}: ' :

r----j ~- __ _J L ____ .J L-- ____ ___ J L_ ---11------~ ~- - - - , l

sım;---Jrt ı:::.ı::=:::e;

--~~~~;;,,~~

--~- f!!Jl

1 O no 'lu apsis Ebadı:

4.21x5. 75 m.

Tessera yoğunluğu: 317T!dm2. Tessera malzemesi:

Kuş

tasvirinde 33 7T/dm2, Bordür

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, mavi, yeşil, san. turuncu.

kırmızı,

pembe,

Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 10 no 'lu apsisinde in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa.

10 no'lu apsiste, yarım daire biçimindeki ana panoyu, sazeminde yaprak ve meyve tasvirli bir kuşak çevreler (Fotoğraf 43). Bu kuşak ise, düz çizgi ve diş sırasıyla çerçevelenen kıvrık asma dallarının betimlendiği bir bordür rı

Çizim 1: 10 no 'lu apsisin taban

mozaiği,

Amazonlar

Villası

39

Fotoğraf 43:

40

10 no 'lu apsis

mozaiğinden ayrıntı .

Fotoğraf 44: Kıvrık

asma

dalları,

10 no'lu apsis

mozaiğinden ayrıntı.

Fotoğraf 45: Kuşlar,

10 no 'lu apsis

mozaiğinden ayrıntı .

41

3. Ana Salon

Mozaiği

(Oda 5)

en büyük mekanıdır. 16.58x10.87m. apsisli uzun koridordan bu dikdörtgen planlı geniş salona girilmektedir. Her iki tarafındaki iç avlular ve dinlenme odaları ile, girişin karşısındaki başoda (konuk odası-tablinum) bu mekana açılmaktadır. İlk bakışta bir avluya benzemektedir. Ama, tabanında yer yer korunmuş olan mozaiklerden, bu mekanın tabanının tamamıyla mozaikle döşeli olduğu sonucuna ulaşıldı. Bu nedenle, bu salon önemli konukların ağırlandığı ziyafet ve yemek salonu olmalıdır.

Amazonlar

Villası'nın

ebadındadır. İki tarafı

Ebadı:

Oda: 10,88x16,58m. mozaikyeryerkorunmuştur. Tessera yoğunluğu: Ana pano fonu 284T/dm2 . Tessera malzemesi: Kireçtaşı, az sayıda seıpantin. Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, kırmızı, pembe, mavi, yeşil, sarı. turuncu . Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 5 no 'lu odasında in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa

8

d

Fotoğraf

46: Avlanan soy lu tasviri, Salon

mozaiği ayrıntı.

Korunan mozaiklerden, salonda av sahnesinin resmedildiği dikdörtgen iri bir panonun olduğu, bu panonun ise geniş bir bordürle çerçevelendiği anlaşıldı. Panoda soyluların av sahnesi tasvir edilmiştir. Bu pano, kahverengi çift çizgiyle sınırlanan beyaz zeminde siyah dalga kuşağıyla , bu kuşak ise mitolojik figürler, kuşlar ve bitkisel desenli bir bordürle çevrelenmiştir. Bu oda tabanındaki mevcut korunan mozaikler şunlardır: 42

a) Avlanan soylu betimi: Argos ve Opora figürlerinin doğu çerçevesini oluşturan siyah dalga kuşağı, panonun batı çerçevesini olu şturmaktadır. Kıs­ men korunmuş olan bu panoda, gövdesi 3; 4 sağa dönük bir insan figürü ayakta durmaktadır (Fotoğraf 46). Başı, gövdesinin sağ yarısı, sağ ayağı da dahil olmak üzere tahrip olmuştur. Sırtından geriye doğru uçuşan sarı ve kahverengi pelerini, sağ elinde sıkı­ ca tuttuğu kısmen korunmuş olan mızrağı ve sağ ayağını hamle duruşunda yana açmış olması figürün, karşısındaki av hayvanıyla mücadelesini gösteriyor olmalıdır. Kahverengi kemerli, kollu uzun tuniği diz üstüne kadar uzanarak bir bantla sonlanır. Bant çok renkli iç içe üçgen desenlidir. Benzer desenler sağ bileğindeki kol manşetin­ de de yer almaktadır. Kısa tayt biçimindeki alt giysisi de diz altında görülmektedir. Ayak bileği çıpl aktır. Solunda bodur palmiye ağacı yer almaktadır. Yaklaşık benzer giysiler, Antiokheia mozaiğinde Worcester Avı Evi'ndeki av sahneli mozaikteki avcılarda15 da görülmektedir. Bu soylu avcı figürü ve salonda yer yer konınmuş ağaç ve manzara tasvirleri nedeniyle, panonun av sahnesi tasviriyle bezeli olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Fotoğraf 47·

Salonun kuzey

batı köşesindeki

bordür ve pano

mozaiğinin

görünümü.

43

Mozaiğin

b) Argos ve Opora betimi Ebadı

: 0,74 m.

Tessera yoğunluğu: Bordür figürü 356T/dm 2 . Tessera malzemesi:

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, mavi, yeşil, sarı. turuncu.

kırmızı,

Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 5 no 'lu situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa

Fotoğraf 48:

44

Argos ve Opora tasviri, Salon

pembe,

odasında

mozaiğinin

in

bordüründen

bordüründe yer almaktadır. Konuk odası girişi­ nin yakınında, beyaz zeminde siyah dalga kuşağıl6 ve siyah çizgiyle doğu çerçevesi oluşturulan bordür kısmen korunmuştur. Figür yönü doğuya bakmaktadır. Beyaz zeminde, bir arabada iki figür yan yana sola 3; 4 dönük yan uzanmaktadır (Fotoğraf 48). Figürlerin başları, arabanın ön ve arkası tahrip olmuştur. Antiokheia'da Psykhe'nin Kayığı Evi'ndeki Argos ve Opora mozaiğinel7 yakın benzemesi sebebiyle, bu figürler de Argos ve Opora olmalı­ dır. Vücutlarının üstü çıplaktır. Hasat mevsimi ve bağ bo-

ayrıntı .

zumunu, özellikle de hasat mevsimi olan sonbaharda eylül ayını simgeleyen Opora çeşitli meyvelerle dolu yaklaşık gri renkli eteğini iki eliyle tutmaktadır. Sağ kolu pazı­ bentli ve bileziklidir. Argos, tarlaların tanrı­ sı olarak Şarap Tanrısı Dionysos'un bir lakabıdır. Argos'un gri ve yeşil himationu gövdesinin alt kısmını örter. Giysi tomarlı sol kolunu arabanın arkalığına dayamış olup, sağ elini Opora 'nın meyve dolu eteğine uzatır. Arabanın ön ve arka tekerleri kısmen korunmuştur.

c) Kuşlar ve bitkiler

Salonun kuzey-doğusunda , kısmen korunan mozaiğin bordüründe kuşlar ve çiçekler, ana panoda ise çam ve meyve ağacı tasvirleri yer almaktadır. Bordürde, kırmızı tomurcuklu gri çiçek ve kuş dizisi, iki çiçek arasında bir kuş tasviri şe klinde görülmektedir. Soldan sağa doğru, gri renkli leylek sağa dönük durur, sol ayağını karnına doğ­ ru kaldırmıştır. Baş kısmı kırık ve eksiktir. Devamında lotus çiçeğinden sonra diğer bir leylek tasviri daha görülür. Gövdesinin üst kısmı tahrip olmu ştur. Daha sonra iki lotus çiçeği arasında bir ördek betimi yer alır. Sola dönük olup, sağ ayağını karnına doğru kaldırır. Bu ördekle birlikte hayvanların yönü sola dönmüştür. Daha sonra, uçmak üzere olan bir leylek tasviri görülmektedir. Başı tahrip olmuştur. Devamında çiçek ve iki kuş görülmekte, ama gövdelerinin üst kısmı tahrip olmuştur. Bordürle panoyu ayıran dalga kuşağının güneye döndüğü bu kısım , aynı zamanda ana panonun kuzey doğu köş esini olu şturmakta­ dır. Kuşakla birlikte bordürde güneye dönmektedir. Kısmen korunan bordürde yine lotus çiçekleri arasında tekli olarak dizilen

Fotoğraf 49: Salonun güney bordürün ün görünüşü.

Fotoğraf 50:

Ördekler, Salon 'un güney bordüründen aynntı.

45

kuş tasvirleri görülmektedir. Ama, gövdelerinin üst kısmı tahrip olmuştur. Bu kı­ sımda, çam ve meyve ağacı tasvırının görüldüğü ana p ano da kısmen korunmuştur.

Salonun güneydoğu köşesi yakınında , taban mozaiği kısmen korunmuştur. Bu mozaikte, ana pano ve paneli birbirinden ayıran siyah dalga kuşağı, ana panoda kaya ve bitki tasvirleri izlenilmektedir. Ayrıca, panel genişliğinin 0,74m. olduğu, bu kısımda panelin güneyini sınırlayan siyah çerçeve çizgisinden anlaşılmıştır. Bordürün sağlam kalan kısımlarında sıra­ lotus çiçeği , başını geriye çeviren leylek sola dönük durur. Sağ ayağını karsıyla, nına Fotoğraf 51:

Ördek ve yavrulan, Salonun güney bordüründen aynntı .

doğru

kaldırmaktadır.

Devamında

tahrip olmuştur ve iki çiçek leylek ve ördek yer alır (Fotoğraf 49). Sola dönük olup, sağ ayakları karnına doğru çekiktir (Fotoğraf 50). Leyleğin başı tahrip olmuştur. Daha sonra ise, kuşların yönü değişmektedir; iki lotus çiçeği arasında ördek sağa dönük yürümektedir. çiçek ve

kuş

arasında sırasıyla

Devamında

bordür tahrip olmuş olup, bir parça korunan kısmında kanatları açık ördek, içinde iki yavru bulunan lotus çiçeğindeki yuvasına doğru uçarken tasvir edilmiştir (Fotoğraf 51). Bu salonun güney batı köşe bordürü de büyük oranda tahrip olmuştur, kuşlar ve lotus çiçekleri kısmen korunmuştur (Fotoğraf 52). Burada tasvir edilen lotus çiçeklerinin benzerlerini Sarrin mozaiğin­ del8 de görmekteyiz. Ama, lotus çiçeği Sarrin mozaiğinde daha şematik verilFotoğraf 52:

46

Salonun güney

batı köşesi

bordüründen

aynntı.

miştir.

Mozaiği (Çalışma Odası

4. Ktisis

- Oda 8)

Ana salonun kuzeyinde, 4b no'lu iç avlunun doğu bitişi­ ğindedir. Kare planlı olup, 5,33x5,30m. ebadındadır. Taban mozaiğinde, beyaz, siyah, pembe, gri renkli ikili örgü kuşağının çevrelediği ana panoda kırmızı gül gonca desenleril9 yer alır. Gül goncaları , beyaz tesseralarla zemine balık pulu biçiminde döşenen kafes desenlerinin ortasına yerleştirilmiştir. Panonun güney kısmı tahrip olmuş-

; -rı:I----, .--- - ---------, r-----, ·t c==ı ~ ıı

il

il

i l

::

i l

::

:: 11

1 1

; ~------J

1· ı.

il

0

1

r

L_ _________ J L----

11

il

!!

ii

11

il il il

il

i l

i l

ı ı r - - - - . J 1--r--- J 1 1

r---, ı----ı----,

il

i l

: !.. _

il

l1

11

il 11

il

il

11

il

il

il

il

r.----~ ~-- __ J L ____ _J il il

11

i l it

..

r- -- ---, r- - --------, r----

ı

ı

il

I

L- ________ J - - - -

i l

1.--- -- ~

il il

il

i l

il ı I

il ı 1

~====~1

i l il

il il

il

il

il

l ~ - - -- ~ ..ı-- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

,L

ıı ıı

~= ==:-::~

:!lı:=::=···e; o· ...

- - ~ ~ . . . . : : ~....~~sm::=~ffl

Ebadı

: Pano 5,33x5,30m, figürlü pano 1, 60xl , 00 m. Tessera yoğunluğu: Ana pano fon 168T/ dm 2, Ktisis 'in y üzünde 333 Tl dm2, bordü r: 171T/ dm2. Tessera malzemesi: Kireçtaşı, az sayıda serpantin.

Renkleri: Bey az, siy ah, gri, kahverengi, mavi, yeşil, sarı, turuncu. Şu

tur. Ana panonun merkezinde, sarı bantla çerçevelenen 1,60xl ,OO m. ebadındaki dikdörtgen panoda Ktisis (kurucu, kurum, yaratılış) betimlenmiştir (Fotoğraf 53-54). Ktisis'in gövdesinin üst kısmı cepheden verilmiştir. Ktisis zengin mücevherlerle süslüdür. Ktisis'in alın üstünde ikiye ayrılan dalgalı kızıl saç lüleleri yanlara doğru siyaha dönüşe­ rek yüzünü çevreler. Ense hizasında biten biçimli küt saçları vardır. Başının üstünde inci ve altın süslü taç tasvir edilmiştir. Altın halkalı geniş inci küpelidir. Boynunda sarı , yeşil kahverengi taşlarla süslü gerdanlık yer alır. Taçlı , küt saçlı , oval yüzlü, ince zarif boyunludur. Hilal kaş ve iri gözlerinin arası sarı turuncu farlıdır. Göz bebeklerinin yarısı yukarı kaymıştır. İnce uzun burunludur. Hafif açık , sanki konuşuyor görünümlü küçük ağzında alt ön dişleri belirgindir. Küçük dudaklı, dolgun çenelidir. Başının üstünde Yunanca harflerle adı yazılıdr: KTICIC.

kırmızı,

anki y eri: Amazonla r Villası 'nı n 8 no 'lu situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa .

pembe,

odasında

in

Ktisis , iki elinin parmaklarıyla göğsünün üstünde gri renkli ölçü aleti tutar. Bu ölçü aleti Roma ayak ölçüsü olup, yaklaşık 29,7cm. (12 .2 inç) dir. Sağ omzunun üstünde tutturulan sarı pelerini (paludamentum) gövdesinin sol yarı­ sından aşağıya sarkmaktadır. Ktisis'in pelerini altında sağ kolunda görülen gri stolo giysisi yer almaktadır. Ktisis'in her iki tarafında omuz hizasında payeler tasvir edilmiştir. Bunların üstüne tutturulan yeşil örtü geride yarım daire biçimli fon oluşturur. Perde görünümlü bu şekil tasviri, Ktisis'in etkileyici görünümünü artırmaktadır. Ayrıca , ilk bakışta kanat hissi uyandıran paye ve kumaş, Doğu Roma Dönemi'nde dini mimaride etkin hale gelmekte olan kanatlı melek figürüne benzetilmek istenildiği de düşünül­ mektedir. Ktisis tasvirli mozaikler, Doğu ve Batı Roma (Erken Bizans) döneminde Akdeniz çevresinde ev, hamam ve kilise taban mozaiklerinde görülmektedir. Antiokheia mozaiğinde Ge ve Mevsimler Evi'nde20, diğeri la odasında21 betimlenmiştir. Kıbrıs ' da ve Qasr-el-Lebia ve Ras-el-Hilal v.b. Afrika yerleşimlerinde de Ktisis tasvirleri mozaiklerde görülmektedir. Ktisis'in pelerini (paludamentum) üzerinde, karnının altı­ na çapraz yerleştirilen renkli tablion (çapraz eş kenar dört-

47

Fotoğraf 53:

Ktisis tasvirli

gen biçimli bez levha) yer alır. Bunun benzeri, Ravenna'da San Vitale Kilisesi'ndeki İmparator "I. Iustinianus ve Maiyetindekiler" mozaiğinde betimlenen figürlerin giysilerinde22 ve aynı kilisede kraliçe "Theodora ile Maiyetindekiler" mozaiğindeki23 erkeklerin pelerinlerinde de görülmektedir. Ktisis'in sağ kolunda çok renkli oval biçimli rozetin benzeri aynı mozaiklerde hem Theodora, hem I. Iustinianus, hem de yanındaki kişilerin sağ kollarında görülmektedir. Ayrıc a Ktisis'in pelerinini sağ omuz üzerinde tutturan broş u da I. Iustinianus'un giysisindeki broş tasvirine benzemektedir. Çeneye doğru incelen zayıf ve zarif yüzü, ince uzun burnu , ince üst dudaklı sıkıca kapalı ağzıyla da Ktisis , kraliçe Theodora 'ya benzerdir. Ayrıca Ktisis'in yukarı kaymış iri göz bebekleri, I. Iustinianus'un göz bebekleriyle benzeşmektedir. Bu nedenle Ktisis tasviri, hem giysi hem de stil olarak I. Iustinianus dö nemi özellikleri göstermektedir. Ayrıca , Ktisis küt kesilen kı­ vırcık saçları ve tek taş küpe tasviriyle Madaba'da Hippolytos salonundaki şe­ hirleri simgeleyen ve M.S. 6. yy. ' ın ortalarına tarihlenen kadın figürlerine24 de benzemektedir. Ama Ktisis , henüz bu kadın tasvirleri kadar şematik değildir.

mozaiğin doğudan görünüşü .

Ana panoyu çevreleyen ikili örgü kuşağı dışa doğru g eniş bir bordürle çevrelenir. Bu bordürde, kare oluşturan kesişen sekizgen25 desenleri yer alır. Merkezi kare b içimli olan sekizgenlerin kesişen yerlerinde beyaz , pembe, gri, kahverengi renkli altıgenler oluş­ Fotoğraf

48

55: Geometrik desenli bordür, Oda 8 'in taban

mozaiğinden ayrıntı .

maktadır.

Fotoğraf 54:

Evin koruyucu

tannçası

Ktisis.

49

5. Zebra Götüren Zenci Mozaiği (Dinlenme Çalışma odasının

da kare Taban

planlıdır.

Odası-

kuzey bitişiğinde 5.33x5.24m. Oda tabanı mozaik döşelidir.

Oda 9) ebadın­

mozaiğinde,

siyah zeminde gri ve kahverenginin tonlarında düz ve ters yerleştirilen çok renkli kaliks26 dizili kuşak ana panoyu çevreler. Ana panoda kırmızı gül gonca desenleri yer alır. Gül goncaları, beyaz tesseralarla

ı r I I - - - , ,-------------, r-----, IJ, c:=:ı Bfj!: lı

ıı

il

il

il il

il

il

11

::

::

il

11

::

..

r

fa·-----1 i---------1 i----

: ~-- - ---.! ~-- ---- ---J l ___ _

..

ıı

1

11 it il

1

il

rı====; P:===~ 1 11

il

il

il

il

ıı

::

::

::

r:---~ ~----J L ____ ..J il il

:: ı ı

r1 1 ,:

:

L _________ J L ___ _J

1 ---- · - • ~----,

ıı

il

it

il

:: ı ı

'. ~ -- .. :! _ı.- -- - -- - - - - - - - - - - -- - - - - -- - - - - - -

:ıı L

l

il

il

!! ıı

~= ==: =-~

-...rcrsıım:·--Jl:'i =:-zo,.;sr::e;

--~~..ı.::~;;;w--

-- i.::::.:.:ııi.

o·

: Pano 533x5.24m 2, Figürlü pano 0.98xl .59m. Tessera yoğunluğu: Figür giysi 206T/dm2, ana pano fon

Ebadı

202T/dm2, bordür 177Tldm2. Tessera malzemesi:

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, mavi, yeşil, sarı. turuncu . Şu

kırmızı,

anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 9 no 'lu situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa. 50

pembe,

odasında

in

pulu biçiminde döşenen kafes desenlerinin Ana panonun merkezinde, her iki yanı siyah çizgili sarı çerçeveli 0.98xl.59 m. ebadında dikdörtgen pano yer alır. Panoda zebrayı götüren bir zenci erkek tasvir edilmiştir (Çizim 2, Fotoğraf 56-57). Sola dönük yürüyen erkeğin gövdesi cepheden, beyaz bantlı başı 3; 4 sağa dönüktür. Sol eli zebranın zincir biçimindeki yularını tutarken, sağ eli omzundaki ucu kıvrık sarı sopayı tutar. Gövdesinin üstü ve ayakları çıplak olup, birbirine paralel yatay gri çizgili, turuncu peştamal biçimli giysisi gövdesinin altını örtmektedir. Beyaz çizgili, gri renkli olan zebranın sağ ön ayağı yürüme durumunda yukarı kalkık­ tır. Sol köşede çiçek yer alır. zemine

balık

ortasına yerleştirilmiştir.

Hayvan götüren zenci betimleri diğer antik kentlerdeki Doğu Roma mozaiklerinde de görülmektedir. Bu odadaki zebra götüren zenci figürünün en yakın benzerini Kelenderis'te bir taban mozaiğinde27 görmekteyiz. Hem figürler, hem giysi, hem de tutulan zincir biçimindeki zebranın yuları yakın benzerdir. Diğer benzeri ise, Ürdün 'de Mount Nebo Kilisesi'nin vaftizhane taban mozaiğindeki zebra ve zenci28 figürleridir. Ama, bu odadaki mozaik figürlerinden farklı olarak Mount Nebo mozaiğinde zenci erkek devekuşunu götürürken, zebrayı ise giyimli diğer bir kişi götürmektedir. Ana panoyu çevreleyen kaliks desenli kuşaktan dışa doğ­ ru geometrik desenli 0.60 m. genişliğinde bir bordür yer alır (Fotoğraf 58). Bu bordürün beyaz zeminde kahverengi içbükey dikdöıtgen dese nli dört dikdörtgenin olu ştur­ duğu çapraz bant dizisi vardır. Dikdörtgenlerin her birinde ve çapraz bantların aralarında küçük ve iri eşkenar dörtgenler yer alır. Bunlarda zikzaklı gökkuşağı deseni görülür. Çapraz bantların her iki tarafında ise çerçeveye bağ­ lı asılı üçgenler mevcuttur. Bu ü çgenlerin içinde de zikzak çizgilerden oluşan gök kuşağı deseni bulunur. Bu geometrik desenlere bakıldığında göz yanılgıs ı da oluşmaktadır; kum saati dizisi veya eşkenar dörtgen dizisi v.b. geometrik desenlerde beyaz, kahverengi, kırmızı ve gri renkler

Oda 9 ·J.n tahan

mozaiği.

Fotoğraf 56·

ba n

Oda 9 'un ta-

mozaiğinin doğudan

görünüşü

Fotoğraf 57-

Zebra götüren zenci erkek tasviri, Oda 9 'un taban mozaiğinden ayrıntı (karşı sayfa).

Fotoğraf 58:

Geometrik desenli bordür, Oda 9 'un taban mozaiğinden ayrıntı.

52

53

hakimdir. Bu bordürdeki geometrik desenler 1 no'lu odanın taban mozaiğinin bordüründeki desenlere benzemektedir.

6. Bitkisel Mozaik (Oda 7) 4a no'lu iç avlunun doğu bitişiğin­ de yaklaşık dikdörtgen planlıdır.

Ebadı

: 5.3 7x5.38m.

Tessera yoğunluğu: Pano 194T/dm 2 Tessera malzemesi:

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah, kahverengi, kırmızı, pembe, sarı. Şu

anki yeri: Amazonlar Villa7 no 'lu odasında in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa sı 'nın

;-rII---,

r------------,r-----~-{c:::ı

il

il

il

i l

il

il

ti

il il 11

11

il

"

1'

11

il ı 1

: ~------J ~---------J l

'll :,

aıj

lı

il

1 1

rr===~ il il

I I

::

:

r;=--~ ~----J

il

:

11

il

il

il

il

il ::

ı

il

___

ı ı

J

1

d

ı,

il il

8

1 r-JSll!~s=-ı

il

il

it

1

----

Fotoğraf 59:

8B

___ _

r------, r----------, r----

1

il

il

::

::

::

il

L _________ J L ___ ...J.L_ ----~ ~ - - - - , l

11

il

IJ il

il

it

il

::

::ıı

::'L ____ _!!\!

=--__ :}------------------------------~---- -~

11

~

-....-ı=-=---ll =o· : = :::e;

--~~~-~;;.,,ı,,ı,.--

54

--~m

Oda 7'nin taban

mozaiğinin doğudan görünüşü .

Oda tabanı mozaik ve mermer döşelidir. Taban mozaıgı büyük oranda, mermer döşeme ise tamamen tahrip olmuştur. Mozaikte, siyah çizgi çerçeveli dikdörtgen panoda, kırmızı gül goncası desenleri sıralı olarak dizilidir (Fotoğraf 59) . Gül goncaları , beyaz tesseralarla zemine balık pulu biçiminde döşenen kafes desenlerinin ortasına yerleştirilmiştir. Panodan dışa doğru beyaz tesseralı mozaik devam etmekte olup, devamında bordür şe klinde mermer döşeme olmalıdır. Çünkü, bu kısımda yer yer mermer plaka parçaları ele geçmiştir. Tabanın hem mozaik hem de mermer döşeli olmasıyla bu oda ünik bir taban döşemesi­ ne sahiptir.

betimlenmiştir. Köşesi

ı r'II----, - - - - - - - - - - - - - r-----ı 1 c:::::ı ~ 3

ıı

il il il ıı

1 1 1

1 1 1

l 1

:~------~

ij0

·a :

1 1

il il

11

il

il

il

il

:: ı,

11

~,:===; p::==~il1

;

11

il

il

11

il

:: r:---~

::

il

il

il

::

:1

8

~=JSll!!~-==-ı

il

il

::

~----J L ____ ..J

il

d

il

"

il

1

ıı

:

il

::

L _________ J

il

::

::~===:.~l il

L- - _..Jl.-----~

il il

il

il

l! 'L ____ _:: ::

ıı

~~----:~-------------------- ------ ----~---- -"

---:ll

===:::e. ---a-fl'!)'C-LI~.,.;::.ırmm,q.,g,,,.W""~&m:--~.

7. Avlanan Amazonlar (Oda 2-Konuk Odası)

kenger yaprakları tasvir edilmiştir.

vanları

l ___ _

' r------, r---------, r----

1ilı

lı

11 il "

1 1

bereket masklı bordürde ise kıvrım­ arasında Eros av sahneleri ve av hay-

o•

Mozaiği

Ana salonun batısında 10.88x6.0üm. ebadında dikdörtgen planlıdır. Ana salona hakim bir plan gösteren bu mekan baş oturma odası (tablinum) olmalıdır. Odanın tabanı Amazonların av sahnesinin tasvir edildiği mozaikle döşeli­ dir (Fotoğraf 59, Plan 2).

Siyah çizgi çerçeveli 3,91X9,02m. ebadındaki dikdörtgen panoda, ikisi yaya ikisi atlı olan Amazonlar aslan, leopar ve kurt avlarken betimlenmiştir. Efsaneye göre savaşçı bir kadın topluluğu olan ve Karadeniz bölgesinde Thermedon (Terme) Çayı ' nın kıyısında da yaşamış olan Amazonlar Savaş Tanrısı Ares (Mars) ile Harmonia 'nın kızlarıdır29. Panoda ön plandaki iki Amazon (Melanipe ve Penthesileia) atlı olarak avlanırken, geri plandaki iki amazon (Hippolyte ve Thermodosa) ise yaya avlanmaktadır. Penthesileia'nın solunda yaralı leopar ile köpek; Termodosa'nın solunda ise devekuşu ile köpek mücadelesi tasvir edilmiştir. Panonun ortasında ise ensesinden başının üstüne doğru kan akan yaralı bir aslan acı içindedir. Ağaç , çalı ve kaya resimleri av sahnesinin geçtiği doğayı göstermektedir. Panoda, 4 Amazon, 2 at, 2 leopar, 2 aslan, 1 ayı , 4 köpek, 1 deve kuşu, 1 kınalı keklik ve 4 adet ağaç betimlenmiştir. Panonun sol üst

yarısında,

Amazon Hippolyte leopar avüstünde Yunanca harflerle adı yazılıdır (Fotoğraf 62): "II1I10AYTH". Vücudu 3; 4 lamaktadır (Fotoğraf

61).

Başının

Ebadı:

Ana Pano 3,91X9,02m. Tessera yoğunluğu: Hippolyte 'nin yüzünde: 460T/dm2, atın yelesinde 318T/ dm2 . Tessera malzemesi: Kireçtaşı, az sayıda serpantin. Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, kırmızı, pembe, mavi, yeşil, sarı. turuncu. Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 2 no 'lu odasında in situ, Haleplibahçe mevkii, Edessa

Taban mozaiğinde, dikdörtgen ana pano ve bu panoyu çepeçevre saran geniş bir bordür yer alır. Ana panoda , ikisi yaya ikisi atlı olan amazonlar aslan ve leopar avlarken

Fotoğraf

61: Amazon Hippolite'nin leopar

avı,

Amazonlar moza-

iğinden ayrıntı.

55

Fotoğraf 60:

Amazonlann av sahnesinin tasvir edildiği mozaik, Konuk

sola dönüktür. Mücadele halinde olduğu leopar ise profilden verilmiştir (Fotoğraf 63). Hippolyte'nin vücut ağırlığı sağ ayak üzerinde olup, sol ayağı yana açarak hafif yukarı kalkık, hamle eder durumdadır. Sağ elindeki uzun kılı­ cı , karşısında arka ayaklarının üzerine kalkarak sıçramak üzere olan leoparın karnına saplamıştır. Kılıç darbesinin acısıyla başını gerisindeki köpeğe doğru çeviren leoparın karnından üç kırmızı çizgi halinde fışkıran kan yerde göllenmektedir. Solda profilden tasvir edilen kırmızı tasmalı

56

odası.

gri av köpeği leopara saldırmaktadır. Geri planda iki küme çalı tasviri yer almaktadır. Hippolyte'nin kırmızı pelerini (paludamentum) sol omzunu kaplayarak aşağı sarkar. Yaptığı hamleye bağlı olarak kırmızı fırfırlı gri eteği arkaya doğru dalgalanmaktadır. Sol elinde, pelta (hilal biçimli) tipi amazon kalkanını tutar. Yeşil ve kahverengi konturlu kalkanın yarısı siyah diğer yarısı gri olup, ortası oval biçimde kırmızı rozet desenlidir. Gövdesinin büyük kısmı tahrip olmuş olan Hippolyte,

Fotoğraf 61 : Amazonlann

av sahnesinin tasvir edildiği mozaikten detay .

ayak parmaklarını açıkta bırakan turuncu linde sandalet giymektedir.

bağcıklı

bot

şek­

Hippolyte, inci diadernli Frig başlıklı olup, alında ikiye ayrılan saçı kulak üstünde kabararak boyun üstüne düşer. Oval yüzlü , kısa alınlı , kalın hilal kaşlı iri gözlü, siyah iri göz bebekli, küt burunlu, sıkıca kapalı küçük dudaklı ve dolgun çenelidir. Kulakları altın küpeli, sağ kolu bilezik tasvirlidir.

Panonun sol alt yarısında , elma yüklü ağacın yakınında atın üstünde Amazon Melanipe sağ elindeki uzun mızrağı , armut ağacının yanından kendisine doğru sıçrayan kırmı­ zı , sarı ve gri renkli aslanın başına saplarken tasvir edilmiştir (Fotoğraf 64). Solda , çalının yanında küçük bir köpek aslana saldırmaktadır. Melanipe'nin pembe gövdesi 3; 4 sağa dönüktür (Fotoğraf 65). Yeşil giysisi sağ göğsü­ nün altına sıyrılmıştır. Sol omzuna bağlı , yeşil bantlı kırmı­ zı pelerini hareketin etkisiyle geride uçuşmaktadır. Altın

57

halkalı beyaz tek taşlı küpeler, dairevi obje dizili gerdanlık , altın pazı­ bent ve bilezikten oluşan takıları vahşi avcılığına zarafet katmaktadır. Atın gövdesi profilden başı 3;4 sağa dönüktür. Yuları kırmızıdır. Hafif açık ağzında dişleri görülen atın iri gözleri pano izleyicisine bakarken, Melanippe'nin bakışı ise mızrağı sapladığı aslana değil , panonun ortasındaki yaralı aslana doğru odaklanmıştır.

Fotoğraf

62: Hippolite, Amazonlar mozaiğinden

Fotoğraf 63: Yaralı

58

ayrıntı.

leopar, Amazonlar mozaiğinden

ayrıntı.

X ve V desenli yüksek gri Frig baş­ lıklı Melanippe'nin dağınık dalgalı gür saç lüleleri alın ve oval yüzünü çevreler. Kalın hilal kaşlı , iri gözbebekli, ince uzun burunlu, hafif açık ağızlı pembe küçük dudaklı ve dolgun çenelidir. Gözleri bir noktaya odaklanmış yüzünde sert ifade görülmektedir. Başının üstünde Yunanca harflerle adı yazılıdır: MEAANIIIH' Panonun sağ üst yarısında Amazon Thermodosa vahşi bir hayvanı yaya olarak avlarken tasvir edilmiştir (Fotoğraf 66-67). Thermodosa ayakta 3;4 sağa dönük, sağ eliyle yukarı kaldırdığı çift ağızlı Amazon baltası­ nı , karşısında ağzını açarak saldırı halinde olan, boz renkli ayıya benzer vahşi bir hayvanın kafasına indirmek üzeredir. Gövde ağırlığı dizden kırdığı sol ayağının üstünde olup, hamle esnasında destek alacağı sağ ayağı yana açıktır. Thermodosa ' nın sol omzuna tutturulan kır­ mızı pelerini geniş kıvrımlar yaparak, yaptığı hamle hareketiyle oran-

Fotoğraf

64: Melanipe 'ııin aslan

avı,

Amazonlar

mozaiğinden

ay-

Fotoğraf

Fotoğraf

66·

7b erınodosa'nın vahşi

hayvan

a vı,

Amazonlar moza-

iğinden ayrıntı .

rıntı.

65: Melanipe, Amazonlar mozaiğinden

ayrıntı.

tılı olarak sırtından geriye doğru dalgalanır. Dizlerine kadar inen kena rı kırmızı fırfırlı askılı yeşil elbisesi de , hamle hareketinin rüzgarıyla tenine yapışarak dalgal anır. Diz altı çıplak olup, ayağına , kırmızı bağcıklı bot şeklinde sandalet giymektedir. Sahneyi soldan aydınl atan ışık , vücut gölgesini sağ zemine düşürmüştür. Sol elinde tuttuğu kalkanı büyük oranda, göğüs ve sol bacağı da kısmen , ayının ise baş kısmı hariç gövdesi tamamıyla tahrip o lmuştur.

Fotoğraf 67: 7berın odosa,

Amazonlar mozaiğinden

Hayvanın açık ağz ında

uzun sivri beyaz

ayrıntı.

dişl eri

ve dili be-

lirgindir. Kadın savaşçı

Amazon Thermodosa 'nın başı yüksekçe Frig başlıklıdır. Gri ba şlığın kenarı ve orta kısmı kırmızı bandı­ dır. Başlığın bastırmasıyla yanlara yayılan kahverengi kı­ vırcık gür saçları alın ve yüzü çevreler. Thermodosa ' nın dolgun oval yüzü, kısa a lınlı , kalın hilal kaş lı , iri göz be59

bekli, uzun ince burunlu , küçük kırmızı dudaklı ve dolgun çenelidir. Yüzünde, avını kolayca alt edeceği sezilen sakin gülümseme vardır. Kulağında altın halkalı beyaz tek taşlı küpe , sağ kolunda pazıbent ve bileğinde çift bilezik takılı­ dır. Başının sol üstünde Yunanca harflerle yazı­ lan adının sadece üç harfi korunmuştur: 8HP (MOAOCA). Thermodosa ' nın

Fotoğraf

68: Deve ku,şu ile köpeğin mücadelesi, Amazonlar mozaiğinden

aynntı.

solunda bir köpekle deveku şu­ nun mücadelesi tasvir edilmiştir (Fotoğraf 68). Gri, kahverengi köpek sağa dönük profilden verilmiştir. Arka ayakları üstünde durarak devekuşunun döşüne doğru saldırmaktadır. Bu saldırı karşısında devekuşu sağ ayağıyla kendini savunmaktadır. Siyah, gri ve kahverengi tüylü olan deve kuşu , kanatlarını açmış olup, gövdesi 3; 4 sola dönük verilmiştir. Köpeğirı başı ve ön ayakları, deve kuşunun döşü , boyun ve başı tahrip olmuştur.

Panonun sağ alt yarısında, atlı Amazon'un avlanması tasvir edilmiştir (Fotoğraf 69-71). Amazon'un adının yazıldığı kısım tahrip olmuştur. Panodaki diğer Amazonlar'la ilişkilendirildiğinde bu figür, Amazonlar' ın prensesi Penthesileia olmalı­ dır. Penthesileia sola dönük koşan atın üstünde sağa doğru dönerek zarif parmaklarıyla çene hizasına kadar gerdiği yaydaki oku bırakmak üzeredir. Atın gövdesi 3; 4 sola dönüktür. Penthesileia 'nın sağdaki ava doğru dönmesi nedeniyle, gövdesinin üst kısmı ve başı cepheden verilmiş­ tir. Sağ omuz üstünde tutturulan kırmızı fırfırlı yeşil pelerini geriye doğru uçuşmaktadır. Bu sahnede , baş ve ön ayaklar hariç atın gövdesi tamamen, Amazon'un ise sol bacağı hariç gövdesinin alt kısmı tamamen tahrip olmuştur.

Fotoğraf nntı .

60

69: Amazon Penthesileia 'nın avlanması, Amazonlar mozaiğinden ay-

Yüksekçe Frig başlıklı olan Penthesileia ' nın kabarık kıvırcık gür saçları alın ve yüzünü çevreler. Sert ifadeli oval yüzünde kalın hilal kaşlarının altında iri gözleri oku hedefe hizalamaktadır. İnce

uzun burunlu , biçimli dudaklıdır. Kulakları altın h alkalı tek taşlı küpeli, çıplak sağ kolu pazıbendi , bileği ise bileziklidir. Amazon'un üzerine bindiği koşan atın vücut hareketi, kas larının durumu ayrıntılı olarak belirtilmiştir (Fotoğraf 72). Koşan atın ön ayakları yukarı kalkarak ileri doğru uzanır. Koş­ ma hızının hareketiyle, döş ilerde, boyun dik ve baş öne eğiktir. Baş sarı renkte, gövdesi kahverengidir. Baş sert ifadeli, boyun ve döş kasları gergindir. Kaslar ve vücut hatları koyu renklerle belirtilmiştir. Gri kısa ve biçimli dik yelelidir. Baş üstünde yelesi tepeden topuz biçiminde bağlıdır. Topuzdan ayrılan kakülü alın üstüne düşer. Kırmızı yularlı başında gözler küçük, burun delikleri iridir. Açık ağzında alt çenedeki dişleri belirgindir.

Fotoğraf 70: Amazon Penthesileia 'nın avlanması. Amazonlar mozaiğinden aynntı.

Penthesilea ile elma ağacının arasında panonun ön planında, yaralı leopar ile bir köpeğin mücadelesi tasvir edilmiş­ tir (Fotoğraf 73). Benekli leopar açık gri renkte, köpek ise koyu gri renkte olup, profilden verilmişlerdir. Her ikisi de yüz yüze, ağızları açık olup, saldırı hazırlığında birbirini keskin gözlerle süzmektedir. Döşünün sağına ok saplandığı için leopar halsiz görülmektedir. Leoparın gövdesinin arka kısmı, köpeğin ise karın ve bel kısmı tahrip olmuştur. Penthesilea ' nın

solunda geri planda gri kahverengi yüksekçe bir kayanın üstünde bir kınalı keklik tasvir edilmiştir (Fotoğraf 74). Kanatları , siyah, sarı beyaz çizgili, sırtı kahverengi, dö-

Fotoğraf 71: Amazonlar Kraliçesi Penthesileia. Amazonlar mozaiğinden aynntı .

61

Fotoğraf

şü

72:

Penthesileia 'nın bindiği

at, Amazonlar mozaiğinden

ayrıntı

gri olan kınalı keklik başını geriye çevirerek, Penthesiav sahnesi izlemektedir. Atın gürültüsünden, ürkmüş olacak ki, sağ ayağını kendine doğru çekerek sanki hemen uçacakmış gibi durmaktadır. Sağında, sivri yapraklı , kırmızı tomurcuklu bitki görülmektedir. lea ' nın

62

benzeri diğer bir keklik tasvirini Osrhoene içerisinde kalan Sarrin mozaiğinde30 görmekteyiz. Ama, bu keklik, Amazonlar mozaiğindeki keklikten daha şematik verilmiştir. Amazonlar mozaiğindeki keklikte renkler daha canlı ve gövde hatları ve tüylerindeBu

kekliğin

Krallığı sınırları

Fotoğraf Yaralı

73·

leopar ve köpek,

A ınazonlar mozaiğinden aynntı.

Fotoğraf 74. Keklik, Amazonlar mozaiğinden ayrıntı.

63

Fotoğraf

75: Ölmek üzere olan yaralı aslan, Amazonlar mozaiğinden

ki renk uyumu daha etkili

belirtilmiştir.

Panonun ortasında , elma ve armut ağaçlarının arasında bir aslan tasvir edilmiştir (Fotoğraf 75). Üstten görülmektedir. Sarı renkteki aslanın kas ve kaburga kemikleri sırt ve arka ayaklarda kalın kahverengi ve beyaz hatlar-

yaralı

64

ayrıntı.

ensesinden başının üstüne doğru ince çizgiler halinde süzülen kanı, yere düştükten sonra, kalın üç hat halinde akarak göllenmektedir. Ön ayaklarını yana açarak gövdesinin ağırlığını zar zor taşı­ maktadır. Sola hafif eğilmiş başıyla , sanki inlemektedir ve la

belirtilmiştir. Yaralandığı

ağır gövdesi az sonra yıkılacakmış gibi görünmektedir. Çektiği acı , boşluğa bakan gözleri, yarı açık ağzıyla, yüz hatların­ da izlenmektedir. Sanatçının dışa vurumculuğu ifade etmesindeki başarısı bu yaralı aslanda en iyi biçimde görülmektedir.

Bordür: Ebadı:

0,60 m.

Tessera yoğunluğu: 289Tldm2, kadın (Edessa Güzeli)nin yüzünde 446T!dm2. maskı

Tessera malzemesi:

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, kırmızı, pembe, mavi, yeşil, sarı. Şu

anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 2 no 'lu odasında in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa Mozaikte, ana pano ve bordür arasında, kırmızı zeminde, beyaz konturlu oval, kare ve dikey çizgi şeklinde boncuk dizili (yatay iğ, testere dişli dikey çizgi ve baklava dilimi biçiminde eşkenar dikdörtgenden oluşan) kuşak31 mücevher bant etkisi yaratmaktadır. Kuşakta, birbirinin tekrarı olan eşkenar dörtgen ve iğ (oval boncuk) desenlerinde açıktan koyuya doğru beyaz, gri, siyah ve yeşil renklerle mücevher parıltısı belirtilmiştir. Bu banttan dışa doğru beyaz kuşaktan sonra 0,60m. genişliğinde­ ki bordür gelmektedir. Amazonların av sahnesinin tasvir edildiği ana panoyu çepeçevre saran bu bordürde siyah fonda aynı gövdeden çıkan kıvrık çift kenger yaprakları, yeşil filizleri ve tomurcuklarıyla birlikte yaklaşık daire oluşturacak biçimde karşılıklı olarak birbirinin tekrarı biçiminde

Fotoğraf 76· Eros 'un leopar avı, Amazonlar mozaiğinin bordüründen ayrıntı.

Fotoğraf

77· Eros, Amazonlar mozaiğinin bordüründen

ayrıntı.

65

betimlenmiştir. Bu kenger yaprakları arasında Eros'un leopar avı, köpeğin ceylanı kovalaması gibi hareketli figürler yanında ördek, ayı , keklik ve Eros gibi tek başına figürler de görülmektedir.

Fotoğraf

Fotoğraf

78:

Yayılan

79: Kadın düründen ayrıntı.

66

güvercin, Amazonlar mozaiğinin bordüründen

başı

mask (Edessa güzeli), Amazonlar

ayrıntı .

mozaiğinin

bor-

Odanın güney ve batısının bordürü korunmuş haldedir. Güney bordüründe, batıya doğru sırasıyla şu figürler bulunur: Çıplak Eros (Putto) sol elinde kırmızı kalkan, sağ elinde mızrak tutarak ayakta 3; 4 sağa dönük durur, ileri attığı sol ayağını ve gerideki sağ ayağını dizden kırarak saldırı durumunda olup, elindeki mızrağı karşısında kendisine doğru sıçrayan leopara atmak üzeredir (Fotoğraf 76). Devamında , kıvrık kenger yaprakları arasın­ da karnı gri benekli yeşil başlı ördek profilden sağa dönük olarak ayakta durur, sağ ayağını göksünün üstünde tutar. Devamında , yapraklar arasında ağzı açık ayı profilden sağa dönük yürümektedir. Bundan sonra, çıplak Eros 3; 4 sola dönük olarak ayakta durur; sağ ayağı yana açık olup, gövde ağırlığı dizden kırdığı sol ayak üzerindedir. Eleri başının üstündeki kenger yaprağını yukarı kaldırır (Fotoğraf 77). Eros'dan sonra, yapraklar arasında yayılan güvercin tasviri vardır (Fotoğraf 78); sola dönük profilden işlenmiştir. Beyaz, sarı gövdesinde kanatları gri çizgilerle belirtilmiştir. Devamında , bordürün, güney batı köşesinde Edessa Güzeli de denilen maskeli kadın başı tasviri yer alır (Fotoğ­ raf 79). Yapraklarla çevrilen bu kadın başı, beyaz tenli, oval yüzlüdür; alın v e yüzünü yapraklar çevrelemektedir. Boşluğa bakan gözleri ve sıkıca kapalı ince dudakları yüzüne düşünceli bir ifade vermektedir. Düz kısa alırılı , hilal kaşlıdır. Soldan gelen ışık nedeniyle yüzünde, soldan sağa doğru gölgeleme görülmektedir.

Yüzünün her iki tarafı birbirinin simetriği değil­ dir. Yüzünün sol tarafında gözü daha iri, hilal kaşı ve yanak daha gergin, olup, yüzün sağ yarısı­ na göre daha genç görünümlüdür. Yüzün sağ yarısı ise daha kısa olup, kalın göz kapağı aşağı düşüktür. Sola göre daha yaşlı ifade mevcuttur.

Odanın batı

bordüründe, soldan sağa doğru, kıvrık kenger yaprakları arasında keklik sağa dönük olarak yayılır. Devamında büyük kıs­ mı tahrip olan tavşan betimi yer alır; sadece baş ı ve dik kulakları korunmuştur. Bundan sonra ise yapraklar içinde başı geriye dönük kınalı keklik tasviri görülür. Sanki gerisindeki sahnenin sesinden ürkmü ş gibidir. Çünkü, bu bölümde boynu kırmızı tasmalı köpek bir ceylanı kovalamaktadır. Kenger yaprakları arasına ayrı ayrı yerleştirilen bu figürlerden ceylan hem kaçmakta, hem de başını geriye doğru çevirerek korkuyla peş indeki saldıran köpeğe bakmaktadır (Fotoğraf 80). Devamında ise av köpeğinin sahibi Eros köpeğin peş inden koşmaktadır (Fotoğraf 81). İki elini, köpeğin arkasından uzatarak, avını yakalaması için onu heyecanla yönlendirmektedir. Eros'un sağ ayağı kısmen , devamındaki kenger yapraklı bölüm tamamen tahrip olmuş­ tur. Bu bölümün devamında ise, iki ku şun olduğu kısımlar kısmen sağlamdır. Bundan sonra, yapraklar arasında aslan Eros'un olduğu yöne sağa doğru sıçramaktadır. Gövdesi hafif S çizen sarı ve gri dikey çizgilerle taralı­ dır. Karşısında Eros sağ ayağını dizden kırıp , sol ayağını yana açarak avının üzerine bir silah atma duruşundadır. Baş kısmı ve sol elinde tuttuğu nesne tahrip olmuştur. Sağ elindeki silah kısmen korunmuştur. Devanunda bir köpek, ayı kovalamaktadır. Ayının gövdesinin ön kısmı tahrip olmuştur. Ayrıca, mozaiğin kuzey ve batısını saran pano büyük oranda tahrip olmuş olup, sadece yapraklar bazı yerde kısmen korunmuştur.

Benzerleri: M.Ö. 6. yy'dan itibaren kadın savaşçı Amazonlar'ın Yunanlar, Tanrı Herakles ve yarı tanrı Akhilleus ile olan savaşları tapınakların frizlerinde32, metoplarda33, lahitlerin kabartmasında , kapların bezemesin-

Fotoğraf 80:

Ceylana saldıran av köpeği, Amazonlar mozaiğinin bordüründen

Fotoğraf 81: Koşan

Eros, Amazonlar mozaiğinin bordüründen

aynntı.

ayrıntı.

67

de34, mozaikte35 ve hatta sikkelerde36 dahi yaygın olarak tasvir edilmiştir. M.S. 4. yüzyıldan itibaren ise Amazon tasvirlerini savaş yaparken değil, vahşi hayvanları avlarken görmekteyiz. Fazla yaygın olmasa da, Amazonların avlanmasının tasvir edildiği mozaikler Edessa dışında diğer antik kentlerde de görülmektedir. Bunlardan biri Antiokheia'da Yakto Kompleksi'nde görülmektedir37. Bu mozaikte atlı Amazonlar mızrak ve ok ile aslan avlarken tasvir edilmiştir. Antiokheia'daki Amazonlar küt kesilmiş kıvırcık saçlarıyla Edessa Amazonları'na benzese de, orantısız gövdeleri ve panoya yapiştırılmış gibi şematik görünmeleri, aynı hayvanı avlamalarına karşın bakışlarının hayvana odaklanmayışı ve atın gövdesinin dış hattında kalın çizgi kullanılması v. b. sanat üslubuyla Edessa Amazonlar'ına benzememektedir. Edessa Amazon mozaiğini karş ılaş tıracağımı z diğer mozaik, İsrail, Zippori (Sepphoris)'de Nil Evi'nde bulunan ve M.S. 5. yüzyıla tarihlenen Amazonlar' ın avlanmasının tasvir edildiği mozaiktir. Nil Evi mozaiğinde Amazonlar' ın anatomilerinde oransızlık mevcuttur. Örneğin mızrağı tuttuğu sağ eli yüzünün iki katı iriliğindedir. Sağ göğsü koltuk altında orantısız ve abartılıdır. Her iki mozaik birbirine sadece konu birliği ve geniş döşlü , süslü, gösterişli atlarla kısmen benzemektedir. Hem tasvir, hem üslup hem de zemindeki tesseraların dizilişi yönünden Edessa Amazonlar'ının en yakın benzerini Suriye'de Apameia kentinde M.S. 5. yüzyılın 2. yarısına tarihlenen38 Triklinos Binası 'nın T salonunun taban mozaiğinde39 görmekteyiz. Bu mozaikte, dikdörtgen panoda aslan ve leopar avlayan atlı iki Amazon tasviri yer alır. Her iki Amazon da ellerinde tuttukları mız­ rağı, karşıl arındaki hayvanlara saplamak üzeredir. Etrafların­ da pano genişliğinde yüksek ağaçlar betimlenmiştir. İki mozaikteki Amazon figürlerini karşılaştırdığımızda, hem duruş, hem giysi takı, hem de küt kesilen saç ve iri gözlerle birbirine yakın benzediği görülmektedir. Özellikle, Apameia Amazonlar\ küt kesilmiş kıvırcık saçlarıyla, Edessa mozaiğindeki Penthesileia'ya daha yakın benzemektedir. Ama, ayrıntıya inildiğinde bazı farklılıklar da görülmektedir. Apameia Amazonlar' ında, pelerinin dalgalanması ve giysi oldukça şematiktir. Ayrıca, at figürü kalın konturlu yüzeysel işlenmiş olup, vücut hatlarında herhangi bir derinlik

68

yoktur. Oysa, Edessa Amazonlarında giysi yapılan harekete uyumludur. Atın gövde ayrıntıları belirtilmiş olup, renk tonlarıyla hatlarda yuvarlaklık , derinlik sağlanmıştır. Hem Amazonlar'da hem de hayvanlarda yüz ifadesi etkili biçin1de belirtilmiştir. Örneğin ölmek üzere olan yaralı aslanın acı çeker hali yüzünde ve gözlerinde açıkça izlenmektedir. Dışa vurumculuk belirgindir. Oysa, Apameia Amazonlar'ın­ da ve av sahnesindeki hayvanlarda donuk ifade mevcuttur. Apameia'daki Amazon mozaiğinin tasvir edildiği panonun zemininde beyaz tesseralar kafes şekl inde balık pulu biçiminde dizilişiyle Edessa'daki Amazonlar' ın Avlanması mozaiğine benzemektedir. Benzer tessera dizilişini Antiokheia'da M.S. 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen bir kilisenin taban mozaiğinde40, Ktisis evinin taban mozaiği4 ı ile M.S. 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen Worcester Avı Evi'nin Av Mozaiği'nde42 ve M.S. 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen İs­ tanbul'da Büyük Saray mozaiğinde43 de görmekteyiz. Bunların içinde ise Edessa'daki Amazonlar'ın Avlanması sahnesinin en yakın benzeri, merkezi bir figür etrafında avlanan atlı ve yaya figürlerin yer alması , sahnenin meyve ağaçları ve ça lılar arasında aç ık havada geçmesi, yaralanan av hayvanlardan akan kanın zeminde göllenmesi, avlanan figürlerin uçuşan pelerinleri ve küt kesilen kıvırcık saçlarıyla, Worcester Avı Evi'ndeki Av Sahneli mozaiktir. Sadece av sahnesinin dü zenlenişiyle değil , aynı zamanda zeminde kafes şeklinde balık pulu biçiminde beyaz tessera dizilişiy­ le de her iki mozaik birbirine benzerdir. Ama, Worcester Avı mozaiğinde figürlerin dış çizgileri kalın ve anatomilerinde de mo zaiğ imize göre daha az ayrıntı kullanılmıştır. Bu özelliklere karşın av ve avcı arasındaki ilişki mozaiği­ mize göre daha belirgindir. Örneğin mozaiğimizdeki figürler avlarına mızrağı saplamışken bile gözleriyle başka yere bakmaktadırlar. Yaptıkları işle, bakışları ters orantılıdır. Yüzlerinde de avlarını umursamama ifadesi hakimdir. Ama, Worcester Avı mozaiğinde avcı ve av arasında özellikle bakışlarda tam bir iletişim vardır. Amazonlar moza iğinin bulunduğu odanın her iki tarafında tabanı aslan ve kaplan tasvirli mozaikli simetrik kare odalar bulunur.

8. Kaplan

Mozaiği

(Oda 1)

----- ,-------------.

2 no'lu odanın batı bitişiğindedir. Doğusunda 4a no'lu iç avlu (yan) yer almaktadır. Oda duvarları sadece kuzey batı köşesinde kısmen O. l 4m. yüksekliğinde korunmuştur.

ı

9~ ll

il

::

!!

1

"

1

"

'D :: 11

ı, il

1

11

il

il

il

il

il

:: r... ---1

~----J L ____ J

i l

1

::

:: L _________

8

il

il

il

9ffl

d

:~:::m!!!l(!$1B!ı:ı:::ı:ı=;ı :: :: :: J 11

il

il

11

il

L ___ -1.l----- ~ ~----, 1

il

il

il

1

il

il

il

::

ıı

i l

;r===; P:===~ ı

Ebadı:

:

11 il

ı ı

t

Pano: 3 .42 x 4.15m, Aslanlı Pano 1.15x ?m., bordür 0.51m. Tessera yoğunluğu: ana pano, gül goncası J 67T/dm2, bordür: 158T/dm2. Tessera malzemesi: Kireçtaşı . Renkleri: Beyaz, siyah, gri, kahverengi, kırmızı, pembe,

11

r-- ----, ~---------J r---------, L---r----

ı

lı

r----- ı tl c::::J

1

:

il il

il

il

il

il

it

i l

il

'. =---- }----------------------------- - ~==:: :'~ ı ı

,L

ı ı

~

•ı

sarı .

Şu anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 1 no 'lu situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa

Fotoğraf 82:

taban

odasında

in

- -

-

~-====Jra = ====:e: ııı::-::::.i· o·

......... il!',1lC,=~-~

Oda 1 'in üstten

mozaiğin

görünüşü.

69

Odanın tabanı

mozaik döşelidir (Fotoğraf 82). Mozaikte, siyah zeminde çok renkli altılı saç örgülü kuşağın çevrelediği, dikdörtgen bir ana pano yer alır (Dl. Pi. 73f). Panonun zemininde beyaz tesseralar kafes şeklinde balık pulu biçiminde dizilmiştir. Bunların ara larında kırmızı gül goncası desenleri yer almaktadır. Panonun merkezinde ise, kuzey-güney yönünde 115x ?m. ebadında dikdörtgen pano vardır. Bu Panoda tasvir edilen kaplanın gövdesi hemen hemen tamamen tahrip olmuş olup, sadece arka ayakları kısmen korunmuştur (Fotoğraf 83). Örgü kuşağından sonra dışa doğru , ince beyaz kuşak ve geniş bir bordür yer alır. Geometrik desenli bu bordürde, dört beyaz dikdörtgenin oluşturduğu çapraz bant dizisi vardır. Dikdörtgenlerin her birinde ve çapraz bantların aralarında küçük ve iri eşkenar dörtgenler yer alır. Çapraz bantların her iki tarafında ise çerçeveye bağlı asılı üçgenler mevcuttur. Bu üçgenlerin içinde yarım eşkenar dört70

Fotoğraf

83:

Oda 1 'in

mozaiğinden ayrıntı .

Kısmen korunmuş

olan panter

ayağının görünüşü,

genler bulunmaktadır. Bu geometrik desenlere bakıldığın­ da göz yanılgısı da oluşmaktadır; kum saati dizisi veya eş­ kenar dörtgen dizisi v.b. geometrik desenlerde beyaz, kahverengi, kırmızı ve gri renk hakimdir.

it

il

::

il il

::

1 1

1 1

ra_ _ _ !r---------ii____ il

il

1

: ~------~ :... _________ J

11

1

1

il

1I

" il il

I

1 1

1

il

t

d

;~=:ıeıı~~==.ı

::

::

11

:: ti

!, il

il

i l

:: ':

---~ ~----J L ___ _ ...J L - - - - - ____ J L ___ ...U. ___ --~

~-===~l

il

il

ıt

il

il ti

"

il

il

il

il

i l

--.. J[__ - ---- - -- - - - - - - - - -- - - ----- - - - ~"" ,,

-=---:11 ı:,:.:;ı.::=:::e. -- ~. o·

_,._,.,ıı,.-i!!,JlC-=~...::~ıiJ&'-'«.,.t'!lf"~

Fotoğraf 84:

Oda 3 'ün üsten

(Oda 3)

tasvir edildiği 2 no'lu odanın kuzey bitişiğinde 3 no'lu oda yer alır. Kuzey ve doğu duvarı 0,44 m. yüksekliğindeki taş duvarı kısmen korunmuş­ tur. Oda 5,60x6,02m. ebadında olup, tabanı tamamen mozaik döşelidir (Fotoğraf 84). Taban mozaiği merkezdeki figürlü pano dahil, 1/ 3 oranında tahrip olmuştur. Girişi, güney bitişiğindeki 2 no'lu odadan sağlanmış olmalıdır.

11

il il

Mozaiği

Amazonlar' ın avlanmasının

8

: :

~ı====~ P:===~

il

9. Aslan

-------i'c::::J ~ : . r

;·,II----,·,.------------,

Ebadı:

Pano 3,21x3, 73m, aslanlı pano 1,55xl,00m, bordür 0,52m. Tessera yoğunluğu: Ana pano, gül goncası 189Tldm2; bordür 190T/dm2. Tessera malzemesi: Kireçtaşı. Renkleri: Beyaz, siyah, kırmızı, gri, yeşil, kahverengi, pembe, sarı .

görünüşü.

71

Şu

anki yeri: Amazonlar Villası 'nın 3 no 'lu odasında in situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa Taban mozaiğinde, zikzaklı çizgilerle gök kuşağı deseninden oluşan geniş bir bordür, defne yapraklı44 tasvirli kuşağı çevreler. Kuşağın siyah zemininde kırmı­ zı , gri ve yeşil defne yaprağı betimlenmiştir. Defne dalları , kuşağın merkezinde gri ve kırmızı değerli taş görünümlü oval madalyonlarla birleşmektedir. Mücevher görünümlü bu d efne kuşağının çevrelediği ana panonun zemininde beyaz tesseralar kafes şeklinde balık pulu biçiminde dizilmiştir. Bunların aralarında kırmızı gül goncası desenleri vardır. Panonun merkezinde ise, ikili örgü kuşağıyla çevrelenen 155x100 cm ebadında dikdörtgen figürlü pano yer alır. Panoda aslan tasvir edilmiştir. Aslanın başı ve arka ayakları kısmen korunarak günümüze ulaşmıştır (Fotoğraf 85) . Sola dönük yürüyen aslanın gövdesi profilden başı cepheden verilmiştir. Benzer duruştaki aslan betimi Antiokheia mozaiğinde45 de görülmektedir.

Fotoğraf 84a:

Oda ]'ün taban

mozaiğinden

aynntı.

Fotoğraf 85:

Aslan tasviri, Oda ] 'ün taban mozaiğinden

72

aynntı .

III.B. GEOMETRİK VİLLA MOZAİKLERİ Bu villa, Haleplibahçe hamamının yaklaşık 70m. doğusunda , Amazonlar Villası ile Hamamın arasında üçgen oluşturacak biçimde yer alır. 2008 yılı kazı çalışmasında, bir oda tamamen (2 no'lu oda), iki oda kısmen (1 no'lu ve 4 no'lu odalar) ve bir havuz meydana çıka­ rılmıştır. Villanın duvarl arına rastlanmamıştır. Odalarının tabanında yer alan geometrik desenli mozaikler nedeniyle, bu yapı Geometrik Villa olarak adlandırılmıştır.

Taban mozaikleri, 1. Geometrik Mozaik A

2. Geometrik Mozaik B

Fotoğraf 86·

3. Geometrik Mozaik C olarak

Oda 1 'in geometrik desenli taban

mozaiğinin

kuzeyden görünüşü .

adlandırılmıştır.

1. Geometrik Mozaik A

1 no'lu odanın taban mozaiğidir. Binanın mevcut en büyük odasıdır. Mozaiğin büyük kısmı tahrip olmuştur. Taban mozaiğinde geometrik desenler mevcuttur (Fotoğraf 86).

Opus tessellatum Ebadı:

12,25 x 10,40 m

Tessera

yoğunlu ğu:

Tessera malzemesi:

8x8T/ dm2 Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siyah , pembe, gök mavisi, sarı . Şu

k ırmız ı ,

kahverengi,

anki yeri: Geometrik Villa 'nın 1 no'lu odain situ , Haleplibahçe Mevkii, Edessa

sında

Mozaikte, gölgeli renkli çok örgü desenli bordür odanın merkezinde kısmen korunmuş olan ana panoyu çevreler (Fotoğraf 87). Dışta , testere dişli çizgilerden olu şan ızgara deseni

Fotoğraf 87· Gölgeli renkli çok örgü desenli bordür.

73

görülür; eşkenar dörtgenli her bölümde testere dişli çok renkli küçük karelerin yer aldığı bordürün her iki yanı kalın siyah bantla sınır­ lıdır. Kısmen korunmuş ana panoda ise, merkezindeki diskte dört yaprak deseni olan daire biçiminde ikili örgü kuşağı deseni ile altı­ gen deseni mevcuttur. Siyah çizgi çerçeveli altıgen deseni, içe do ğru kırmızı bantlı, bulut mavisi zeminlidir. Sa rı zeminli diskte basamaklı üçgen dizisi yer alır. Diskin merkezinde X deseni mevcuttur (Fotoğraf 88). Odanın batısında

dikdörtgen pano yer alır 89). Siyah ba ntın çerçevelediği panoda, pembe zeminli iki sekizgen desen, küçük kareyle birbirine bağlanır. Birisi kısmen korunmuş olan sekizgenlerin merkezi eşke­ nar dörtgen rozetlidir. (Fotoğraf

2. Geometrik Mozaik B Fotoğraf 88:

Geometrik desenler, Oda 1 'in

mozaiğinden ayrıntı .

Birinci odanın güney bitişiğinde yer alan 2 no'lu odanın geometrik desenli taban mozaiğidir (Fotoğraf 92-93) . Ebadı:

3, 00x4, 1 Om

Tessera yoğunluğu: 7x 7T/ dm2 Tessera malzemesi:

Kireçtaşı

Renkleri: Beyaz, siyah, Şu

kırmızı,

pembe

anki yeri: Geometrik Villa 'nın 2 no 'lu odain situ, Haleplibahçe Mevkii, Edessa

sında

Oda tabanda, kalın ve ince iki siyah bantın çevrelediği dikdörtgen panoda, beyaz zeminde testere dişli çizgilerden oluşan ızgara deseni görülür; eşkenar dörtgenli her bölümde testere dişli çok renkli kare rozetler yer alır. Panonun dışında da, anılan rozetler bir bordür oluşturarak panoyu çevrelemektedir.

3. Geometrik Mozaik C Fotoğraf 89:

74

Geometrik desenler, Oda 1 'in

mozaiğinden ayrıntı.

2 no'lu

odanın doğu bitişiğinde

yer alan 4

Fotoğraf

90: Oda 3 'ün geom etrik desenli taban

Fotoğraf 91:

no'lu odanın geometrik desenli taban raf 90). Ebadı

mozaiği.

Havuzun güneyden görünüşü. mozaiğidir (Fotoğ­

: 4.30x5.60m

Tessera yoğunluğu: 8x8T/ dm2 Tessera malzemesi:

Kireçtaşı.

Renkleri: Beyaz, siy ah,

kırmızı,

pembe,

sarı

Şu anki yeri: Geometrik Villa 'nın 4 no 'lu Haleplibahçe Mevkii, Edessa

odasında

in situ,

75

Geometrik desenli taban mozaiği , 2 no'lu odanın taban mozaiğiyle benzer desendedir; kalın ve ince iki siyah bantın çevrelediği dikdörtgen panoda, beyaz zeminde testere dişli çizgilerden oluşan ızgara deseni göıü­ lür; eşkenar dörtgenli her bölümde testere dişli çok renkli kare rozetler yer alır.

Fotoğraf 92:

Oda 2 'nin taban

mozaiğinin

Havuz: 1 no'lu odanın batı bitişiğinde yer alan havuz l,80x2,50m. ebadında olup, 0,85m. derinliğindedir (Fotoğraf 91). Tabanı tuğla döşelidir. Korunmuş olan kuzey ve batı duvarları tuğla örülü olup, yüzeyleri sıvalıdır. Kuzeybatı köşesinde çeyrek daire biçiminde çift basamak bulunmaktadır. Bu basamakların kenarlarındaki stucco bant kıs­ men korunmuştur.

güneyden görünüşü.

Havuzun kuzeyinde, temiz su kanalı yer alır. Bu kanal , içi oyulan kesme blok kalker taşların yan yana dizilmesiyle oluşmaktadır. Anılan villanın kazısı henüz tamamlanmıştır. Mozaik tabanın toprak altında kuzeye doğru uzandığı tesbit edilmiştir.

Fotoğraf 93:

76

Testere

dişli

çizgilerden

oluşan ızgara

deseni, Oda 1 'in

mozaiğinden ayrıntı.

III .C. HAMAM Edessa antik kentinde, Haleplibahçe Mevkii'nde 2008 yı­ lında yapılan kazı çalışmas ında ı bir hamam meydana çı­ karıldı (Fotoğraf 94-95). Hamamın iki adet ocağı (Praejurnium-kü1han-ateş1ik) , iki adet sıcaklık (caldarium) ve ısıt­ ma sistemli (hypocaust) odası , ılıklık ( tepidarium), soğuk-

Fotoğraf

94:

Hamamın

luk (frigidarium), havuzlar, avlu, soyunma salonu, latrina, su sistemi ve su kuyusu mevcuttur. Isı kaybını önlemek için anılan hamam yarıya kadar toprağın içine gömülü olarak yapılmıştır. Hamamda 1 no'lu oda, tonozlu oda, 1 no'lu ocak, sıcaklık odası 1-2, ılıklık odası kuzey-güney doğrultusunda (aks üzerinde) inşa edilmiştir. Soğukluk Salonu ise doğuya doğru kayarak bu doğrultuyu bozmuştur. Bu hamam kamunun gereksinim duyduğu tesis olarak hizmet vermek üzere yapılmış olmalıdır.

kuzeyden görünüşü .

77

Fotoğraf

78

95:

Hamamın

güneyden görünüşü.

1

,,~o

,

' -' --·

-- -~

•

._ ' ._

- - -~

o

~ _,,._, , _§-

O

5

- m Plan: Mehmet Önal

Plan 2: Hamam, Haleplibahçe, Edessa.

AVLU Hamamın

güneyinden 1,30m. genişliğinde kapı girişinden avluya girilir (Fotoğraf 96). Eşik taşındaki söve yuvalarından kapının çift kanatlı olduğu anlaşılmaktadır. 7, 50x6,90m. ebadındaki avlu tabanı düzgün kesilmiş blok taşlarla döşelidir. Kalker taş ebatları 0,50-1 ,0Sm. uzunluğunda, 0,50-0,68m. genişliğindedir. Güney duvarı O.lüm. taş döşeli

yüksekliğinde korunmuştur.

Avlunun kuzeyini temiz su kanalı sınırlamaktadır. Kuzey yönünden gelen bu su kanalı , avlunun başlangıcından iti-

baren doğuya doğru yönelerek, avlunun doğu bitiminde 1 no'lu havuz'un yakınında su dağıtım taşıyla sonlanır. Su kanalı , 0.19m. çapında oyulan, yaklaşık 0,90x0,45m. ebadında düzgün kesilmiş kalker taşların art arda dizilmesiyle yapılmıştır. Her taşın üstünde yaklaşık 0,80 m. çapında­ ki delik üzerinde taş tıkaç mevcuttur. Bu tıkaçlar, kanalın havalandırması veya kanalın tıkandığında temizlenmesi amacıyla yapılmış olmalıdır. Avlunun batısında 0,90 m. genişliğinde bir kapı geçişi yer alır. Geçişin yakınında kireçtaşından yap ılan bir sütun başlığı yer alır (Fotoğraf 97) .

79

Korint sütun başlığının değişime uğramış şekli olan bu sütun başlığında kenger yaprakları taslak halinde işlenmiş olup, sanki bir dili andırmaktadır. Bu sütun başlığının benzeri, eski Aziz Stefanos Kilisesi adını alan ve kırmızı renkteki mermer sütunlarının çoklu ğu sebebiyle " kızıl kilise "olarak da adlandırılan kilisenin yerine inşa edilen Şanlı-

urfa Ulucamii'nin2 avlusunda görülmektedir. Hamamın avlusunda ayrıca , aedicula işli ve içinde istiridye kabuğu kabartmalı pembemsi mermer levha parçası (Fotoğraf 98) da bulunmuştur. Benzeri Amazonlar Villası ' nın 2 no'lu iç avlusunda da mevcuttur. SALON 1

1,lüm. genişli­ avluya açılan dikdörtgen planlı 5,40x2,45m. ebadında tabanı geometrik desenli mozaik döşeli bir salon mevcuttur (Fotoğraf 99). 0,25m. genişli­ ğindeki güney duvarı 0,35m. yüksekliğin­ de korunmuştur. Bu oda muhtemelen soyunma odası (apodyterium) olmalıdır. Bu odadan, Salon 2'ye geçişteki kireç taşın­ dan yapılan eşik taşı korunmuştur.

Avlunun

doğu bitişiğinde,

ğinde kapı geçişiyle

Fotoğraf

96· Hamam girişinin güneyden görünümü .

Fotoğraf 9 7:

80

Mozaik: Çift tesseralı düz çizgiyle çerçevelenen 4,90xl,50m. ebadındaki dikdörtgen panoda kalp şeklinde kırmızı gül goncası desenleri mevcuttur (Fotoğraf 100). Zemin balık pulu biçiminde işlenı11iştir. Benzer mozaik deseni Salon 2'de de görül-

Sütun

başlığı, kireçtaşı .

Fotoğraf

98: levha parçası, mermer.

görünümü Fotoğraf 100:

Geometrik desenli taban mozaiğinden ayrıntı, Salon 1

Fotoğraf 101.

Latrina 'ııın

doğudan

görünümü

81

mektedir. Bu pano 0,50m. ebadında geometrik desenli bordürle çerçevelenmektedir. Çift sıra tesseralı çizgiyle çerçevelenen bu bordürde, testere dişli çizgilerden oluşan ızgara deseni görülür; eş kenar dörtgenli her bölümde testere dişli çok renkli küçük kareler yer alır (Decor I, pl. 124b). Tessera yoğunluğu 8x8T/ dm2 dir. LATRİNA

Fotoğraf

102: Salon 2 'nin avludan görünümü

Salon l 'in doğu bitişiğinde 4,50x0,80m. ebadın­ da latrina yer alır (Fotoğraf 101). Her iki kenarda oturağın üzerine konulduğu taşlar korunmu ş haldedir. L atrin a nın ön kısmında 0,12m. genişliğinde 0,10m. derinliğinde temiz su kanalı bulunur. Bu kanalın kenarında ahşap kalasların oturması için düzgün oyuklar yer alır. Latrinanın atık su kanalının kazısı henüz yapılmamıştır. Latrina ' nın ö n kısmı , avlu tabanındaki gibi düzgün kesilmiş blok taşlarla döşelidir. Bu taş döşeme 0,37m. yüksekliğinde korunan hamamın güney duvarıyla sınırlan­ ma ktadır. Bu taş döşeli avlunun üstü de orjinalinde açık olmalıdır. SALON 2 (Bekleme salonu)

Salon 1 ile avludan

kapı girişi

mevcuttur. Dodikdörtgen planlı 10,00xS ,OOm. ebadındadır (Fotoğraf 102). Duvarları korunmamıştır. Bekleme salonu işlevin­ de olması muhtemel olan bu salon, avludan Soğukluk odasına geçişi de sağlamaktadır. Taş döşeli avluya açılan kapı geçişinden , sadece eşik taşı günümüze kalmıştır. Kapı eşiği kesme blok taştan yapılmış olup, 1,05m. genişliğinde­ dir. Salonun ortasında kısmen korunan 0,40m. genişliğinde pembe mermer plaka döşeme bu salonu muhtemelen ikiye bölmekteydi. ğu-batı

Fotoğraf 103·

82

Salon 2 'nin taban

mozaiğinin

g üneyden görünüm ü.

doğrultusunda

I.Bölüm: 3,20x4,80m. e badındadır. Taban mozaiği yer yer korunmuş haldedir (Fotoğraf 102-103).

Fotoğraf

104: Taban

mozaiği,

Salon 2.

Taban mozaiği: Tessera yoğunluğu: 8x8T/ dm2 Tessera malzemesi: Kireçtaşı. Renkleri: Beyaz, siyah, kırmızı. Şu anki yeri: Hamam 'ın Salon 2 'de in situ, Haleplibahçe mevkii, Edessa. Tanımı:

Taban mozaiğinin büyük kısmı tahrip olmuştur Zeminde tesseralar balık pulu deseninde işlenilmiş olup, siyah çizgi kuşağının çevrelediği 2,50x3,70m ebadındaki panoda birbirinin tekrarı kırmızı kalp şeklinde (gül goncası) çiçek deseni mevcuttur (Fotoğraf 103). Bu taban mozaikteki gül goncası desenleri, Amazonlar Villası ' nın 6, 7 ve 8 no'lu odalarının taban mozaiğinde de görülmektedir. Panonun dışında 0,53m. genişliğinde bordür yer alır. Karşı­ lıklı üçgenlerin oluşturduğu, beyaz fonda iki sekizgen çerçeve kısmen korunmuştur. Sekizgenlerin merkezinde dikdörtgen desenleri yer almaktadır. II. Bölüm 6,40x4,80m. ebadındadır. Taban mozaiği kısmen korunmuştur. Çift tesseralı siyah düz çizgiyle çerçevelenen kısmen korunmuş olan dikdörtgen panoda, balık pulu biçimli zeminde kalp biçiminde gül goncaları deseni yer alır (Fotoğraf 104). Tessera yoğunluğu 9x9T/ dm 2